Qoramol
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 261–262-b. — ziyouz.com
Qoramol — quvuşşoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli, kavş qaytaruvçi hayvonlar. Q.ga haqiqiy buqalar turkumiga mansub yirik xonaki kenja turlar — sigir, buyvol, qötos hamda gayal, bizon, zubr va b. kiradi. Mil.dan bir neça ming yil avval Yevropa, Osiyo, Amerikada tarqalgan. Xonaki Q. yovvoyi buqa (tur) dan kelib çiqqan. Yevvoyi buqalarning oxirgi ajdodlari 17-a. boşlarida qirilib ketgan. Q. 8 ming yil ilgari Xindistonda, söng Ğarbiy Osiyo, Örta dengiz, Örta Yevropada xonakilaştirilgan. Kraniologik belgilariga qarab, Q. tört asosiy kenja turga bölinadi: daşt va tekis zona yevropa Q.i — uzu n şoxli; toğ va örmon zonasi Q.i — kalta şoxli; Markaziy Osiyo Q.i; Jan.Osiyo va Şim. Afrika Q.i — zebu. Q.lar yoşi va jinsi böyiça buzoq, tana, novvos, ğunajin, sigir, buqa va b. guruhlarga bölinadi. Mahsuldorlik turlariga qarab sut, sut-göşt va göşt-sut yönalişidagi zotlarga ajratiladi. Oşqozoni tört kamerali, yelini tört sörğiçli. sigirlar 20 (35), buqalar 15— 20 yil yaşaydi. Sut yönalişidagi sigirlardan xöjaliklarda 12—13 yil, zotli buqalardan 5—10 yil foydalaniladi. Q. 5 yoşgaça (ayrim sekin ösadiganlari 6—7 yoşgaça) ösadi. Urğoçi buzoq 7—9, erkagi 14—18 oyligida jinsiy yetiladi. Sigirlarning bögozlik davri 285 kun. Sigir, odatda, bittadan buzoqlaydi, egizaklari kam uçraydi. Urğoçi buzoq zotiga qarab 18—45, ba'-zan 50 kg gaça, erkak buzoq urğoçi buzoqdan 1—3 kg ortiq tuğiladi. sigirlari 200—600, buqalari 300—900 kg. Q. mahsuldorligi uning zoti va boqilişiga boğliq. Sersut sigirlardan bir kunda 8—40 kg, bir yilda örtaça 3500—4000 kg (17000 kg gaça), yoğliligi 3,6—4% bölgan sut soğib olinadi. Sigirlarning sersutligiga qarab 1 kg sut uçun 0,8—1.3 ozuqa birligi sarflanadi. Soğim davri 280—320 kun. Göşt uçun boqiladigan q. zotlaridan soğim davrida 1000 kg gaça sut soğib olinadi. Tez yetiladigan zotlardan törtinçi, keç yetiladiganlaridan beşinçi-oltinçi, ba'zan yettinçi soğim davrida eng köp sut soğib olinadi. sigir suti odam uçun qimmatli oziq-ovqat mahsuloti, oziq-ovqat sanoati uçun muhim xom aşyo (tvorog, pişloq va b.). Göşt uçun boqiladigan zotlarda göşt mahsuldorligi yuqori (göşt çiqimi 48—70%), 1,5—2 yoşli buzoqlarning tirik vazni 400—450 kg. Mol göşti yuqori kaloriyali, parhez oziq-ovqat mahsuloti. Terisidan turli navli çarm, çiqindilari qayta işlanib, göşt-suyak va qon uni, endokrin preparatlari, stearin, yelim, sovun va b. tayyorlanadi. Buqa va hökizlardan iş hayvoni sifatida foydalaniladi. Dehqonçilik uçun muhim bölgan organik öğit (göng) olinadi. Bir şartli boş mol bir yilda 10 t göng beradi.
Q boqiş şaroitiga yaxşi moslaşadi, köp hajmdagi ozuqani, dağal ösimliklarni ham tez hazm qiladi. U yaylov ötlari, silos, ildizmeva, aralaş yem, şuningdek, protein, mineral va vitaminli ozuqalar bilan boqiladi. Vazni, mahsuldorligi, fiziologik holati, oziqlanişi, protein, mineral moddalar va vitaminlarni hazm qilişiga qarab oziqlaniş normasi belgilanadi. Boğlab (oğilxonalarda) va yaylovlarda boqiladi (q. Çorvaçilik, Qoramolçilik).
Özbekistonda yetiştirilayotgan sutning 98—99% va göştning 63—65% Q.lar hisobiga töğri keladi. Barça toifadagi xöjaliklarda urçitilayotgan Q.lar soni 5873,9 ming boşni, şu jumladan, sigirlar 2556,7 ming boşni taşkil qildi (2004).
Özbekistonda boqiladigan asosiy zotlar: qizilçöl, buşuyev, qora-ola va şvits q. zotlari, şuningdek, qisman jaydari va zebusimon sigir zotlari ham uçraydi (yana q. Qoramolçilik).
Q.: Çorvaçilik, Qoramolçilik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОРАМОЛ — қувушшохлилар оиласига мансуб жуфт туёқли, кавш қайтарувчи ҳайвонлар. Қ.га ҳақиқий буқалар туркумига мансуб йирик хонаки кенжа турлар — сигир, буйвол, қўтос ҳамда гаял, бизон, зубр ва б. киради. Мил.дан бир неча минг йил аввал Европа, Осиё, Америкада тарқалган. Хонаки Қ. ёввойи буқа (тур) дан келиб чиққан. Еввойи буқаларнинг охирги аждодлари 17-а. бошларида қирилиб кетган. Қ. 8 минг йил илгари Хиндистонда, сўнг Ғарбий Осиё, Ўрта денгиз, Ўрта Европада хонакилаштирилган. Краниологик белгиларига қараб, Қ. тўрт асосий кенжа турга бўлинади: дашт ва текис зона европа Қ.и — узу н шохли; тоғ ва ўрмон зонаси Қ.и — калта шохли; Марказий Осиё Қ.и; Жан.Осиё ва Шим. Африка Қ.и — зебу. Қ.лар ёши ва жинси бўйича бузоқ, тана, новвос, ғунажин, сигир, буқа ва б. гуруҳларга бўлинади. Маҳсулдорлик турларига қараб сут, сут-гўшт ва гўшт-сут йўналишидаги зотларга ажратилади. Ошқозони тўрт камерали, елини тўрт сўрғичли. сигирлар 20 (35), буқалар 15— 20 йил яшайди. Сут йўналишидаги сигирлардан хўжаликларда 12—13 йил, зотли буқалардан 5—10 йил фойдаланилади. Қ. 5 ёшгача (айрим секин ўсадиганлари 6—7 ёшгача) ўсади. Урғочи бузоқ 7—9, эркаги 14—18 ойлигида жинсий етилади. Сигирларнинг бўгозлик даври 285 кун. Сигир, одатда, биттадан бузоқлайди, эгизаклари кам учрайди. Урғочи бузоқ зотига қараб 18—45, баъ-зан 50 кг гача, эркак бузоқ урғочи бузоқдан 1—3 кг ортиқ туғилади. сигирлари 200—600, буқалари 300—900 кг. Қ. маҳсулдорлиги унинг зоти ва боқилишига боғлиқ. Серсут сигирлардан бир кунда 8—40 кг, бир йилда ўртача 3500—4000 кг (17000 кг гача), ёғлилиги 3,6—4% бўлган сут соғиб олинади. Сигирларнинг серсутлигига қараб 1 кг сут учун 0,8—1.3 озуқа бирлиги сарфланади. Соғим даври 280—320 кун. Гўшт учун боқиладиган қ. зотларидан соғим даврида 1000 кг гача сут соғиб олинади. Тез етиладиган зотлардан тўртинчи, кеч етиладиганларидан бешинчи-олтинчи, баъзан еттинчи соғим даврида энг кўп сут соғиб олинади. сигир сути одам учун қимматли озиқ-овқат маҳсулоти, озиқ-овқат саноати учун муҳим хом ашё (творог, пишлоқ ва б.). Гўшт учун боқиладиган зотларда гўшт маҳсулдорлиги юқори (гўшт чиқими 48—70%), 1,5—2 ёшли бузоқларнинг тирик вазни 400—450 кг. Мол гўшти юқори калорияли, парҳез озиқ-овқат маҳсулоти. Терисидан турли навли чарм, чиқиндилари қайта ишланиб, гўшт-суяк ва қон уни, эндокрин препаратлари, стеарин, елим, совун ва б. тайёрланади. Буқа ва ҳўкизлардан иш ҳайвони сифатида фойдаланилади. Деҳқончилик учун муҳим бўлган органик ўғит (гўнг) олинади. Бир шартли бош мол бир йилда 10 т гўнг беради.
Қ боқиш шароитига яхши мослашади, кўп ҳажмдаги озуқани, дағал ўсимликларни ҳам тез ҳазм қилади. У яйлов ўтлари, силос, илдизмева, аралаш ем, шунингдек, протеин, минерал ва витаминли озуқалар билан боқилади. Вазни, маҳсулдорлиги, физиологик ҳолати, озиқланиши, протеин, минерал моддалар ва витаминларни ҳазм қилишига қараб озиқланиш нормаси белгиланади. Боғлаб (оғилхоналарда) ва яйловларда боқилади (қ. Чорвачилик, Қорамолчилик).
Ўзбекистонда етиштирилаётган сутнинг 98—99% ва гўштнинг 63—65% Қ.лар ҳисобига тўғри келади. Барча тоифадаги хўжаликларда урчитилаётган Қ.лар сони 5873,9 минг бошни, шу жумладан, сигирлар 2556,7 минг бошни ташкил қилди (2004).
Ўзбекистонда боқиладиган асосий зотлар: қизилчўл, бушуев, қора-ола ва швиц қ. зотлари, шунингдек, қисман жайдари ва зебусимон сигир зотлари ҳам учрайди (яна қ. Қорамолчилик).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.