Qöy
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 423–424-b. — ziyouz.com
Qöy — quvuşşoxlilar oilasi qöylar turkumiga mansub juft tuyoq-li, kavş qaytaruvçi uy hayvoni. Q. bundan 8 ming yil avval xonakilaştirilgan. Uning ajdodi yovvoyi qöylar (muflonlar, arxar, arkallar) hisoblanadi. Mavjud kalta dumli qöy zotlari muflonlardan, uzun dumli qöy zotlari va yoğli dumli qoraköl qöylari arxarlardan, dumbali (hisori, jaydari va ş.k.) qöylar arkallardan kelib çiqqan.
Q. asrlar mobaynida inson hayotida muhim oziq-ovqat mahsuloti (göşti, yoği), kiyim-keçak (teri, juni) va b. sifatida katta rol öynagan. Tanasining bal. 55—100 sm, uz. 60—100 sm. Köpgina zotlarda qöçqorlari yaxşi rivojlangan burama şoxli, sovliqlari şox-siz yoki kalta şoxli. Tumşuği töğri, uçi ingiçkaroq lablari yupqa, serha-rakat, kurak tişlari ötkir, oyoqlari baquvvat. Voyaga yetgan Q.larda 32 tiş böladi. Tusi oq, qora, malla va kök. Mayin junli, yarim mayin junli va dağal junli (q. Dağal junliqöşar, Mayin junli qöylar), kalta dumli (10—12 umurtqali), uzun dumli (20—22 umurtqali), dumli va dumbali Q.larga bölinadi (q. Dumbali qöylar, Dumli qöşar). Q.lar
14—15 y. yaşaydi. Xöjalikda 6 — 8 yil foydalanipadi. 5—7 oyligida jinsiy yetiladi. 15—18 oyligida qoçirişga qöyiladi. Böğozlik davri 145-155 kun.
Köpgina Q.lardan bittadan, ayrimlaridan 2 tadan, ro-manov zotli qöylardan 5 va undan ortiq qözi olinadi. Qözilar 2—6 kg tuğiladi. 2—4 yoşida ösişdan töxtaydi. Mayin junli Q.ning jun qoplami diametri örtaça 18—25 mkm bölgan bir xildagi tivit tolalaridan, dağal junli Q.larning jun qoplami diametri 100—200 mkm bölgan aralaş dağal tolalardan iborat. Mayin junli Q.ning jun tolasi uz. 6—10 sm dan uzunroq, yarim mayin junli Q.larda 10—20 sm va dağal junli Q.larda 10—15 sm. Mayin junli Q.dan yiliga örtaça 5—6, yarim mayin junli Q.dan 3—6 va dağal junli Q.lardan 1—4 kg jun olinadi. Mayin junli va yarim mayin junli Q.larning juni yiliga bir marta, dağal junli Q.larniki 2 marta — bahorda va kuzda qirqiladi. Qöçqorlarining oğirligi 60—180, sovliqlariniki 35—110 kg. Söyim çiqimi 45—60%. Q.lar tabiiy va mahalliy şaroitlarni hamda Q. zotlarining öziga xos biologik xususiyatlarini hisobga olgan holda yaylovda (10—11 oy), yay-lovda-qölda, qölda-yaylovda va qölda boqiladi.
Örta Osiyo xalqlari qadimdan Q.larni göşti, yoği, terisi va suti uçun boqadi. Uzoq asrlar mobaynida Özbekistonda xalq seleksiyasida hisori qöy zoti, qoraköl qöy zoti va olimlar va çorvadorlar hamkorligida olib borilgan seleksiya — naslçilik işlari natijasida bu zotning bir qança z-d tiplari yaratildi.
Dunyodagi barça mamlakatlarda 250 dan ortiq turli yönalişga mansub qöy zotlari urçitilib köpaytirilmoqda. Ulardan — askaniya qöy zoti, degeres qöyi, merinoslar, prekos, ram-bulye, ro-manov qöy zoti, saraji qöy zoti, Tojikiston qöy zoti, edilboy qöy zoti kabi zotlar göşt, jun yönalişidagi eng sermahsul zotlar hisoblanadi. Özbekistonda, asosan, qoraköl qöy zoti, dumbali hisori qöy zoti va dumbali jaydari qöylar boqiladi. Q.lar yaylovda boqilganda kuniga 8— 10 kg öt iste'mol qiladi. Dağal ozu-qalar (piçan, silos) va b.ni yaxşi hazm qiladi. Yozda çöl şaroitida ikki marta, qişda kunora suğoriladi (yana q. Köyçilik).
Abdusattor Amirov.
Q.: Dumbali qöylar, Mayin junli qöylar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚЎЙ — қувушшохлилар оиласи қўйлар туркумига мансуб жуфт туёқ-ли, кавш қайтарувчи уй ҳайвони. Қ. бундан 8 минг йил аввал хонакилаштирилган. Унинг аждоди ёввойи қўйлар (муфлонлар, архар, аркаллар) ҳисобланади. Мавжуд калта думли қўй зотлари муфлонлардан, узун думли қўй зотлари ва ёғли думли қоракўл қўйлари архарлардан, думбали (ҳисори, жайдари ва ш.к.) қўйлар аркаллардан келиб чиққан.
Қ. асрлар мобайнида инсон ҳаётида муҳим озиқ-овқат маҳсулоти (гўшти, ёғи), кийим-кечак (тери, жуни) ва б. сифатида катта роль ўйнаган. Танасининг бал. 55—100 см, уз. 60—100 см. Кўпгина зотларда қўчқорлари яхши ривожланган бурама шохли, совлиқлари шох-сиз ёки калта шохли. Тумшуғи тўғри, учи ингичкароқ лаблари юпқа, серҳа-ракат, курак тишлари ўткир, оёқлари бақувват. Вояга етган Қ.ларда 32 тиш бўлади. Туси оқ, қора, малла ва кўк. Майин жунли, ярим майин жунли ва дағал жунли (қ. Дағал жунлиқўшар, Майин жунли қўйлар), калта думли (10—12 умуртқали), узун думли (20—22 умуртқали), думли ва думбали Қ.ларга бўлинади (қ. Думбали қўйлар, Думли қўшар). Қ.лар
14—15 й. яшайди. Хўжаликда 6 — 8 йил фойдаланипади. 5—7 ойлигида жинсий етилади. 15—18 ойлигида қочиришга қўйилади. Бўғозлик даври 145-155 кун.
Кўпгина Қ.лардан биттадан, айримларидан 2 тадан, ро-манов зотли қўйлардан 5 ва ундан ортиқ қўзи олинади. Қўзилар 2—6 кг туғилади. 2—4 ёшида ўсишдан тўхтайди. Майин жунли Қ.нинг жун қоплами диаметри ўртача 18—25 мкм бўлган бир хилдаги тивит толаларидан, дағал жунли Қ.ларнинг жун қоплами диаметри 100—200 мкм бўлган аралаш дағал толалардан иборат. Майин жунли Қ.нинг жун толаси уз. 6—10 см дан узунроқ, ярим майин жунли Қ.ларда 10—20 см ва дағал жунли Қ.ларда 10—15 см. Майин жунли Қ.дан йилига ўртача 5—6, ярим майин жунли Қ.дан 3—6 ва дағал жунли Қ.лардан 1—4 кг жун олинади. Майин жунли ва ярим майин жунли Қ.ларнинг жуни йилига бир марта, дағал жунли Қ.ларники 2 марта — баҳорда ва кузда қирқилади. Қўчқорларининг оғирлиги 60—180, совлиқлариники 35—110 кг. Сўйим чиқими 45—60%. Қ.лар табиий ва маҳаллий шароитларни ҳамда Қ. зотларининг ўзига хос биологик хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда яйловда (10—11 ой), яй-ловда-қўлда, қўлда-яйловда ва қўлда боқилади.
Ўрта Осиё халқлари қадимдан Қ.ларни гўшти, ёғи, териси ва сути учун боқади. Узоқ асрлар мобайнида Ўзбекистонда халқ селекциясида ҳисори қўй зоти, қоракўл қўй зоти ва олимлар ва чорвадорлар ҳамкорлигида олиб борилган селекция — наслчилик ишлари натижасида бу зотнинг бир қанча з-д типлари яратилди.
Дунёдаги барча мамлакатларда 250 дан ортиқ турли йўналишга мансуб қўй зотлари урчитилиб кўпайтирилмоқда. Улардан — аскания қўй зоти, дегерес қўйи, меринослар, прекос, рам-булье, ро-манов қўй зоти, саражи қўй зоти, Тожикистон қўй зоти, эдилбой қўй зоти каби зотлар гўшт, жун йўналишидаги энг сермаҳсул зотлар ҳисобланади. Ўзбекистонда, асосан, қоракўл қўй зоти, думбали ҳисори қўй зоти ва думбали жайдари қўйлар боқилади. Қ.лар яйловда боқилганда кунига 8— 10 кг ўт истеъмол қилади. Дағал озу-қалар (пичан, силос) ва б.ни яхши ҳазм қилади. Ёзда чўл шароитида икки марта, қишда кунора суғорилади (яна қ. Кўйчилик).
Абдусаттор Амиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.