Qozoğiston
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 210–220-b. — ziyouz.com
Qozoğiston (Qazaqstan), Qozoğiston Respublikasi (Qazaqstan Respublikasi) — Yevrosiyo materigining markaziy qismida joylaşgan davlat. Ğarbda Kaspiy dengizi bilan tutaşgan. Mayd. 2724,9 ming km2. Aholisi 15 mln. kişi (2005). Poytaxti — Ostona ş. Ma'muriy jihatdan 14 viloyat, viloyatlar audan (tuman)larga bölinadi.
Davlat tuzumi. q. — boşqaruvning prezidentlik şaklidagi unitar davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1995 y. 30 avg. dagi referendumda qabul qilingan; 1998 y. 7 okt.da özgartiriş va qöşimçalar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (1990 y. apr.dan N.A.Nazarboyev), u umumiy, teng va töğridan-töğri saylov huquqi asosida yaşirin ovoz beriş yöli bilan 7 y. muddatga saylanadi. qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament (Senat va Majlis), ijroiya hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Q.ning hududi ğarbda Volga daryosi quyi oqimidan şarqda Oltoygaça va şim.da Ğarbiy Sibir tekisligidan jan.da Tyanşan toğlarigaça çözilgan. Ğarbda Kaspiyböyi pasttekisligi va Manğişloq ya.o. bor; bu yerda dengiz sathidan past botiqlar (mas, Qoragiyo — 132 m) uçraydi. Manğişloqdan şarqda Ustyurt platosi (bal. 340 m gaça) joylaşgan. Kaspiyböyi pasttekisligi şim.-şarqda Ural toğlarining jan. tarmoqlari va Muğojar toği bilan çegaralangan. Muğojar toğidan şim.- şarqda Törğay platosi bor. U jan.da Turon pasttekisligi (Qizilqum çöli)ga tutaşib ketadi. Orol dengizidan şim. da Katta va Kiçik Börsiq qumli çöllari va Orolböyi Qoraqumi joylaşgan. Q.ning markaziy qismini Krzoğiston past toğlari (Sariorqa) egallagan. Bu yerda Qizilray (1565 m), Qarqarali (1366 m), Uluğtov (1133 m) kabi alohida toğ massivlari bor. Qozoğiston past toğlaridan jan.da Betpaqdala çöli, undan jan.da Möyinqum çöli joylaşgan. Betpaqdaladan şarqda katta maydonni egallagan Yettisuv hududi mavjud. Q.ning şarqi va jan.-şarqida Oltoy toğlarining jan. tarmoqlari, şuningdek, Saura, Tarbağatay, Junğariya Olatovi tizmalari, Şim. va Ğarbiy Tyanşanning ayrim tizmalari joylaşgan.
Q.da foydali qazilmalardan Muğojar toği tokembriy va paleozoy burmali va metamorfozlaşgan qatlamlari orasida mis kolçedani, Törğay bukilmasi zaminida magnetit rudalari (Sokolov, Sarbay va b.) hamda qönğir temirtoş (Qöstanay viloyati), qönğir kömir, boksit uçraydi. Q.ning burmali paleozoy zaminida rudali va noruda foydali qazilmalar (mis, polimetall va b.)ning yirik konlari bor. Şuningdek, toşkömir (Qaraganda, Ekibastuz) va qönğir kömir (Maykuba) konlari mavjud. Muğojar toğining vulkanogen jinslarida xromit, nikel, kobalt, oltin, asbest bor. q. hududida qörğoşin, rux, molibden, volfram, fosforit. barit, kadmiy, vismut, profillit, neft, gaz, yonuvçi slanets. marganets. titan, vanna-diy, temir, alyuminiy, qalay rudalari, oltingugurt, mirabilit, flyuorit ham bor.
Iqlimi keskin kontinental. Qiş şim.da sovuq, markazi va jan.da mö'tadil sovuq, çekka jan.da yumşoq. Yanv. da örtaça t-ra şim.da —18°, tekislik qismining jan.da — 3°. Şim. va markaziy r-nlarda qişda — 45° gaça, jan. da — 35° gaça sovuq böladi. Yozi şim.da iliq, jan.da issiq. Iyulda örtaça t-ra şim.da 19°, jan.da 28—30°. Yillik yoğin daşt va örmonli daştlarda 250— 400 mm, çöl va çala çölda 100—200 mm. Balxaşböyi, Orolböyi Qizilqumi va Ustyurt jan.da 100 mm dan kam. Toğ oldi va toğlarda yillik yoğin 400— 1600 mm. q. hududining hamma qismida kuçli şamollar böladi. q. jan.dagi toğlarda muzliklar bölib, ularning soni 2700 dan ziyod, umumiy mayd. 2000 km2 çamasida.
Q.da 85 mingdan ziyod daryo va soy bölib, şundan 328 tasining uz. 100 km dan ortiq. Daryolarining aksariyati içki berk havzalar (Kaspiy va Orol dengizlari, Balxaş köli va b.)ga oqadi. Tekisliklardan oquvçi daryolarning köpi yozda qurib qoladi. Toğ daryolari sersuv va gidroenergiyaga boy. Asosiy daryolari — Irtiş, Ural, Çu, Ili, Sirdaryo. Çordara, Buxtarma, Qopçiğay va b. suv omborlari bor.
Q.da 48,3 mingga yaqin köl bor; ularning umumiy mayd. 45 ming km2 dan ortiq. Yirik köllari: Balxaş, Zaysan, Olaköl, Tengiz, Sassiqköl, Marqaköl va b.
Tuproqlari şim.da 52° ş.k.gaça qoratuproq, 52—48° ş.k.lar orasida kaştan tuproq, undan jan.da qönğir va bözqönğir çöl tuproqlari bilan birga qumli va taqir tuproqlar, toğlarda toğ qönğir, toğ kaştan, qora tuproq, böz örmon va toğ-ötloqi qoramtir tuproqlar tarqalgan. Toğ tepalarida toğ-ötloqi subalp va alp tuproqlar mintaqasi joylaşgan.
Q.da ösimliklarning 15 ming turi bor. Tekislik qismi ösimlik qoplamining xarakteriga qarab 3 asosiy zonaga: daşt, çala çöl va çöl zonalariga bölinadi. Daşt zonasida har xil boşoqli ösimliklar ösadi, şim. roqda qayinzorlar uçraydi. Çala çöl zonasida şuvoq-boşoqli ösimliklar köproq. Çöl zonasi eng katta maydonni egallagan. Qizilqum çölida qora saksovulzorlar bor. Yirik daryo vodiylarida töqay örmonlari (jiyda, turanğil, tol, çinğil) ösadi, daryo va köl böylari qamişzor. Toğ etagi tekisliklari va toğ oldilarida efemer va efemeroidlar. toğ yon bağirlarida butalar (na'matak, zirk va b.), yovvoyi mevali daraxtlar ösadi. Toğlarning örta mintaqasi igna bargli örmonlar bilan qoplangan, toğ tepalari subalp va alp ötloklaridan iborat.
Hayvonot dunyosida sut emizuvçilarning 180 turi, quşlarning 500 turi, sudralib yuruvçilarning 52 turi, suvda va quruqda yaşovçilarning 12 turi, baliqlarning 104 turi yaşaydi. Umurtqasiz hayvonlar köp. Kemiruvçilar, asosan, çöl va daşt yerlarda tarqalgan. Çöl va çala çöllarda sayğoq, jayran, toğlarda maral, toğ takasi, arxar, yovvoyi çöçqa, yirtqiçlardan böri, tulki, börsiq, toğ örmonlarida qönğir ayiq, qor qop-loni, silovsin, rosomaxa, kolonok, tiyin va b. yaşaydi. Suv parrandalaridan yovvoyi ğoz, ördak, Tengiz kölida qizil ğoz, qamişzorlarda laylak, birqozon, turna, daştda burgut va h.k. bor. Sudralib yuruvçilar köp. Daryo va köllari baliqqa boy. Oqsuv-Jabalğa, Olmaota, Borsakelmas, Qurğalja, Marqaköl, Naurzum qöriqxonalari, Bayanovul milliy boği bor.
Aholisi. Q.da 131 millat va elat istiqomat qiladi. Asosiy aholisi qozoqlar (55,7%). Şuningdek, rus, ukrain, nemis, özbek, tatar, uyğur va b. ham yaşaydi. Davlat tili — qozoq tili. Şahar aholisi 56%. Dindorlarning aksariyati musulmon-sunniylar, pravoslavlar (8,2%), protestantlar (2,1%) ham bor. Yirik şaharlari: Olmaota, Qarağanda, Çimkent, Pavlodar, Semipalatinsk.
Tarixi. Hozirgi Q. hududida mil. av. 4—3-ming yilliklarda (eneolit davri) yaylov çorvaçiligi paydo böldi. Mil.av. 1-ming yillik örtalarida köpgina daşt qabilalari yaylov çorvaçiligi bilan şuğullana boşladi. Bu qabilalar, asosan, qöçmançi va yarim köçmançi çorvaçilik bilan şuğullangan, hunarmandçilik va qisman dehqonçilik ham qilgan. Mil. av. 3—1-a.larda hozirgi Q. hududida Qanğ davlati vujudga keldi. Mil. 6-a. örtalarida Turk xoqonligi, 8-a. boşlarida Ili va Çu daryolari oraliğidagi hudullarda turgaşlar, 766 y. qarluqlar davlati taşkil topdi. Turgaşlar, keyinçalik Qarluqlar xoqonligida (766— 940) hunarmandçilik va savdo markazlari bölgan şaharlar (Taroz va b.) paydo böldi. 8—10-a.larda Q. jan. da islom dini tarqaldi. 9—11-a.larda Q.ning ğarbiy va jan.-ğarbiy hududlari öğuzlar davlati tarkibida bölgan. 8—11-a.larda şim.-şarqiy va markaziy hududlarda kimaklar va qipçoqlar yaşagan (bu katta hudud Daşti Qipçoq deb atalgan).
10-a.ning 1-yarmida Yettisuvga şarqiy Turkistondan yağmolar bostirib kirdi. Ularning hujumi natijasida Qarluq xoqonligi parçalanib, uning örnida Qoraxoniylar davlati paydo böldi. 1219—21 y.larda Q. möğullar tomonidan bosib olinib, Çingizxon öğillari örtasida taqsimlandi. Möğullar hukmronligi davrida Q. Oltin Örda tarkibida, u parçalangaç, Oq Örda va Möğuliston tarkibida bölgan. Amir Temur 1391 y. Töxtamişta qarşi yurişi çoğida Q.dagi Uluğtoğ (Ulutov)da qarorgoh qurgan va toştaroşlarga safari haqida xarsang toşga bitik bitişga farmon bergan. Oradan 200 yil ötgaç, Abdullaxon II ham Daşti Qipçoqqa yurişidan yodgorlik sifatida Uluğtoğda masjid qurdirgan. Katta hududni birlaştirgan Oq Örda 14-a. oxiri — 15-a. boşlarida bir neça mulklarga ajralib ketdi (asosiy hududlarni birlaştirgan Nöğay Örda va Özbek xonligi ularning eng yiriklari bölgan). 15-a. oxirida Yettisuvda Qozoq xonligi vujudga keldi. 16-a. boşlarida qozoq elatining uzoq davom etgan şakllanişi nihoyasiga yetdi. Qosimxon davri (1511 — 23)da Qozoq xonligi mustahkamlanib, çegarasi kengaidi, aholi soni ortdi. 16-a. örtalarida Nöğay Ördasi, keyinroq Möğuliston va Sibir xonliklari parçalanib ketdi. Qozoq xonligi juzlarga bölinib, Katta juz (Yettisuv), Örta juz (Markaziy Q.) va Kiçik juz (Ğarbiy Q.) deb atala boşladi. 17-a.da juzlar hududlarida mustaqil xonliklar paydo böldi. 18-a. boşlarida Q.ga Junğariya xonligi xavf solib turdi (1729 y. junğarlar Katta juzning talay yerlarini bosib oldi). 1726 y. Abulxayrxon Kiçik juz oqsoqollari nomidan Rossiya podşosiga fuqarolikka olişni iltimos qilib murojaat qildi. 1731 y. Kiçik juz Rossiya tarkibiga kira boşladi. 1731—40 y.larda Örta juzning ayrim xon va sultonlari Rossiya fuqaroligini qabul qildilar. 18-a. örtalarida qozoq sultonlari orasida nizo kuçayib, pirovardida Abulxayrxon öldirildi (1748). Uning öğli Nurali kiçik juz xoni bölib, podşo ma'muriyatiga tayandi va öz hokimiyatini Örta juzning bir qismiga, şuningdek, Xivaga ham yoyişga urindi. Ammo u muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Junğarlarning Xitoydan mağlubiyatga uçraşi (1758) natijasida hududining katta qismi junğarlar hokimiyati ostida bölgan Katta juzda manjurlar hukmronligi örnatilişi xavfi paydo böldi. Q.ning jan. hududlari, jumladan, Çimkent ham Qöqon xonligi tarkibiga kirdi. 19-a. boşlarida Örta juz xonlari Buke (1815), Vali (1819) vafotidan söng podşo hukumati xon hokimiyatini tugatib, 1822 y.dan yan-giça boşqariş tizimini joriy etdi. 1824 y. Kiçik juzda ham xon hokimiyati tugatildi; uruğ oqsoqollari hokimiyatini çeklaydigan hududiy boşqaruvga ötildi. Daşt yerlarning jan. hududlari Köqon va Xiva xonliklari tarkibida qoldi. 1853 y. Orenburg va Samara general-gubernatori V.A.Perovskiy Qöqon xonligiga qaraşli Oqmaçit qal'asini işğol qilib, uni tayanç punktga aylantirdi. 1854 y. Verniy istehkomi (hoz. Olmaota) qurildi.
Rossiyaning ta'siri kuçayib borayotganligidan xavfsiragan Köqon xoni Xudoyorxon 1860 y.ning kuzida ruslarning Verniy istehkomini bosib oliş uçun 20 ming askar yubordi. Öşa yilning okt. da rus qöşinlari qozoq otryadlarining yordamida Uzunoğoç darasida Qöqon xoni askarlarini mağlubiyatga uçratdi. Natijada Yettisuvning barça qismi Rossiyaga qöşib olindi. 19-a.ning 60-y.larida qozoq yerlarining Rossiyaga qöşib olinişi tugallandi. Podşo hukumati ölkada ma'muriy islohotlar ötkazdi. 1867 y. turkiston general-gubernatorligi tarkibida Yettisuv va Sirdaryo viloyatlari, 1868 y. Orenburg general-gubernatorligi tarkibida Ural va Törğay viloyatlari, Ğarbiy Sibir (keyinçalik Daşt) general-gubernatorligi» tarkibida Akmolinsk va Semipalatinsk viloyatlari taşkil etildi. Viloyatlar uyezdlarga, uyezdlar volos-tlarga, volostlar ovullarga bölindi. Barça yerlar davlat mulki deb e'lon qilindi. 1867—68 y.lardagi islohotlar qozoq jamoalarining barça tabaqalarida norozilik tuğdirdi. Natijada mustamlakaçilik zulmiga qarşi qözğolon kötarildi. U şafqatsiz bostirildi. Q. Rossiya sanoati uçun öz tovarlarini sotiş bozori va xom aşyo bazasi bölib qoldi.
1-jahon uruşi yillari (1914— 18) da q.x. mahsulotlari va çorva mollarini ommaviy ravişda tortib oliş, soliqlarning köpayişi, qimmatçilik, qozoq aholisining mardikorlikka safarbar qilinişi (1916) aholi orasida ğalayonlarning avj olişiga sabab böldi. 1916 y.ga kelib ğalayonlar Q.ning butun hududini qamrab olgan milliy ozodlik harakatiga aylandi. Ayniqsa, bu harakat Törğay viloyatida uzoq davom etib, unga xalq qahramoni Omongeldi Imonov rahbarlik qildi. 1917 y. noyab. — 1918 y. fev.da Q.da sovet hokimiyati örnatildi. Q.ning Sirdaryo va Yettisuv viloyatlari 1918 y. apr.da taşkil etilgan Turkiston ASSR tarkibiga kiritildi. 1920 y. 26 avg.da RSFSR tarkibida Qirğiziston (Qozoğiston) ASSR tuzildi. 1920 y. 4—12 okt. da Orenburgda bölib ötgan Q. Sovetlarining ta'sis syezdi RSFSR tarkibida Qozoğiston ASSR tuzilganligini e'lon qildi. 1936 y. Qozoğiston ASSR SSSR tarkibidagi ittifoqdoş respublikaga aylantirildi. 1990 y. 25 okt.da davlat suvereniteti töğrisida deklaratsiya qabul qilindi. 1990 y. 10 dek. da q. Respublikasi deb nomlandi. 1991 y. 16 dek.da respublika Oliy Kengaşi davlat mustaqilligi töğrisida qonun qabul qildi. 1991 y. 21 okt.da MDH tarkibiga kirdi. Q. — 1992 y.dan BMT a'zosi. 1992 y. 23 okt.da ÖzR suverenitetini tan olgan va diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 16 dek. — Mustaqillik kuni (1991).
Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşma birlaşmalari. Q. agrar partiyasi, 1999 y. yanv.da tuzilgan; q. fuqarolik partiyasi, 1998 y. noyab.da asos solingan; Q. demokratik partiyasi, 2004 y. apr.da taşkil etilgan; q. «Aq jol» («Oq yöl») demokratik partiyasi, 2002 y. martda tuzilgan; Q. «Auml» («Qişloq») sotsial-demokratik partiyasi, 2000 y. yanv.da asos solingan; q. xalq kommunistik partiyasi, 2004 y. apr.da taşkil etilgan; Q. kommunistik partiyasi, 1991 y. tuzilgan; «Qozoğistonning demokratik tanlovi» xalqpartiyasi, 2001 y. noyab.da asos solingan; Q. vatanparvarlar partiyasi, 2000 y. taşkil etilgan; Respublika «Otan» («Vatan») siyosiy partiyasi, 1999 y. yanv.da asos solingan; «Ruhoniyat» partiyasi, 2003 y. apr.da tuzilgan. Q. erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasi, 1991 y. avg.da tuzilgan; Q. mehnat konfederatsiyasi, 2004 y. 2 martda taşkil etilgan; q. Respublikasi kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1990 y. okt.da asos solingan.
Xöjaligi. Q. — industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda sanoat 22,2%, savdo va umumiy ovqatlaniş 18,1%, qişloq xöjaligi va örmon xöjaligi 12,7%, transport va aloqa 11,8% ni taşkil etadi.
Sanoatida yonilği-energetika, qora va rangli metallurgiya, oziq-ovqat, maşinasozlik va metallsozlik, kimyo va neft kimyosi, yengil, quriliş materiallari sanoati yetakçi tarmoqlardir. Qora metallurgiya sanoati markazlari Temirtov, Oqtöba, Qarağanda, Oqsuv ş.lari. Rangli metallurgiya sanoati mis (Balxaş va Jezqazğan kon-metallurgiya k-tlari), qörğoşin-rux (Ust-Kamenogorsk, Çimkent), alyuminiy (Pavlodar) sanoatini öz içiga oladi; titan-magniy işlab çiqariladi. Maşinasozlik (temirpress uskunalari, stanok, ekskavator, traktor, q.x. maşinalari i.ç.) korxonalari Qarağanda, Olmaota, Ostana, Pavlodar, Ust-Kamenogorsk ş.larida joylaşgan. Kimyo sanoati korxonalari mineral öğit, fos-for, plastmassa, sintetik kauçuk, kimyoviy tola va b. işlab çiqaradi (Qoratov, Çimkent, Taroz, Aterov). Aterov, Pavlodar ş.larida neftni qayta işlaş z-dlari bor. Quriliş materiallari sanoatida sement, ohak, ğişt, temir-beton konstruksiyalari i.ç., yengil sanoatning kön-poyabzal, terimöyna, jun, trikotaj, ip-gazlama i.ç. tarmoqlari rivojlangan. Oziq-ovqat sanoatida göşt, yoğ, qand-şakar va konserva işlab çiqariladi. Toşkömir (Ekibastuz, Qarağanda havzalari), neft va tabiiy gaz (Manğişloq ya.o.), temir rudasi (Sokolov-Sarbay koni), polimetall, mis, uran, xrom, qörğoşin, nikel rudalari, rux, vismut, kadmiy, molibden, boksit qazib olinadi. yiliga örtaça 58,6 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi - I (85,7% issiqlik elektr st-yalarida). Irtiş (Ust-Kamenogorsk, Buxtarma), Sirdaryo (Çordara), Ili (Qopçiğay) daryolarida yirik GESlar bor.
Qişloq xöjaligida mamlakat hududining 44% dan foydalaniladi; uning 19% haydaladi, 1% ga yaqini suğoriladi. 1954—60 y.larda qöriq va böz yerlarning özlaştirilişi natijasida Q. ğalla yetiştiruvçi yirik respublikaga aylandi. Lalmi va suğoriladigan yerlarda ğallaçilik bilan birga göşt-jun qöyçiligi va göşt-sut çorvaçiligi ham rivojlangan. Ğallaçilikda, asosan, buğdoy yetiştiriladi. Şuningdek, paxta, kungaboqar, ziğir, yem-xaşak ekinlari ekiladi. Mevaçilik, tokçilik, polizçilik rivojlangan. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa, qöy va eçki, uy parrandasi, tuya va yilqi boqiladi.
Transportida t.y.lar uzunligi 13,5 ming km, avtomobil yöllari uz. 87,4 ming km. Kaspiy va Orol dengizlari, Balxaş köli, Irtiş, Ural, Sirdaryo daryolarida kema qatnaydi. Truboprovod transporti rivojlangan. «Eyr Qazaqstan» havo yöllari kompaniyasi mavjud.
Q çetga neft, tabiiy gaz, qora metall, mis, ğalla, kömir va b. çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat va sanoat mollari, maşina va jihozlar oladi. Taşqi savdoda Rossiya, Ukraina, Qirğiziston, Germaniya, Xitoy bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — tenge.
Tibbiy xizmati. 2005 y. Q.da 50,6 ming vraç (10 ming aholiga 33,9 vraç), 104,4 ming örta tibbiyot xodimi (10 ming aholiga 74,1 örta tibbiyot xodimi) işladi. Vraçlar mamlakatdagi ixtisoslaştirilgan 6 oliy öquv yurtida tayyorlanadi. q. hududida «Borovoye», «Olma-Arasan», «Sarioğoç» kurortlari, Ola-tov, Bayanovul, Kapal-Arasan, Möyaldi, Yangiqörğon kurort joylar bor.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 19-a. 2-yarmigaça q. hududida faqat musulmon maktab va madrasalari bölgan. 19-a.ning 2-yarmidan dunyoviy maktablar, xususan, 1850 y. Orenburg çegara komissiyasi huzurida qozoq bolalari uçun 7 y.lik maktab oçildi. 1864 y. Törğayda qozoq demokrat-ma'rifatparvar pedagogi N.Oltinsarin taşabbusi bilan qozoq maktabi va uning qoşida internat taşkil etildi. 1879—89 y.larda Q.ning turli uyezdlarida 2 sinfli rus-qozoq maktablari, 1888 y. Orskda muallimlar maktabi oçildi. 1929 y. lotin alifbosi asosida qozoq yozuvi yaratildi. 1940 y. rus alifbosi asosidagi yozuvga ötildi. 1992 y. dan ta'lim tizimida islohotlar amalga oşirildi. Umumiy örta ta'lim maktablari kabi örta ma'lumot beradigan litsey, gimnaziya, hunar-texnika maktablari, kollejlar paydo böldi. 2003 y. respublikada 108 gimnaziya, 63 litsey, litsey va gimnaziya sinflari bölgan 289 maktab, iqtidorli bolalar uçun möljallangan 30 maktab işladi. 312 hunar-texnika maktabida 89 mingdan ziyod, 382 kollejda 207 mingdan ortiq öquvçi öqidi. Q.da birinçi oliy öquv yurti — Qozoğiston ped. instituti 1928 y. Olmaota ş.da oçilgan. 2005 y. Q.da 43 davlat oliy öquv yurti işladi. Yiriklari: Qozoq milliy universiteti, Yevrosiyo milliy un-ti, Qozoğiston milliy agrar un-ti, Qozoğiston milliy texnika un-ti, Qozoğiston milliy konservatoriyasi, Qaraganda un-ti, Olmaota texnologiya un-ti va b. Q.da ilmiy tadqiqotlar Qozoğiston Respublikasi milliy fanlar akademiyasi i.t. institut va muassasalarida, mamlakat oliy öquv yurtlari hamda turli vazirlik, muassasalar ixtiyoridagi soha i.t. institutlarida olib boriladi. Q.da bir qança kutubxona (eng yirigi Q. Respublikasi milliy kutubxonasi), klub muas-sasasi, 12 muzey (yiriklari: Qozoğiston Respublikasi davlat muzeyi, San'at muzeyi, Muxtor Avezov uy muzeyi, Abay Qunonboyev memorial muzeyi va b.) bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Q.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Yiriklari: «Aqiqat» («Haqiqat», qozoq tilidagi oylik jur., 1921 y.dan), «Atameken» («Va-tan», qozoq tilidagi gaz., 1991 y.dan), «Veçernyaya Astana», rus tilida haftada 3 marta çiqadigan gaz., 1991 y.dan), «Jas alaş» («Yoş millat», qozoq tilidagi kundalik gaz., 1921 y.dan), «Juldmz» («Yulduz», qozoq tilidagi oylik jur., 1922 y.dan), «Qazaqstan ayelderi» («Qozoğiston xotin-qizlari», qozoq tilidagi oylik jur., 1925 y.dan), «Kazaxstanskaya pravda» («Qozoğiston haqiqati», rus tilidagi kundalik gaz., 1920 y.dan), «Narodnoye xozyaystva Kazaxstana» («Qozoğiston xalq xöjaligi», rus tilidagi oylik jur., 1926 y.dan), «Prostor» («Kenglik», rus tilidagi oylik jur., 1933 y. dan), «Qazaqstannş aunl şarua-şmlnğm» («Qozoğiston qişloq xöjaligi», qozoq tilidagi oylik jur., 1936 y.dan), «Ara» («Ari», qozoq tilidagi oylik jur., 1956 y.dan). «Qozoğiston axborot agentligi» milliy kompaniyasi, oçiq aksiyadorlik jamiyati, 1921 y. taşkil etilgan. «Xabar» agentligi, aksiyadorlik jamiyati, 1996 y. tuzilgan. «Qozoğiston» respublika teleradiokorporatsiyasi, Q. radiosi (1920 y.dan faoliyat körsatadi) va «Qozoğiston» milliy telekanali (1958 y.dan faoliyat yuritadi)ni birlaştiradi. «Xabar» teleradiokompani-yasi, 1995 y.da taşkil etilgan. Q.da radioeşittirişlar 1921 y.dan, telekörsatuvlar 1958 y.dan boşlangan.
Adabiyoti. Qozoq xalqi adabiyoti xalq oğzaki ijodi (qöşiq, ertak, maqol va matal, qahramonlik va lirik-epik dostonlar)dan boşlanadi. «Er Tarğin», «Qambar batir» va boşqa qad. dostonlarda xalq ozodligi, erki va mustaqilligi yölida kuraşgan xalq qahramonlari madh etiladi. «Qiz Jibek», «Bayan Suluv», «Ayman-şolpan» dostonlarida qozoq xalqining erksevarligi kuylanadi. Xalq ertaklarining Aldar kösa, Jirenşi, Tazşa, Ayozbi kabi qahramonlarning sarguzaştlari aks ettirilgan ertaklar keng tarqalgan. 15-a.da Asan Kayği, Sipira, Qaztuğan, 16-a.da Döstpambet, Şalkiiz, 17-a.da Jiyembet, Marğaska Jirov, Aqtamberdi, 18-a.da Tetiqora, Buqar kabi jirovlar öz dostonlari bilan maşhur böldilar. 18—19-a.larda qozoq madaniyati, jumladan, qozoq adabiyoti taraqqiyotida yangi davr boşlandi. Janaq Soğindiq öğli, Şöji Qarja-ubay öğli, Suyunbay Aron öğli, Şortanboy Qanay öğli, Murat Mönke öğli, Abubakir Şöqon öğli va b. taraqqiyparvar xalq oqinlarining asarlari paydo böldi. 19-a. örtalarida B. Qöjagulov, A.Naymanboyev kabi oqinlar, şoira T.Tansanbekova, Jambul Jabayev va b.ning asarlari ommalaşdi. Bu davrda etnograf va folklorşunos Ç.Valixonov adabiyotda ma'rifatparvarlik ğoyalarini yoydi. 19-a. 2-yarmida tanqidiy realizm adabiyoti — qozoq yozma badiiy adabiyot rivojlandi. Uning asosçisi, şuningdek, milliy adabiy tilning yaratuvçisi Abay Qönonboyev böldi. I.Oltinsarin ma'rifatparvarlik ğoyalarini yaratdi va rus grafikasi asosida qozoq alfavitini işlab çiqdi. 20-a.da yozuvçilardan S.Kubayev, S.Törayğirov, S.Dunentayev, M.Seralin, B.Kuleyev, B.Utetileuov, T.Iztileuov, Ğ.Qaraş, N.Ormanbot öğli, T.Jömartboyev va b. ma'rifatçidemokratlarning realistik an'analarini davom ettirdilar. 20-a.ning 20-y. larida qozoq adabiyotida Saken Sayfullin yetakçi örin egalladi. Bu davrda şe'riyat (Jambul jabayev, N.Bayganin, N.Bayzakov, T.Jarokov, A.Tojiboyev, Ğ.Örmonov. A.Toqmağambetov va b.) va nasr (M.Avezov, S.Muqonov, Ğ.Musrepov, Ğ.Mustafin va b.) rivojlandi. 1930-y. larda qozoq adabiyotida mavzu kengaydi (S.Sayfullin, B.Maylin, AAbişev, I. Jonsuğurov, Ş.Husainov asarlari). 2-jahon uruşi yillari (1939—45)da qozoq adabiyotida qozoq xalqining jang maydonidagi qahramonligi va mamlakat içkarisidagi mehnat jasoratini aks ettiruvçi asarlar maydonga keldi. S.Muqonov, A.Toqmağambetov, T.Jarokov, Ğ.Örmonov, K.Abdiqodirov, X.Bekxojin, J.Möldağaliyev, X.Erğaliyev kabi şoirlar, Ğ.Mustafin, A.Nurpeisov, M.Avezov, A.Abişev va b. adiblarning vatanparvarlik ruhi bilan suğorilgan asarlari yaratildi. Uruşdan keyingi yillarda ham vatanparvarlik mavzui davom ettirildi va bu davrda M.Avezov, Ğ.Musrepov, A.Nurpeisov, T.Jarokov, G.Kairbekov, A.Tojiboyev, Ğ. Örmonov, Ş.Husainov, S.Muqonov va b. samarali ijod qildilar. 1948 y. S.Muqonovning «Sirdaryo», 1953 y. «Hayot maktabi», 1953 y. Ğ.Musrepovning «Uyğongan ölka», 1952 y. Ğ.Mustafinning «Qarağanda» romanlari yaratildi. 1956 y. M.Avezov «Abayning yöli» tetralogiyasini yozib tugatdi (1-kitobi 1942 y.da naşr etilgan). 1960-y.larda adabiyotga X.Yesenjakov, I. Yesenberlin, A.Olimjonov, T.Axtanov, Ş.Murtazayev, A.Nurşaixov, M.Sundetov, A.Kekilbayev, S.Sanbayev. S.Muratbekov, S.Junusov kabi yozuvçilar, J.Muldagaliyev, S.Mavlenov, Ö.Sulaymonov, K.Mirzaliyev, T.Muldagaliyev, S.Jiyenboyev, M.Makatayev, J.Najmiddinov kabi şoirlar kirib keldi. 1960—90 y.larda I.Yesenberlin. Ş. Murtozayev, A.Kekilboyev, A.Olimjonov. S.Junusov, S.Smatayevlarning tarixiy romanlari paydo böldi.
Me'morligi. Q. hudulida yaşagan qabilalarning jez davridagi turar joy qoldiqlari (q. Andronovo madaniyati), mozorqörğonlar va h.k. saqlangan. Mil. av. 1-ming yillik va mil. dastlabki asrlarda q. hududida yaşagan qabilalar köçma kigiz ötov uylar bilan birga paxsa, xom ğiştdan x.am uylar qurgan. Urta asrlarda şaharlar [Isfijob (11- a.dan Sayram), Taroz va b.] barpo etildi, qal'a va qörgonlar qurildi. 8-a. dan hoz. Qozogistonning jan. qismida islom dini tarqalişi munosabati bilan masjid, mad-rasa kabi yangi tipdagi binolar, sardoba, hammom, karvonsaroy, konussimon maqbaralar qurildi. 10-a.dan memorial inşootlar (Taroz ş. yaqinidagi Babaji xotin maqbarasi, Oyşabibi maqbarasi) barpo etildi. 13- a. 2-yarmidan şaharlar (Siğnoq. Taroz, Sayram va b.) qayta tiklandi. 14—16-a. larda şaharlar quriş avj oldi, monumental binolar (K.a-rağanda viloyatidagi Alaşa xon maqbarasi, 13-a. 2-yarmi; Turkiston ş.dagi Ahmad Yassaviy maqbarasi — Yassaviy majmuasi, 14-a. oxiri — 15-a. boşi) bunyod etildi. 17— 18-a.larla Q. hududi çegarasi böylab harbiy istehkomlar — Yoyiq ş.çasi (Uralsk), Guryev, Orsk. Semipalatinsk, Orenburg qal'alari qurildi. 19-a.da eklektika ruhida qal'a, ma'muriy va savdo inşootlari, maqbaralar qurildi. 1920-y.larda turar joy va jamoat binolari me'morligida milliy an'anaviy me'morlik unsurlaridan foydalanildi. Balxaş, Qarağanda, Jezqazğan kabi yangi şaxarlar barpo etildi. 1920—30 y.lardagi me'morlikda konstruktivizm ğoyalari öz aksini topdi. 1950-y.larning 2-yarmidan quriliş işlari keng kölamda davom ettirildi (Olmaotada Hukumat uyi). 1960—70 y.larda köp qavatli turar joy binolarining qavati soni oşirildi, yangi me'moriy şakllar {«Medeo» sport majmui, 1951, 1971—72 y.larda rekonstruksiya qilingan, me'morlar V.Katsev, A.Qaynarboyev va b.; Şevçenko (hoz. Oqtov) ş.ning me'moriy majmuasi; Olmaotadagi «Qozoğiston» mehmonxonasi, 1978, me'morlar Yu.Ratuşniy, L.Uxobotov] yaratildi. 1935 y. Q. Me'morlar uyuşmasi tuzilgan.
Tasviriy san'ati. Q. hududida eng qad. tasviriy san'at yodgorliklaridan paleolit davrida hayvonlarning qoyaga işlangan rasmlari (Qoratov va Xontovda) va neolit davriga mansub ğor rasmlari (Pavlodar viloyatidagi jasiboy ğorida) topilgan. Jez davridan Andronovo madaniyatiga mansub yodgorliklar: hayvon (buğu, eçki va b.)lar haykalçalari, ov manzaralarining qoyaga işlangan tasvirlari (Olmaota viloyatidagi Tamğalidara rasmlari) saqlangan, sopol idişlar topilgan. Q.ning örta asrlarga mansub tasviriy san'ati namunalaridan er-kak, ayol va hayvonlarning toş haykalçalari, ayollarning bronza haykalçalari saqlangan. Öşa davr amaliy bezak san'ati yodgorliklaridan öyma, qolipaki naqş bilan bezatilgan sirsiz va sirlangan sopol idişlar, çarm, metall buyumlar ma'lum.
19-a.da qozoqlar hayoti aks ettirilgan tasviriy san'at asarlari yaratila boşladi (Ç.Valixonov, T.G.Şevçenkoning rasm va akvarellari, V.V.Vereşçagin rasmlari). 20-a.ning 20—30-y.larida milliy rassom va grafiklar (A.Toşboyev, H. va Q.Xojikov va b.) yetişib çikdi. 40—50-y.larda tasviriy san'atning barça turlari, jumladan, rangtasvir san'ati rivojlandi (A.Ismoilov, A.Kasteyev, A.Çerkas-skiy, M.Lizogub). 1960—70-y.larda M.S.Kenboyev, K.T. Teljonov, K.M.Şayahmetov, S.A.Aytboyev, S.Mambeyev kabi rassomlar, X.I.Navrözboyev, B.A.Tulekov, T.S.Döstmahambetov kabi haykaltaroşlar, R.Saxi, Ye.Sidorkin kabi grafiklar, L.Xojikova, R.Sansenbin kabi amaliy-bezak san'ati ustalari va b. yetişib çiqsi. 1940 y. Q.Rassomlar uyuşmasi tuzilgan.
Musiqasi qozoq oila va aymoqlarining tarixan qaror topgan turmuş tarzi (asosan, yarim köçmançi çorvaçilik va dehqonçilik), dunyoqaraş va e'tiqodlari (şomonlik, tangriçilik va b.) asosida rivoj topgan. An'anaviy musiqa amaliyotida qozoq baqsi (şomon-baxşi), termeşi, olenşi, jirov, oqin, kuyşi, 18-a.dan sal-sere (sayyor ijodiy guruhlari taşkil etgan professional sozanda, xonanda)larning ijodi alohida örin tutadi. Har bir baqsining özi ijod etgan şaxsiy sarin (kuy)lari ilohiy hisoblangan, odamlar ruhiga afsun-jodu, fol oçiş, tabobat va b. marosimlar jarayonida katta ta'sir ötkazgan. Xalq qöşiqlari mavsum va diniy («tasattiq», «navriz-olen», «jaramazan», «sahar-olen»), tabobat (badik, «arbau»), oilaviy marosim qöşiqlari («jar-jar», «sinsu», «bet oşar», «tanisu», «qoştasu», «joqtau» va b.), inson hayoti turkumiga oid «besik jiri», «tusau kesu», «jubatu», «jiirma bes» va b., terma, ölan, jirlarlyan ibo-rat. Xalq musiqa çolğulari orasida baqsi va jirovlarning asosiy çolğusi hisoblangan qöbiz, çöponlar hamda professional sozandalar (Sarmalay va b.) tomonidan keng qöllanilgan sibizğa ommalaşgan. Xalqning eng sevimli çolgusi bölgan dömbirat turli mazmundagi (öynoqi «akjelen», falsafiy «tolğau», dramatik «qosbosar», lirik «qonir» va b.) kuylarni Birjansal, Dauletkerey, Tattimbet, Jayau-Musa, Qurmonğozi, Dina Nurpeisova kabi sozanda va bastakorlar ijro etgan. qozoqlarda, şuningdek, çangqöbiz, yaqin ötmişda şerter, jetigen (torliçertma), karnay, dovul kabi çolğular tarqalgan.
1930-y.larda yangi (köp ovozli) musiqa şakl va janrlari rivoj topa boşladi. 1934 y. Qozoq xalq çolğulari orkestri (1944 y.dan Qurmonğozi nomida), Qozoq musiqali teatri (1937 y.dan opera va balet teatri), 1935 y. Jambul nomidagi Qozoq davlat filarmoniyasi, 1939 y. Qozoğiston kom-pozitorlar uyuşmasi taşkil topdi. Ye.Brusilovskiy birinçi qozoq ope-ralarini («Qiz-Jibek», 1934; «Jalbir», 1935; «Er Tarğin», 1937), simfonik asarlar («Sari arka» 3-simfoniyasi, 1944 va b.), kantata («Qozoğiston», 1947), V.Velikanov birinçi milliy balet («Kalkaman va Mamir», 1938)larni yaratişgan. «Joldastar» (R.Yelebayev), «Qozoq valsi» (L.Xamidi) kabi ommaviy qöşiqlar ijod etilgan. 1944 y. Olmaotada konservatoriya oçildi. Xalq musiqa ijodini örganiş va töplaş işlarida A.Zatayeviçning xizmatlari («Qozoq xalqining 1000 kuylari», 1925; «Qozoq xalqining 500 kuylari», 1931) katta.
20-a.ning 2-yarmida simfoniya (M.Tölaboyev, K.Kujamyarov, G.Jubanova va b.), opera va balet (S.Muhamedjonov, G.Jubanova, Ye.Rahmadiyev, A.Serkebayev va b.), kamer musika (Brusilovskiy, Jubanova va b.), qöşiq (N.Tlendiyev) va b. janrlar rivoj topdi. Musiqa san'ati arboblari orasida dirijyorlar Ş.Kajgaliyev, N.Tlendiyev, A.Molodov, F.Mansurov, xonandalar R. Abdulin, K.Bayseitova, A. Dnişev, R.Baglanova, Ye.Serkebayev, B. Tulegenova, B.Do-simjonov, döbmiraçilar K.Jontleutov, R.Omarov, K. Ahmadiyarov, A.Yeskaliyev, B.Karabalina maşhur. Hozir qozoğistonda Q. davlat filarmoniyasi (1935), Abay nomidagi akademik opera va baletteatri (1934), simfonik orkestr (1937), xor kapellasi (1937), Qozoq konsert birlaşmasi (1960), Qozoğiston televideniyesi kamer orkestri, «Otrar sozi» folklor-etnografik orkestri (1981), Olmaota konservatoriyasi va Ostona musiqa akademiyasi, 10 dan ortiq musiqa bilim yurti faoliyat körsatmokda.
Teatri. Teatr san'ati unsurlari qadimdan xalq marosimlarida, sayillarda körsatilgan tomoşalarda, masxa-rabozlik, oqinlarning aytişuvlarida mavjud bölgan. 20-a.ning 20-y.laridan Semipalatinsk, Qöstanay, Petropavlovskda havaskorlik truppalari tuzildi. 1922 y. Orenburgda Qozoqxalq maorif in-ti huzurida birinçi doimiy teatr tögaragi taşkil etildi. 1926 y. Qizilördada birinçi professional qozoq teatri oçilib, u 1928 y. Olmaotaga köçirildi (1961 y.dan M.Avezov nomidagi Qozoq drama teatri). 1930- y.larda M.Oqinjonovning «Isatoy va Mahambet», M.Avezovning «Tungi momaqaldiroq», Ğ.Musrepovning «Omongeldi» pyesalari, şuningdek, S.Sayfullin, B.Maylin, J.Şanin, A.Tojiboyev, Ş.Husainov, A.Abişevlarning zamonaviy mavzudagi pyesalari sahnalaştirildi. 2-jahon uruşi yillari qozoq teatrlari sahnalarida vatanparvarlik ruhidagi tarixiy, folklor asarlar namoyiş etildi. 1940—50-y.lar qozoq teatri uçun mahorat oşiriş yölida betinim izlaniş davri böldi, tarixiy va zamonaviy mavzularda Ğ.Mustafinning «Millioner», A.Tojiboyevning «Yaşnayver, çöl», «Mayra», S.Muqonovning «Çöqon Valixonov», M.Avezovning «Yenlik va Kebek», K.Muhammadjonovning «Telpak tagidagi börivaçça» asarlari muvaffaqiyatli sahnalaştirildi. Q. teatr san'ati rivojiga Ş.Aymanov, S.Qojamqulov, Q.Quanişpayev, R.Qöyçiboyeva, X.Bukeyeva, S.Murodova, S.Maykanova, Ye.Umirzaqov, Q. Badirov, I.Noğayboyev, Ş.Jandarbekova, B. Rimova va b. katta hissa qöşdilar.
Kinosi. 1928 y. Olmaotada «Vostokfilm» trestining bölimi (kinojur. tayyorlangan, «Turksib» hujjatli filmi yaratilgan, 1929, rej. V.Turin), 1934 y. kinoxronika studiyasi taşkil etilgan. 1938 y. «Lenfilm» kinostudiyasida qozoq aktyorlari iştirokida «Omongeldi» badiiy filmi (rej. M.Levin) yaratildi. 1941 y. okt.da Olmaota badiiy filmlar studiyasi işga tuşdi, u 1942 y. Q.ga evakuatsiya qilingan «Mosfilm», «Lenfilm» studiyalari bilan birga Birlaşgan markaziy kinostudiya nomi bilan işlay boşladi. 1944 y. «Mosfilm» va «Lenfilm» Moskva va Leningradga qaytgaç, Olmaotada qolgan studiya kinoxronika studiyasi bilan qöşildi (1960 y.dan «Qozoqfilm» kinostudiyasi). 1950-y.larda qozoq kinematografçilari turli janrlarda filmlar yaratdilar. Rej. E.I.Fayk «Qanotli sovğa» (1956), rej. V.P.Voytetskiy «Sening döstlaring» (1960), rej. M.S.Begalin «Notinç bahor» (1959), «Yerga qaytiş» (1959) filmlarini suratga tuşirdilar. «Qozoqfilm»ning eng yaxşi filmlari: «Mening ismim Xöja» (1963, rej. A.Qarsaqbayev), «Aldar kösa» (1964), «Avlodlar yeri» (1966, ikkalasining rej. Ş.Aymanov), «Maşuq töğrisida qöşiq» (1970, rej. M.Begalin), «Qiz Jibek» (1972, rej. S.Xojikov), «Battol» (1973, qirğiz rej. T.Okeyev), «Alpamis maktabga boradi» (1976, rej. A.Qarsaqbayev), «Transsibir tezyurari» (1978, rej. E.Örazboyev). Rej. A.Haydarov multiplikatsion filmlar, rej. lar O.Abişev. I.Vereşçagin hujjatli filmlar yaratganlar. Qozoq kinosining yetakçi aktyorlari Ye.Umirzaqov, A.Umirzaqova, K.Kojabekov, F.Şaripova, A.Moldabekov va b. 1958 y. Q. Kinematografçilari uyuşmasi tuzilgan.
Özbekiston — Q. munosabatlari. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, 1992 y. ikkala davlat örtasida diplomatiya munosabatlari örnatildi. 1997, 2001, 2002 y.larda ÖzR Prezidenti I.Karimovning Q.ga, 1994, 1998 y.larda Q.Prezidenti N.Nazarboyevning Özbekistonga taşrifi bölib ötdi. 1998 y. 31 okt. da ikki davlat örtasida imzolangan Abadiy döstlik töğrisidagi şartnoma davlatlar örtasidagi munosabatlarning şartnomaviy-huquqiy asosi hisoblanadi.
Davlatlar örtasida gumanitar sohadagi hamkorlik mana şu şartnoma, 1994 y. 10 yanv.da imzolangan Madaniyat, soğliqni saqlaş, fan, ta'lim, turizm va sport böyiça hamkorlikni çuqurlaştiriş töğrisidagi hukumatlararo bitim, 1998 y. 31 okt. da ÖzR Xalq ta'limi vazirligi bilan Q. Respublikasining Ta'lim, madaniyat va soğliqni saqlaş vazirligi örtasida ta'lim sohasida hamkorlik töğrisidagi muassasalararo bitimiga muvofiq amalga oşiriladi. 2005 y.gaça ikki davlat örtasida ikki tomon uçun ahamiyatli bölgan 166 hujjat imzolangan. 2004 y. ÖzR bilan q. örtasidagi tovar aylanmasi 425,9 mln. AQŞ dollarini, jumladan, eksport 184,7 mln. AQŞ dollarini, import 241,2 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚОЗОҒИСТОН (Қазақстан), Қозоғистон Республикаси (Қазақстан Республикасы) — Евросиё материгининг марказий қисмида жойлашган давлат. Ғарбда Каспий денгизи билан туташган. Майд. 2724,9 минг км2. Аҳолиси 15 млн. киши (2005). Пойтахти — Остона ш. Маъмурий жиҳатдан 14 вилоят, вилоятлар аудан (туман)ларга бўлинади.
Давлат тузуми. қ. — бошқарувнинг президентлик шаклидаги унитар давлат. Амалдаги конституцияси 1995 й. 30 авг. даги референдумда қабул қилинган; 1998 й. 7 окт.да ўзгартириш ва қўшимчалар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (1990 й. апр.дан Н.А.Назарбоев), у умумий, тенг ва тўғридан-тўғри сайлов ҳуқуқи асосида яширин овоз бериш йўли билан 7 й. муддатга сайланади. қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент (Сенат ва Мажлис), ижроия ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Қ.нинг ҳудуди ғарбда Волга дарёси қуйи оқимидан шарқда Олтойгача ва шим.да Ғарбий Сибирь текислигидан жан.да Тяньшан тоғларигача чўзилган. Ғарбда Каспийбўйи пасттекислиги ва Манғишлоқ я.о. бор; бу ерда денгиз сатҳидан паст ботиқлар (мас, Қорагиё — 132 м) учрайди. Манғишлоқдан шарқда Устюрт платоси (бал. 340 м гача) жойлашган. Каспийбўйи пасттекислиги шим.-шарқда Урал тоғларининг жан. тармоқлари ва Муғожар тоғи билан чегараланган. Муғожар тоғидан шим.- шарқда Тўрғай платоси бор. У жан.да Турон пасттекислиги (Қизилқум чўли)га туташиб кетади. Орол денгизидан шим. да Катта ва Кичик Бўрсиқ қумли чўллари ва Оролбўйи Қорақуми жойлашган. Қ.нинг марказий қисмини Крзоғистон паст тоғлари (Сариорқа) эгаллаган. Бу ерда Қизилрай (1565 м), Қарқарали (1366 м), Улуғтов (1133 м) каби алоҳида тоғ массивлари бор. Қозоғистон паст тоғларидан жан.да Бетпақдала чўли, ундан жан.да Мўйинқум чўли жойлашган. Бетпақдаладан шарқда катта майдонни эгаллаган Еттисув ҳудуди мавжуд. Қ.нинг шарқи ва жан.-шарқида Олтой тоғларининг жан. тармоқлари, шунингдек, Саура, Тарбағатай, Жунғария Олатови тизмалари, Шим. ва Ғарбий Тяньшаннинг айрим тизмалари жойлашган.
Қ.да фойдали қазилмалардан Муғожар тоғи токембрий ва палеозой бурмали ва метаморфозлашган қатламлари орасида мис колчедани, Тўрғай букилмаси заминида магнетит рудалари (Соколов, Сарбай ва б.) ҳамда қўнғир темиртош (Қўстанай вилояти), қўнғир кўмир, боксит учрайди. Қ.нинг бурмали палеозой заминида рудали ва норуда фойдали қазилмалар (мис, полиметалл ва б.)нинг йирик конлари бор. Шунингдек, тошкўмир (Қараганда, Экибастуз) ва қўнғир кўмир (Майкуба) конлари мавжуд. Муғожар тоғининг вулканоген жинсларида хромит, никель, кобальт, олтин, асбест бор. қ. ҳудудида қўрғошин, рух, молибден, вольфрам, фосфорит. барит, кадмий, висмут, профиллит, нефть, газ, ёнувчи сланец. марганец. титан, ванна-дий, темир, алюминий, қалай рудалари, олтингугурт, мирабилит, флюорит ҳам бор.
Иқлими кескин континентал. Қиш шим.да совуқ, маркази ва жан.да мўътадил совуқ, чекка жан.да юмшоқ. Янв. да ўртача т-ра шим.да —18°, текислик қисмининг жан.да — 3°. Шим. ва марказий р-нларда қишда — 45° гача, жан. да — 35° гача совуқ бўлади. Ёзи шим.да илиқ, жан.да иссиқ. Июлда ўртача т-ра шим.да 19°, жан.да 28—30°. Йиллик ёғин дашт ва ўрмонли даштларда 250— 400 мм, чўл ва чала чўлда 100—200 мм. Балхашбўйи, Оролбўйи Қизилқуми ва Устюрт жан.да 100 мм дан кам. Тоғ олди ва тоғларда йиллик ёғин 400— 1600 мм. қ. ҳудудининг ҳамма қисмида кучли шамоллар бўлади. қ. жан.даги тоғларда музликлар бўлиб, уларнинг сони 2700 дан зиёд, умумий майд. 2000 км2 чамасида.
Қ.да 85 мингдан зиёд дарё ва сой бўлиб, шундан 328 тасининг уз. 100 км дан ортиқ. Дарёларининг аксарияти ички берк ҳавзалар (Каспий ва Орол денгизлари, Балхаш кўли ва б.)га оқади. Текисликлардан оқувчи дарёларнинг кўпи ёзда қуриб қолади. Тоғ дарёлари серсув ва гидроэнергияга бой. Асосий дарёлари — Иртиш, Урал, Чу, Или, Сирдарё. Чордара, Бухтарма, Қопчиғай ва б. сув омборлари бор.
Қ.да 48,3 мингга яқин кўл бор; уларнинг умумий майд. 45 минг км2 дан ортиқ. Йирик кўллари: Балхаш, Зайсан, Олакўл, Тенгиз, Сассиқкўл, Марқакўл ва б.
Тупроқлари шим.да 52° ш.к.гача қоратупроқ, 52—48° ш.к.лар орасида каштан тупроқ, ундан жан.да қўнғир ва бўзқўнғир чўл тупроқлари билан бирга қумли ва тақир тупроқлар, тоғларда тоғ қўнғир, тоғ каштан, қора тупроқ, бўз ўрмон ва тоғ-ўтлоқи қорамтир тупроқлар тарқалган. Тоғ тепаларида тоғ-ўтлоқи субальп ва альп тупроқлар минтақаси жойлашган.
Қ.да ўсимликларнинг 15 минг тури бор. Текислик қисми ўсимлик қопламининг характерига қараб 3 асосий зонага: дашт, чала чўл ва чўл зоналарига бўлинади. Дашт зонасида ҳар хил бошоқли ўсимликлар ўсади, шим. роқда қайинзорлар учрайди. Чала чўл зонасида шувоқ-бошоқли ўсимликлар кўпроқ. Чўл зонаси энг катта майдонни эгаллаган. Қизилқум чўлида қора саксовулзорлар бор. Йирик дарё водийларида тўқай ўрмонлари (жийда, туранғил, тол, чинғил) ўсади, дарё ва кўл бўйлари қамишзор. Тоғ этаги текисликлари ва тоғ олдиларида эфемер ва эфемероидлар. тоғ ён бағирларида буталар (наъматак, зирк ва б.), ёввойи мевали дарахтлар ўсади. Тоғларнинг ўрта минтақаси игна баргли ўрмонлар билан қопланган, тоғ тепалари субальп ва альп ўтлокларидан иборат.
Ҳайвонот дунёсида сут эмизувчиларнинг 180 тури, қушларнинг 500 тури, судралиб юрувчиларнинг 52 тури, сувда ва қуруқда яшовчиларнинг 12 тури, балиқларнинг 104 тури яшайди. Умуртқасиз ҳайвонлар кўп. Кемирувчилар, асосан, чўл ва дашт ерларда тарқалган. Чўл ва чала чўлларда сайғоқ, жайран, тоғларда марал, тоғ такаси, архар, ёввойи чўчқа, йиртқичлардан бўри, тулки, бўрсиқ, тоғ ўрмонларида қўнғир айиқ, қор қоп-лони, силовсин, росомаха, колонок, тийин ва б. яшайди. Сув паррандаларидан ёввойи ғоз, ўрдак, Тенгиз кўлида қизил ғоз, қамишзорларда лайлак, бирқозон, турна, даштда бургут ва ҳ.к. бор. Судралиб юрувчилар кўп. Дарё ва кўллари балиққа бой. Оқсув-Жабалға, Олмаота, Борсакелмас, Қурғалжа, Марқакўл, Наурзум қўриқхоналари, Баяновул миллий боғи бор.
Аҳолиси. Қ.да 131 миллат ва элат истиқомат қилади. Асосий аҳолиси қозоқлар (55,7%). Шунингдек, рус, украин, немис, ўзбек, татар, уйғур ва б. ҳам яшайди. Давлат тили — қозоқ тили. Шаҳар аҳолиси 56%. Диндорларнинг аксарияти мусулмон-суннийлар, православлар (8,2%), протестантлар (2,1%) ҳам бор. Йирик шаҳарлари: Олмаота, Қарағанда, Чимкент, Павлодар, Семипалатинск.
Тарихи. Ҳозирги Қ. ҳудудида мил. ав. 4—3-минг йилликларда (энеолит даври) яйлов чорвачилиги пайдо бўлди. Мил.ав. 1-минг йиллик ўрталарида кўпгина дашт қабилалари яйлов чорвачилиги билан шуғуллана бошлади. Бу қабилалар, асосан, қўчманчи ва ярим кўчманчи чорвачилик билан шуғулланган, ҳунармандчилик ва қисман деҳқончилик ҳам қилган. Мил. ав. 3—1-а.ларда ҳозирги Қ. ҳудудида Қанғ давлати вужудга келди. Мил. 6-а. ўрталарида Турк хоқонлиги, 8-а. бошларида Или ва Чу дарёлари оралиғидаги ҳудулларда тургашлар, 766 й. қарлуқлар давлати ташкил топди. Тургашлар, кейинчалик Қарлуқлар хоқонлигида (766— 940) ҳунармандчилик ва савдо марказлари бўлган шаҳарлар (Тароз ва б.) пайдо бўлди. 8—10-а.ларда Қ. жан. да ислом дини тарқалди. 9—11-а.ларда Қ.нинг ғарбий ва жан.-ғарбий ҳудудлари ўғузлар давлати таркибида бўлган. 8—11-а.ларда шим.-шарқий ва марказий ҳудудларда кимаклар ва қипчоқлар яшаган (бу катта ҳудуд Дашти Қипчоқ деб аталган).
10-а.нинг 1-ярмида Еттисувга шарқий Туркистондан яғмолар бостириб кирди. Уларнинг ҳужуми натижасида Қарлуқ хоқонлиги парчаланиб, унинг ўрнида Қорахонийлар давлати пайдо бўлди. 1219—21 й.ларда Қ. мўғуллар томонидан босиб олиниб, Чингизхон ўғиллари ўртасида тақсимланди. Мўғуллар ҳукмронлиги даврида Қ. Олтин Ўрда таркибида, у парчалангач, Оқ Ўрда ва Мўғулистон таркибида бўлган. Амир Темур 1391 й. Тўхтамишта қарши юриши чоғида Қ.даги Улуғтоғ (Улутов)да қароргоҳ қурган ва тоштарошларга сафари ҳақида харсанг тошга битик битишга фармон берган. Орадан 200 йил ўтгач, Абдуллахон II ҳам Дашти Қипчоққа юришидан ёдгорлик сифатида Улуғтоғда масжид қурдирган. Катта ҳудудни бирлаштирган Оқ Ўрда 14-а. охири — 15-а. бошларида бир неча мулкларга ажралиб кетди (асосий ҳудудларни бирлаштирган Нўғай Ўрда ва Ўзбек хонлиги уларнинг энг йириклари бўлган). 15-а. охирида Еттисувда Қозоқ хонлиги вужудга келди. 16-а. бошларида қозоқ элатининг узоқ давом этган шаклланиши ниҳоясига етди. Қосимхон даври (1511 — 23)да Қозоқ хонлиги мустаҳкамланиб, чегараси кенгаиди, аҳоли сони ортди. 16-а. ўрталарида Нўғай Ўрдаси, кейинроқ Мўғулистон ва Сибирь хонликлари парчаланиб кетди. Қозоқ хонлиги жузларга бўлиниб, Катта жуз (Еттисув), Ўрта жуз (Марказий Қ.) ва Кичик жуз (Ғарбий Қ.) деб атала бошлади. 17-а.да жузлар ҳудудларида мустақил хонликлар пайдо бўлди. 18-а. бошларида Қ.га Жунғария хонлиги хавф солиб турди (1729 й. жунғарлар Катта жузнинг талай ерларини босиб олди). 1726 й. Абулхайрхон Кичик жуз оқсоқоллари номидан Россия подшосига фуқароликка олишни илтимос қилиб мурожаат қилди. 1731 й. Кичик жуз Россия таркибига кира бошлади. 1731—40 й.ларда Ўрта жузнинг айрим хон ва султонлари Россия фуқаролигини қабул қилдилар. 18-а. ўрталарида қозоқ султонлари орасида низо кучайиб, пировардида Абулхайрхон ўлдирилди (1748). Унинг ўғли Нурали кичик жуз хони бўлиб, подшо маъмуриятига таянди ва ўз ҳокимиятини Ўрта жузнинг бир қисмига, шунингдек, Хивага ҳам ёйишга уринди. Аммо у муваффақиятсизликка учради. Жунғарларнинг Хитойдан мағлубиятга учраши (1758) натижасида ҳудудининг катта қисми жунғарлар ҳокимияти остида бўлган Катта жузда манжурлар ҳукмронлиги ўрнатилиши хавфи пайдо бўлди. Қ.нинг жан. ҳудудлари, жумладан, Чимкент ҳам Қўқон хонлиги таркибига кирди. 19-а. бошларида Ўрта жуз хонлари Буке (1815), Вали (1819) вафотидан сўнг подшо ҳукумати хон ҳокимиятини тугатиб, 1822 й.дан ян-гича бошқариш тизимини жорий этди. 1824 й. Кичик жузда ҳам хон ҳокимияти тугатилди; уруғ оқсоқоллари ҳокимиятини чеклайдиган ҳудудий бошқарувга ўтилди. Дашт ерларнинг жан. ҳудудлари Кўқон ва Хива хонликлари таркибида қолди. 1853 й. Оренбург ва Самара генерал-губернатори В.А.Перовский Қўқон хонлигига қарашли Оқмачит қалъасини ишғол қилиб, уни таянч пунктга айлантирди. 1854 й. Верний истеҳкоми (ҳоз. Олмаота) қурилди.
Россиянинг таъсири кучайиб бораётганлигидан хавфсираган Кўқон хони Худоёрхон 1860 й.нинг кузида русларнинг Верний истеҳкомини босиб олиш учун 20 минг аскар юборди. Ўша йилнинг окт. да рус қўшинлари қозоқ отрядларининг ёрдамида Узуноғоч дарасида Қўқон хони аскарларини мағлубиятга учратди. Натижада Еттисувнинг барча қисми Россияга қўшиб олинди. 19-а.нинг 60-й.ларида қозоқ ерларининг Россияга қўшиб олиниши тугалланди. Подшо ҳукумати ўлкада маъмурий ислоҳотлар ўтказди. 1867 й. туркистон генерал-губернаторлиги таркибида Еттисув ва Сирдарё вилоятлари, 1868 й. Оренбург генерал-губернаторлиги таркибида Урал ва Тўрғай вилоятлари, Ғарбий Сибирь (кейинчалик Дашт) генерал-губернаторлиги» таркибида Акмолинск ва Семипалатинск вилоятлари ташкил этилди. Вилоятлар уездларга, уездлар волос-тларга, волостлар овулларга бўлинди. Барча ерлар давлат мулки деб эълон қилинди. 1867—68 й.лардаги ислоҳотлар қозоқ жамоаларининг барча табақаларида норозилик туғдирди. Натижада мустамлакачилик зулмига қарши қўзғолон кўтарилди. У шафқатсиз бостирилди. Қ. Россия саноати учун ўз товарларини сотиш бозори ва хом ашё базаси бўлиб қолди.
1-жаҳон уруши йиллари (1914— 18) да қ.х. маҳсулотлари ва чорва молларини оммавий равишда тортиб олиш, солиқларнинг кўпайиши, қимматчилик, қозоқ аҳолисининг мардикорликка сафарбар қилиниши (1916) аҳоли орасида ғалаёнларнинг авж олишига сабаб бўлди. 1916 й.га келиб ғалаёнлар Қ.нинг бутун ҳудудини қамраб олган миллий озодлик ҳаракатига айланди. Айниқса, бу ҳаракат Тўрғай вилоятида узоқ давом этиб, унга халқ қаҳрамони Омонгелди Имонов раҳбарлик қилди. 1917 й. нояб. — 1918 й. фев.да Қ.да совет ҳокимияти ўрнатилди. Қ.нинг Сирдарё ва Еттисув вилоятлари 1918 й. апр.да ташкил этилган Туркистон АССР таркибига киритилди. 1920 й. 26 авг.да РСФСР таркибида Қирғизистон (Қозоғистон) АССР тузилди. 1920 й. 4—12 окт. да Оренбургда бўлиб ўтган Қ. Советларининг таъсис съезди РСФСР таркибида Қозоғистон АССР тузилганлигини эълон қилди. 1936 й. Қозоғистон АССР СССР таркибидаги иттифоқдош республикага айлантирилди. 1990 й. 25 окт.да давлат суверенитети тўғрисида декларация қабул қилинди. 1990 й. 10 дек. да қ. Республикаси деб номланди. 1991 й. 16 дек.да республика Олий Кенгаши давлат мустақиллиги тўғрисида қонун қабул қилди. 1991 й. 21 окт.да МДҲ таркибига кирди. Қ. — 1992 й.дан БМТ аъзоси. 1992 й. 23 окт.да ЎзР суверенитетини тан олган ва дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 16 дек. — Мустақиллик куни (1991).
Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшма бирлашмалари. Қ. аграр партияси, 1999 й. янв.да тузилган; қ. фуқаролик партияси, 1998 й. нояб.да асос солинган; Қ. демократик партияси, 2004 й. апр.да ташкил этилган; қ. «Ақ жол» («Оқ йўл») демократик партияси, 2002 й. мартда тузилган; Қ. «Аумл» («Қишлоқ») социал-демократик партияси, 2000 й. янв.да асос солинган; қ. халқ коммунистик партияси, 2004 й. апр.да ташкил этилган; Қ. коммунистик партияси, 1991 й. тузилган; «Қозоғистоннинг демократик танлови» халқпартияси, 2001 й. нояб.да асос солинган; Қ. ватанпарварлар партияси, 2000 й. ташкил этилган; Республика «Отан» («Ватан») сиёсий партияси, 1999 й. янв.да асос солинган; «Руҳоният» партияси, 2003 й. апр.да тузилган. Қ. эркин касаба уюшмалари конфедерацияси, 1991 й. авг.да тузилган; Қ. меҳнат конфедерацияси, 2004 й. 2 мартда ташкил этилган; қ. Республикаси касаба уюшмалари федерацияси, 1990 й. окт.да асос солинган.
Хўжалиги. Қ. — индустриал-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда саноат 22,2%, савдо ва умумий овқатланиш 18,1%, қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги 12,7%, транспорт ва алоқа 11,8% ни ташкил этади.
Саноатида ёнилғи-энергетика, қора ва рангли металлургия, озиқ-овқат, машинасозлик ва металлсозлик, кимё ва нефть кимёси, енгил, қурилиш материаллари саноати етакчи тармоқлардир. Қора металлургия саноати марказлари Темиртов, Оқтўба, Қарағанда, Оқсув ш.лари. Рангли металлургия саноати мис (Балхаш ва Жезқазған кон-металлургия к-тлари), қўрғошин-рух (Усть-Каменогорск, Чимкент), алюминий (Павлодар) саноатини ўз ичига олади; титан-магний ишлаб чиқарилади. Машинасозлик (темирпресс ускуналари, станок, экскаватор, трактор, қ.х. машиналари и.ч.) корхоналари Қарағанда, Олмаота, Остана, Павлодар, Усть-Каменогорск ш.ларида жойлашган. Кимё саноати корхоналари минерал ўғит, фос-фор, пластмасса, синтетик каучук, кимёвий тола ва б. ишлаб чиқаради (Қоратов, Чимкент, Тароз, Атеров). Атеров, Павлодар ш.ларида нефтни қайта ишлаш з-длари бор. Қурилиш материаллари саноатида цемент, оҳак, ғишт, темир-бетон конструкциялари и.ч., енгил саноатнинг кўн-пойабзал, теримўйна, жун, трикотаж, ип-газлама и.ч. тармоқлари ривожланган. Озиқ-овқат саноатида гўшт, ёғ, қанд-шакар ва консерва ишлаб чиқарилади. Тошкўмир (Экибастуз, Қарағанда ҳавзалари), нефть ва табиий газ (Манғишлоқ я.о.), темир рудаси (Соколов-Сарбай кони), полиметалл, мис, уран, хром, қўрғошин, никель рудалари, рух, висмут, кадмий, молибден, боксит қазиб олинади. йилига ўртача 58,6 млрд. кВт-соат электр энергияси ҳосил қилинади - I (85,7% иссиқлик электр ст-яларида). Иртиш (Усть-Каменогорск, Бухтарма), Сирдарё (Чордара), Или (Қопчиғай) дарёларида йирик ГЭСлар бор.
Қишлоқ хўжалигида мамлакат ҳудудининг 44% дан фойдаланилади; унинг 19% ҳайдалади, 1% га яқини суғорилади. 1954—60 й.ларда қўриқ ва бўз ерларнинг ўзлаштирилиши натижасида Қ. ғалла етиштирувчи йирик республикага айланди. Лалми ва суғориладиган ерларда ғаллачилик билан бирга гўшт-жун қўйчилиги ва гўшт-сут чорвачилиги ҳам ривожланган. Ғаллачиликда, асосан, буғдой етиштирилади. Шунингдек, пахта, кунгабоқар, зиғир, ем-хашак экинлари экилади. Мевачилик, токчилик, полизчилик ривожланган. Чорвачиликда қорамол, чўчқа, қўй ва эчки, уй паррандаси, туя ва йилқи боқилади.
Транспортида т.й.лар узунлиги 13,5 минг км, автомобиль йўллари уз. 87,4 минг км. Каспий ва Орол денгизлари, Балхаш кўли, Иртиш, Урал, Сирдарё дарёларида кема қатнайди. Трубопровод транспорти ривожланган. «Эйр Қазақстан» ҳаво йўллари компанияси мавжуд.
Қ четга нефть, табиий газ, қора металл, мис, ғалла, кўмир ва б. чиқаради. Четдан озиқ-овқат ва саноат моллари, машина ва жиҳозлар олади. Ташқи савдода Россия, Украина, Қирғизистон, Германия, Хитой билан ҳамкорлик қилади. Пул бирлиги — тенге.
Тиббий хизмати. 2005 й. Қ.да 50,6 минг врач (10 минг аҳолига 33,9 врач), 104,4 минг ўрта тиббиёт ходими (10 минг аҳолига 74,1 ўрта тиббиёт ходими) ишлади. Врачлар мамлакатдаги ихтисослаштирилган 6 олий ўқув юртида тайёрланади. қ. ҳудудида «Боровое», «Олма-Арасан», «Сариоғоч» курортлари, Ола-тов, Баяновул, Капал-Арасан, Мўялди, Янгиқўрғон курорт жойлар бор.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 19-а. 2-ярмигача қ. ҳудудида фақат мусулмон мактаб ва мадрасалари бўлган. 19-а.нинг 2-ярмидан дунёвий мактаблар, хусусан, 1850 й. Оренбург чегара комиссияси ҳузурида қозоқ болалари учун 7 й.лик мактаб очилди. 1864 й. Тўрғайда қозоқ демократ-маърифатпарвар педагоги Н.Олтинсарин ташаббуси билан қозоқ мактаби ва унинг қошида интернат ташкил этилди. 1879—89 й.ларда Қ.нинг турли уездларида 2 синфли рус-қозоқ мактаблари, 1888 й. Орскда муаллимлар мактаби очилди. 1929 й. лотин алифбоси асосида қозоқ ёзуви яратилди. 1940 й. рус алифбоси асосидаги ёзувга ўтилди. 1992 й. дан таълим тизимида ислоҳотлар амалга оширилди. Умумий ўрта таълим мактаблари каби ўрта маълумот берадиган лицей, гимназия, ҳунар-техника мактаблари, коллежлар пайдо бўлди. 2003 й. республикада 108 гимназия, 63 лицей, лицей ва гимназия синфлари бўлган 289 мактаб, иқтидорли болалар учун мўлжалланган 30 мактаб ишлади. 312 ҳунар-техника мактабида 89 мингдан зиёд, 382 коллежда 207 мингдан ортиқ ўқувчи ўқиди. Қ.да биринчи олий ўқув юрти — Қозоғистон пед. институти 1928 й. Олмаота ш.да очилган. 2005 й. Қ.да 43 давлат олий ўқув юрти ишлади. Йириклари: Қозоқ миллий университети, Евросиё миллий ун-ти, Қозоғистон миллий аграр ун-ти, Қозоғистон миллий техника ун-ти, Қозоғистон миллий консерваторияси, Қараганда ун-ти, Олмаота технология ун-ти ва б. Қ.да илмий тадқиқотлар Қозоғистон Республикаси миллий фанлар академияси и.т. институт ва муассасаларида, мамлакат олий ўқув юртлари ҳамда турли вазирлик, муассасалар ихтиёридаги соҳа и.т. институтларида олиб борилади. Қ.да бир қанча кутубхона (энг йириги Қ. Республикаси миллий кутубхонаси), клуб муас-сасаси, 12 музей (йириклари: Қозоғистон Республикаси давлат музейи, Санъат музейи, Мухтор Авезов уй музейи, Абай Қунонбоев мемориал музейи ва б.) бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Қ.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Йириклари: «Ақиқат» («Ҳақиқат», қозоқ тилидаги ойлик жур., 1921 й.дан), «Атамекен» («Ва-тан», қозоқ тилидаги газ., 1991 й.дан), «Вечерняя Астана», рус тилида ҳафтада 3 марта чиқадиган газ., 1991 й.дан), «Жас алаш» («Ёш миллат», қозоқ тилидаги кундалик газ., 1921 й.дан), «Жулдмз» («Юлдуз», қозоқ тилидаги ойлик жур., 1922 й.дан), «Қазақстан айелдери» («Қозоғистон хотин-қизлари», қозоқ тилидаги ойлик жур., 1925 й.дан), «Казахстанская правда» («Қозоғистон ҳақиқати», рус тилидаги кундалик газ., 1920 й.дан), «Народное хозяйства Казахстана» («Қозоғистон халқ хўжалиги», рус тилидаги ойлик жур., 1926 й.дан), «Простор» («Кенглик», рус тилидаги ойлик жур., 1933 й. дан), «Қазақстанньш аунл шаруа-шмлнғм» («Қозоғистон қишлоқ хўжалиги», қозоқ тилидаги ойлик жур., 1936 й.дан), «Ара» («Ари», қозоқ тилидаги ойлик жур., 1956 й.дан). «Қозоғистон ахборот агентлиги» миллий компанияси, очиқ акциядорлик жамияти, 1921 й. ташкил этилган. «Хабар» агентлиги, акциядорлик жамияти, 1996 й. тузилган. «Қозоғистон» республика телерадиокорпорацияси, Қ. радиоси (1920 й.дан фаолият кўрсатади) ва «Қозоғистон» миллий телеканали (1958 й.дан фаолият юритади)ни бирлаштиради. «Хабар» телерадиокомпани-яси, 1995 й.да ташкил этилган. Қ.да радиоэшиттиришлар 1921 й.дан, телекўрсатувлар 1958 й.дан бошланган.
Адабиёти. Қозоқ халқи адабиёти халқ оғзаки ижоди (қўшиқ, эртак, мақол ва матал, қаҳрамонлик ва лирик-эпик достонлар)дан бошланади. «Эр Тарғин», «Қамбар батир» ва бошқа қад. достонларда халқ озодлиги, эрки ва мустақиллиги йўлида курашган халқ қаҳрамонлари мадҳ этилади. «Қиз Жибек», «Баян Сулув», «Айман-шолпан» достонларида қозоқ халқининг эрксеварлиги куйланади. Халқ эртакларининг Алдар кўса, Жиренши, Тазша, Аёзби каби қаҳрамонларнинг саргузаштлари акс эттирилган эртаклар кенг тарқалган. 15-а.да Асан Кайғи, Сипира, Қазтуған, 16-а.да Дўстпамбет, Шалкииз, 17-а.да Жиембет, Марғаска Жиров, Ақтамберди, 18-а.да Тетиқора, Буқар каби жировлар ўз достонлари билан машҳур бўлдилар. 18—19-а.ларда қозоқ маданияти, жумладан, қозоқ адабиёти тараққиётида янги давр бошланди. Жанақ Соғиндиқ ўғли, Шўжи Қаржа-убай ўғли, Суюнбай Арон ўғли, Шортанбой Қанай ўғли, Мурат Мўнке ўғли, Абубакир Шўқон ўғли ва б. тараққийпарвар халқ оқинларининг асарлари пайдо бўлди. 19-а. ўрталарида Б. Қўжагулов, А.Найманбоев каби оқинлар, шоира Т.Тансанбекова, Жамбул Жабаев ва б.нинг асарлари оммалашди. Бу даврда этнограф ва фольклоршунос Ч.Валихонов адабиётда маърифатпарварлик ғояларини ёйди. 19-а. 2-ярмида танқидий реализм адабиёти — қозоқ ёзма бадиий адабиёт ривожланди. Унинг асосчиси, шунингдек, миллий адабий тилнинг яратувчиси Абай Қўнонбоев бўлди. И.Олтинсарин маърифатпарварлик ғояларини яратди ва рус графикаси асосида қозоқ алфавитини ишлаб чиқди. 20-а.да ёзувчилардан С.Кубаев, С.Тўрайғиров, С.Дунентаев, М.Сералин, Б.Кулеев, Б.Утетилеуов, Т.Изтилеуов, Ғ.Қараш, Н.Орманбот ўғли, Т.Жўмартбоев ва б. маърифатчидемократларнинг реалистик анъаналарини давом эттирдилар. 20-а.нинг 20-й. ларида қозоқ адабиётида Сакен Сайфуллин етакчи ўрин эгаллади. Бу даврда шеърият (Жамбул жабаев, Н.Байганин, Н.Байзаков, Т.Жароков, А.Тожибоев, Ғ.Ўрмонов. А.Тоқмағамбетов ва б.) ва наср (М.Авезов, С.Муқонов, Ғ.Мусрепов, Ғ.Мустафин ва б.) ривожланди. 1930-й. ларда қозоқ адабиётида мавзу кенгайди (С.Сайфуллин, Б.Майлин, ААбишев, И. Жонсуғуров, Ш.Ҳусаинов асарлари). 2-жаҳон уруши йиллари (1939—45)да қозоқ адабиётида қозоқ халқининг жанг майдонидаги қаҳрамонлиги ва мамлакат ичкарисидаги меҳнат жасоратини акс эттирувчи асарлар майдонга келди. С.Муқонов, А.Тоқмағамбетов, Т.Жароков, Ғ.Ўрмонов, К.Абдиқодиров, Х.Бекхожин, Ж.Мўлдағалиев, Х.Эрғалиев каби шоирлар, Ғ.Мустафин, А.Нурпеисов, М.Авезов, А.Абишев ва б. адибларнинг ватанпарварлик руҳи билан суғорилган асарлари яратилди. Урушдан кейинги йилларда ҳам ватанпарварлик мавзуи давом эттирилди ва бу даврда М.Авезов, Ғ.Мусрепов, А.Нурпеисов, Т.Жароков, Г.Каирбеков, А.Тожибоев, Ғ. Ўрмонов, Ш.Ҳусаинов, С.Муқонов ва б. самарали ижод қилдилар. 1948 й. С.Муқоновнинг «Сирдарё», 1953 й. «Ҳаёт мактаби», 1953 й. Ғ.Мусреповнинг «Уйғонган ўлка», 1952 й. Ғ.Мустафиннинг «Қарағанда» романлари яратилди. 1956 й. М.Авезов «Абайнинг йўли» тетралогиясини ёзиб тугатди (1-китоби 1942 й.да нашр этилган). 1960-й.ларда адабиётга Х.Есенжаков, И. Есенберлин, А.Олимжонов, Т.Ахтанов, Ш.Муртазаев, А.Нуршаихов, М.Сундетов, А.Кекилбаев, С.Санбаев. С.Муратбеков, С.Жунусов каби ёзувчилар, Ж.Мулдагалиев, С.Мавленов, Ў.Сулаймонов, К.Мирзалиев, Т.Мулдагалиев, С.Жиенбоев, М.Макатаев, Ж.Нажмиддинов каби шоирлар кириб келди. 1960—90 й.ларда И.Есенберлин. Ш. Муртозаев, А.Кекилбоев, А.Олимжонов. С.Жунусов, С.Сматаевларнинг тарихий романлари пайдо бўлди.
Меъморлиги. Қ. ҳудулида яшаган қабилаларнинг жез давридаги турар жой қолдиқлари (қ. Андроново маданияти), мозорқўрғонлар ва ҳ.к. сақланган. Мил. ав. 1-минг йиллик ва мил. дастлабки асрларда қ. ҳудудида яшаган қабилалар кўчма кигиз ўтов уйлар билан бирга пахса, хом ғиштдан х.ам уйлар қурган. Урта асрларда шаҳарлар [Исфижоб (11- а.дан Сайрам), Тароз ва б.] барпо этилди, қалъа ва қўргонлар қурилди. 8-а. дан ҳоз. Қозогистоннинг жан. қисмида ислом дини тарқалиши муносабати билан масжид, мад-раса каби янги типдаги бинолар, сардоба, ҳаммом, карвонсарой, конуссимон мақбаралар қурилди. 10-а.дан мемориал иншоотлар (Тароз ш. яқинидаги Бабажи хотин мақбараси, Ойшабиби мақбараси) барпо этилди. 13- а. 2-ярмидан шаҳарлар (Сиғноқ. Тароз, Сайрам ва б.) қайта тикланди. 14—16-а. ларда шаҳарлар қуриш авж олди, монументал бинолар (К.а-рағанда вилоятидаги Алаша хон мақбараси, 13-а. 2-ярми; Туркистон ш.даги Аҳмад Яссавий мақбараси — Яссавий мажмуаси, 14-а. охири — 15-а. боши) бунёд этилди. 17— 18-а.ларла Қ. ҳудуди чегараси бўйлаб ҳарбий истеҳкомлар — Ёйиқ ш.часи (Уральск), Гурьев, Орск. Семипалатинск, Оренбург қалъалари қурилди. 19-а.да эклектика руҳида қалъа, маъмурий ва савдо иншоотлари, мақбаралар қурилди. 1920-й.ларда турар жой ва жамоат бинолари меъморлигида миллий анъанавий меъморлик унсурларидан фойдаланилди. Балхаш, Қарағанда, Жезқазған каби янги шахарлар барпо этилди. 1920—30 й.лардаги меъморликда конструктивизм ғоялари ўз аксини топди. 1950-й.ларнинг 2-ярмидан қурилиш ишлари кенг кўламда давом эттирилди (Олмаотада Ҳукумат уйи). 1960—70 й.ларда кўп қаватли турар жой биноларининг қавати сони оширилди, янги меъморий шакллар {«Медео» спорт мажмуи, 1951, 1971—72 й.ларда реконструкция қилинган, меъморлар В.Кацев, А.Қайнарбоев ва б.; Шевченко (ҳоз. Оқтов) ш.нинг меъморий мажмуаси; Олмаотадаги «Қозоғистон» меҳмонхонаси, 1978, меъморлар Ю.Ратушний, Л.Ухоботов] яратилди. 1935 й. Қ. Меъморлар уюшмаси тузилган.
Тасвирий санъати. Қ. ҳудудида энг қад. тасвирий санъат ёдгорликларидан палеолит даврида ҳайвонларнинг қояга ишланган расмлари (Қоратов ва Хонтовда) ва неолит даврига мансуб ғор расмлари (Павлодар вилоятидаги жасибой ғорида) топилган. Жез давридан Андроново маданиятига мансуб ёдгорликлар: ҳайвон (буғу, эчки ва б.)лар ҳайкалчалари, ов манзараларининг қояга ишланган тасвирлари (Олмаота вилоятидаги Тамғалидара расмлари) сақланган, сопол идишлар топилган. Қ.нинг ўрта асрларга мансуб тасвирий санъати намуналаридан эр-как, аёл ва ҳайвонларнинг тош ҳайкалчалари, аёлларнинг бронза ҳайкалчалари сақланган. Ўша давр амалий безак санъати ёдгорликларидан ўйма, қолипаки нақш билан безатилган сирсиз ва сирланган сопол идишлар, чарм, металл буюмлар маълум.
19-а.да қозоқлар ҳаёти акс эттирилган тасвирий санъат асарлари яратила бошлади (Ч.Валихонов, Т.Г.Шевченконинг расм ва аквареллари, В.В.Верешчагин расмлари). 20-а.нинг 20—30-й.ларида миллий рассом ва графиклар (А.Тошбоев, Ҳ. ва Қ.Хожиков ва б.) етишиб чикди. 40—50-й.ларда тасвирий санъатнинг барча турлари, жумладан, рангтасвир санъати ривожланди (А.Исмоилов, А.Кастеев, А.Черкас-ский, М.Лизогуб). 1960—70-й.ларда М.С.Кенбоев, К.Т. Телжонов, К.М.Шаяҳметов, С.А.Айтбоев, С.Мамбеев каби рассомлар, Х.И.Наврўзбоев, Б.А.Тулеков, Т.С.Дўстмаҳамбетов каби ҳайкалтарошлар, Р.Сахи, Е.Сидоркин каби графиклар, Л.Хожикова, Р.Сансенбин каби амалий-безак санъати усталари ва б. етишиб чиқци. 1940 й. Қ.Рассомлар уюшмаси тузилган.
Мусиқаси қозоқ оила ва аймоқларининг тарихан қарор топган турмуш тарзи (асосан, ярим кўчманчи чорвачилик ва деҳқончилик), дунёқараш ва эътиқодлари (шомонлик, тангричилик ва б.) асосида ривож топган. Анъанавий мусиқа амалиётида қозоқ бақси (шомон-бахши), термеши, оленши, жиров, оқин, куйши, 18-а.дан сал-серэ (сайёр ижодий гуруҳлари ташкил этган профессионал созанда, хонанда)ларнинг ижоди алоҳида ўрин тутади. Ҳар бир бақсининг ўзи ижод этган шахсий сарин (куй)лари илоҳий ҳисобланган, одамлар руҳига афсун-жоду, фол очиш, табобат ва б. маросимлар жараёнида катта таъсир ўтказган. Халқ қўшиқлари мавсум ва диний («тасаттиқ», «навриз-олен», «жарамазан», «саҳар-олен»), табобат (бадик, «арбау»), оилавий маросим қўшиқлари («жар-жар», «синсу», «бет ошар», «танису», «қоштасу», «жоқтау» ва б.), инсон ҳаёти туркумига оид «бесик жири», «тусау кесу», «жубату», «жиирма бес» ва б., терма, ўлан, жирларлян ибо-рат. Халқ мусиқа чолғулари орасида бақси ва жировларнинг асосий чолғуси ҳисобланган қўбиз, чўпонлар ҳамда профессионал созандалар (Сармалай ва б.) томонидан кенг қўлланилган сибизға оммалашган. Халқнинг энг севимли чолгуси бўлган дўмбират турли мазмундаги (ўйноқи «акжелен», фалсафий «толғау», драматик «қосбосар», лирик «қонир» ва б.) куйларни Биржансал, Даулеткерей, Таттимбет, Жаяу-Муса, Қурмонғози, Дина Нурпеисова каби созанда ва бастакорлар ижро этган. қозоқларда, шунингдек, чангқўбиз, яқин ўтмишда шертер, жетиген (торличертма), карнай, довул каби чолғулар тарқалган.
1930-й.ларда янги (кўп овозли) мусиқа шакл ва жанрлари ривож топа бошлади. 1934 й. Қозоқ халқ чолғулари оркестри (1944 й.дан Қурмонғози номида), Қозоқ мусиқали театри (1937 й.дан опера ва балет театри), 1935 й. Жамбул номидаги Қозоқ давлат филармонияси, 1939 й. Қозоғистон ком-позиторлар уюшмаси ташкил топди. Е.Брусиловский биринчи қозоқ опе-раларини («Қиз-Жибек», 1934; «Жалбир», 1935; «Эр Тарғин», 1937), симфоник асарлар («Сари арка» 3-симфонияси, 1944 ва б.), кантата («Қозоғистон», 1947), В.Великанов биринчи миллий балет («Калкаман ва Мамир», 1938)ларни яратишган. «Жолдастар» (Р.Елебаев), «Қозоқ вальси» (Л.Хамиди) каби оммавий қўшиқлар ижод этилган. 1944 й. Олмаотада консерватория очилди. Халқ мусиқа ижодини ўрганиш ва тўплаш ишларида А.Затаевичнинг хизматлари («Қозоқ халқининг 1000 куйлари», 1925; «Қозоқ халқининг 500 куйлари», 1931) катта.
20-а.нинг 2-ярмида симфония (М.Тўлабоев, К.Кужамьяров, Г.Жубанова ва б.), опера ва балет (С.Муҳамеджонов, Г.Жубанова, Е.Раҳмадиев, А.Серкебаев ва б.), камер мусика (Брусиловский, Жубанова ва б.), қўшиқ (Н.Тлендиев) ва б. жанрлар ривож топди. Мусиқа санъати арбоблари орасида дирижёрлар Ш.Кажгалиев, Н.Тлендиев, А.Молодов, Ф.Мансуров, хонандалар Р. Абдулин, К.Байсеитова, А. Днишев, Р.Багланова, Е.Серкебаев, Б. Тулегенова, Б.До-симжонов, дўбмирачилар К.Жонтлеутов, Р.Омаров, К. Аҳмадияров, А.Ескалиев, Б.Карабалина машҳур. Ҳозир қозоғистонда Қ. давлат филармонияси (1935), Абай номидаги академик опера ва балеттеатри (1934), симфоник оркестр (1937), хор капелласи (1937), Қозоқ концерт бирлашмаси (1960), Қозоғистон телевидениеси камер оркестри, «Отрар сози» фольклор-этнографик оркестри (1981), Олмаота консерваторияси ва Остона мусиқа академияси, 10 дан ортиқ мусиқа билим юрти фаолият кўрсатмокда.
Театри. Театр санъати унсурлари қадимдан халқ маросимларида, сайилларда кўрсатилган томошаларда, масха-рабозлик, оқинларнинг айтишувларида мавжуд бўлган. 20-а.нинг 20-й.ларидан Семипалатинск, Қўстанай, Петропавловскда ҳаваскорлик труппалари тузилди. 1922 й. Оренбургда Қозоқхалқ маориф ин-ти ҳузурида биринчи доимий театр тўгараги ташкил этилди. 1926 й. Қизилўрдада биринчи профессионал қозоқ театри очилиб, у 1928 й. Олмаотага кўчирилди (1961 й.дан М.Авезов номидаги Қозоқ драма театри). 1930- й.ларда М.Оқинжоновнинг «Исатой ва Маҳамбет», М.Авезовнинг «Тунги момақалдироқ», Ғ.Мусреповнинг «Омонгелди» пьесалари, шунингдек, С.Сайфуллин, Б.Майлин, Ж.Шанин, А.Тожибоев, Ш.Ҳусаинов, А.Абишевларнинг замонавий мавзудаги пьесалари саҳналаштирилди. 2-жаҳон уруши йиллари қозоқ театрлари саҳналарида ватанпарварлик руҳидаги тарихий, фольклор асарлар намойиш этилди. 1940—50-й.лар қозоқ театри учун маҳорат ошириш йўлида бетиним изланиш даври бўлди, тарихий ва замонавий мавзуларда Ғ.Мустафиннинг «Миллионер», А.Тожибоевнинг «Яшнайвер, чўл», «Майра», С.Муқоновнинг «Чўқон Валихонов», М.Авезовнинг «Енлик ва Кебек», К.Муҳаммаджоновнинг «Телпак тагидаги бўривачча» асарлари муваффақиятли саҳналаштирилди. Қ. театр санъати ривожига Ш.Айманов, С.Қожамқулов, Қ.Қуанишпаев, Р.Қўйчибоева, Х.Букеева, С.Муродова, С.Майканова, Е.Умирзақов, Қ. Бадиров, И.Ноғайбоев, Ш.Жандарбекова, Б. Римова ва б. катта ҳисса қўшдилар.
Киноси. 1928 й. Олмаотада «Востокфильм» трестининг бўлими (киножур. тайёрланган, «Турксиб» ҳужжатли фильми яратилган, 1929, реж. В.Турин), 1934 й. кинохроника студияси ташкил этилган. 1938 й. «Ленфильм» киностудиясида қозоқ актёрлари иштирокида «Омонгелди» бадиий фильми (реж. М.Левин) яратилди. 1941 й. окт.да Олмаота бадиий фильмлар студияси ишга тушди, у 1942 й. Қ.га эвакуация қилинган «Мосфильм», «Ленфильм» студиялари билан бирга Бирлашган марказий киностудия номи билан ишлай бошлади. 1944 й. «Мосфильм» ва «Ленфильм» Москва ва Ленинградга қайтгач, Олмаотада қолган студия кинохроника студияси билан қўшилди (1960 й.дан «Қозоқфильм» киностудияси). 1950-й.ларда қозоқ кинематографчилари турли жанрларда фильмлар яратдилар. Реж. Э.И.Файк «Қанотли совға» (1956), реж. В.П.Войтецкий «Сенинг дўстларинг» (1960), реж. М.С.Бегалин «Нотинч баҳор» (1959), «Ерга қайтиш» (1959) фильмларини суратга туширдилар. «Қозоқфильм»нинг энг яхши фильмлари: «Менинг исмим Хўжа» (1963, реж. А.Қарсақбаев), «Алдар кўса» (1964), «Авлодлар ери» (1966, иккаласининг реж. Ш.Айманов), «Машуқ тўғрисида қўшиқ» (1970, реж. М.Бегалин), «Қиз Жибек» (1972, реж. С.Хожиков), «Баттол» (1973, қирғиз реж. Т.Океев), «Алпамис мактабга боради» (1976, реж. А.Қарсақбаев), «Транссибирь тезюрари» (1978, реж. Э.Ўразбоев). Реж. А.Ҳайдаров мультипликацион фильмлар, реж. лар О.Абишев. И.Верешчагин ҳужжатли фильмлар яратганлар. Қозоқ киносининг етакчи актёрлари Е.Умирзақов, А.Умирзақова, К.Кожабеков, Ф.Шарипова, А.Молдабеков ва б. 1958 й. Қ. Кинематографчилари уюшмаси тузилган.
Ўзбекистон — Қ. муносабатлари. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, 1992 й. иккала давлат ўртасида дипломатия муносабатлари ўрнатилди. 1997, 2001, 2002 й.ларда ЎзР Президенти И.Каримовнинг Қ.га, 1994, 1998 й.ларда Қ.Президенти Н.Назарбоевнинг Ўзбекистонга ташрифи бўлиб ўтди. 1998 й. 31 окт. да икки давлат ўртасида имзоланган Абадий дўстлик тўғрисидаги шартнома давлатлар ўртасидаги муносабатларнинг шартномавий-ҳуқуқий асоси ҳисобланади.
Давлатлар ўртасида гуманитар соҳадаги ҳамкорлик мана шу шартнома, 1994 й. 10 янв.да имзоланган Маданият, соғлиқни сақлаш, фан, таълим, туризм ва спорт бўйича ҳамкорликни чуқурлаштириш тўғрисидаги ҳукуматлараро битим, 1998 й. 31 окт. да ЎзР Халқ таълими вазирлиги билан Қ. Республикасининг Таълим, маданият ва соғлиқни сақлаш вазирлиги ўртасида таълим соҳасида ҳамкорлик тўғрисидаги муассасалараро битимига мувофиқ амалга оширилади. 2005 й.гача икки давлат ўртасида икки томон учун аҳамиятли бўлган 166 ҳужжат имзоланган. 2004 й. ЎзР билан қ. ўртасидаги товар айланмаси 425,9 млн. АҚШ долларини, жумладан, экспорт 184,7 млн. АҚШ долларини, импорт 241,2 млн. АҚШ долларини ташкил этди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.