Qulbobo kökaldoş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 361–362-b. — ziyouz.com
Qulbobo kökaldoş QULBOBO KÖKALDOŞ, amir Qulbobo, Muhibbiy (taxm. 1534—1598, Buxoro) — davlat arbobi va harbiy sarkarda. Otasi Iskandarxon va Abdullaxon II ning boş sadri bölgan. Iskandarxonning öğli Abdullaxon IIning kökaldoş (emişgan) inisi va yaqin kişilaridan biriga aylangan. Otasi vafot etgaç (1581), Q.K. uning sadr lavozimini egallagan. Abdullaxon II Buxoro taxtiga ötirgaç, Q.K. saroyda nufuzli mansab — kökaltoşlikni egallagan, devoni muşrifiga rahbarlik qilgan va xonning köpgina harbiy safarlarida iştirok etgan. Q.K. yirik sarkarda sifatida Qunduz va Badaxşondagi boşqa şaharlarni egallaşga jonbozlik körsatgan (1584). 1587 y.dan Hirot viloyati noibi. Safaviylar davlati Xurosondagi Tun va Tabos ş.larini bosib oliş uçun hujum qilganida Q.K. va Dinmuhammad Sulton qizil-boşlilarni mağlubiyatga uçratgan (1592). Biroq Q.K. nufuzining ortib borişi va Hirotda noib bölib turişi Abdullaxon II bilan uning öğli Balx hokimi valiahd Abdulmöminxon örtasidagi munosabatlar yomonlaşuviga olib kelgan. Hofiz Taniş Buxoriy özining «Abdullanoma» asarida Q.K.ni «umdat ul-mulk» («podşolik tayançi»), «nizomi saltanat», «amir Nizomiddin» degan ta'riflar bilan uluğlaydi. Q.K. öz davrining savodxon kişilaridan biri bölib, u şoirlar, olimlar va san'atkorlarni juda qadrlagan hamda ularga homiylik qilgan. Özi ham şoirlikda nom çiqarib, «Muhibbiy» taxallusi bilan şe'rlar yozgan. Uning Balxda juda boy kutubxonasi bölgan. U vazir va amir sifatida özining şaxsiy mablaği hisobidan Buxoro, Balx, Samarqand va Toşkentda 1551 — 75 y.larda 4 ta madrasa qurdirgan (q. Kökaldoş madrasasi). Xususan, Balxning obodonçiligiga katta e'tibor qaratib, bu yerda jome' masjidi va rabot ham qurdirgan.
Abdullaxon II vafot etgaç, uning öğli Abdulmöminxon otasining yaqin kişilari qatorida Q.K.ni ham qatl qildirgan (1598).
Manba: Hofiz Taniş al-Buxoriy, Abdullanoma, 1—2 kitoblar, T., 1999— 2000.
Ad.: Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.
Q.: Kökaldoş madrasasi, Kökaldoş madrasasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЛБОБО КЎКАЛДОШ, амир Қулбобо, Муҳиббий (тахм. 1534—1598, Бухоро) — давлат арбоби ва ҳарбий саркарда. Отаси Искандархон ва Абдуллахон II нинг бош садри бўлган. Искандархоннинг ўғли Абдуллахон IIнинг кўкалдош (эмишган) иниси ва яқин кишиларидан бирига айланган. Отаси вафот этгач (1581), Қ.К. унинг садр лавозимини эгаллаган. Абдуллахон II Бухоро тахтига ўтиргач, Қ.К. саройда нуфузли мансаб — кўкалтошликни эгаллаган, девони мушрифига раҳбарлик қилган ва хоннинг кўпгина ҳарбий сафарларида иштирок этган. Қ.К. йирик саркарда сифатида Қундуз ва Бадахшондаги бошқа шаҳарларни эгаллашга жонбозлик кўрсатган (1584). 1587 й.дан Ҳирот вилояти ноиби. Сафавийлар давлати Хуросондаги Тун ва Табос ш.ларини босиб олиш учун ҳужум қилганида Қ.К. ва Динмуҳаммад Султон қизил-бошлиларни мағлубиятга учратган (1592). Бироқ Қ.К. нуфузининг ортиб бориши ва Ҳиротда ноиб бўлиб туриши Абдуллахон II билан унинг ўғли Балх ҳокими валиаҳд Абдулмўминхон ўртасидаги муносабатлар ёмонлашувига олиб келган. Ҳофиз Таниш Бухорий ўзининг «Абдулланома» асарида Қ.К.ни «умдат ул-мулк» («подшолик таянчи»), «низоми салтанат», «амир Низомиддин» деган таърифлар билан улуғлайди. Қ.К. ўз даврининг саводхон кишиларидан бири бўлиб, у шоирлар, олимлар ва санъаткорларни жуда қадрлаган ҳамда уларга ҳомийлик қилган. Ўзи ҳам шоирликда ном чиқариб, «Муҳиббий» тахаллуси билан шеърлар ёзган. Унинг Балхда жуда бой кутубхонаси бўлган. У вазир ва амир сифатида ўзининг шахсий маблағи ҳисобидан Бухоро, Балх, Самарқанд ва Тошкентда 1551 — 75 й.ларда 4 та мадраса қурдирган (қ. Кўкалдош мадрасаси). Хусусан, Балхнинг ободончилигига катта эътибор қаратиб, бу ерда жомеъ масжиди ва работ ҳам қурдирган.
Абдуллахон II вафот этгач, унинг ўғли Абдулмўминхон отасининг яқин кишилари қаторида Қ.К.ни ҳам қатл қилдирган (1598).
Манба: Ҳофиз Таниш ал-Бухорий, Абдулланома, 1—2 китоблар, Т., 1999— 2000.
Ад.: Ахмедов Б. А., История Балха, Т., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.