Quriliş materiallari
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 387–388-b. — ziyouz.com
Quriliş materiallari - binolar (inşootlar) quriş va ta'mirlaşda işlatiladigan tabiiy va sun'iy aşyolar hamda buyumlar. Umumiy işlarga möljallangan (mas, se-ment, beton, yoğoç materiallar) va maxsus (mas, akustika materiallari, issiklik izolyatsiya materiallari, ötga çidamli materiallar) xillari bor.
Texnologik va ekspluatatsiya alomatlariga köra quyidagi asosiy guruhlarga bölinadi. Tabiiy toş materiallar — mexanik işlov beriladigan toğ jinslari (qoplama plitalar, çaqiq toş, şağal va b.). Keramik materiallar va buyumlar — tuproqli xom aşyolardan qoliplaş, pişiriş yöli bilan tayyorlanadi (q. Keramika, Ğişt). Anorganik boğlovçi moddalar — suv bilan aralaşganda plastik bötqaga, keyin toşsimon holatga aylanadigan kukunsimon materiallar (sement, gips, ohak va b.). Beton va qorişmalar — boğlovçi moddalar, suv va töldirgiçlar aralaşmasidan olinadigan, ma'lum fizik-me-xanik va kimyoviy xossalarga ega bölgan tabiiy toş materiallar. yirik ölçamli yiğma konstruksiyalar va buyumlar tayyorlaşda yengil betonlar işlatiladi. Konstruktiv elementlarning egiliş va çözilişga mustahkamligini oşiriş uçun beton pölat armaturalar bilan birgalikda tayyorlanadi (q. Temir-beton, Temir-beton konst-ruksiyalar). Metallardan qurilişda, asosan, pölat prokatlar işlatiladi. Pölatdan armaturalar, bino karkaslari (sinçlari), quvurlar, trubo-provodlar, yopma materiallar va b. tayyorlanadi. Şu bilan birga alyuminiy qotişmalaridan ham foydalaniladi. Issiqlik izolyatsiya materiallari (mineral paxta, penobeton, asbest, penoşişa, fib-rolit va b.) bino, inşoot, sanoat jihozlarining öraladigan konst-ruksiyalari uçun, quvurlarning issiklik izolyatsiyasi uçun işlatiladi. Organik boğlovçi moddalar va gidroizolyatsiya materiallari — bitumlar, ruberoid, tol, asfalt-beton va b. Polimeryaarta sin-tetik polimerlar asosida tayyorlanadigan materiallarning katta guruhi kiradi. Ular pollarga töşaşda (li-noleum, relin va b.), konstruksion va pardozlaş materiallari (şişa-plastlar, bezak plyonkalar), issiqlik va tovuş izolyatsiya materiallari (pe-noplasşlar, şişaplastlar) sifatida işlatiladi. L o k va böyoqlar — böyaladigan konstruksiya sirtida bezak va himoya qoplamasi hosil qiladi. Ular organik va anorganik boğlovçi moddalar asosida tayyorlanadi. Bulardan taşqari Q.m.ga şişa (oyna) va plastmassalar ham kiradi.
Özbekistonda Q.m.dan soğtuproq, sement, alebastr, ganç, qum, şağal, marmar va yoğoç mavjud. Q.m. uçun Uzbekiston Respublikasi standartlarida jami 120 tadan köp standart qabul qilingan (2005 y.gaça).
Ad.: Stroitelnne materialm [Pod obşey red. V.G.Mikulskogo], M., 2000; Qosimov E., Quriliş aşyolari, T., 2004.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРИЛИШ МАТЕРИАЛЛАРИ - бинолар (иншоотлар) қуриш ва таъмирлашда ишлатиладиган табиий ва сунъий ашёлар ҳамда буюмлар. Умумий ишларга мўлжалланган (мас, це-мент, бетон, ёғоч материаллар) ва махсус (мас, акустика материаллари, иссиклик изоляция материаллари, ўтга чидамли материаллар) хиллари бор.
Технологик ва эксплуатация аломатларига кўра қуйидаги асосий гуруҳларга бўлинади. Табиий тош материаллар — механик ишлов бериладиган тоғ жинслари (қоплама плиталар, чақиқ тош, шағал ва б.). Керамик материаллар ва буюмлар — тупроқли хом ашёлардан қолиплаш, пишириш йўли билан тайёрланади (қ. Керамика, Ғишт). Анорганик боғловчи моддалар — сув билан аралашганда пластик бўтқага, кейин тошсимон ҳолатга айланадиган кукунсимон материаллар (цемент, гипс, оҳак ва б.). Бетон ва қоришмалар — боғловчи моддалар, сув ва тўлдиргичлар аралашмасидан олинадиган, маълум физик-ме-ханик ва кимёвий хоссаларга эга бўлган табиий тош материаллар. йирик ўлчамли йиғма конструкциялар ва буюмлар тайёрлашда енгил бетонлар ишлатилади. Конструктив элементларнинг эгилиш ва чўзилишга мустаҳкамлигини ошириш учун бетон пўлат арматуралар билан биргаликда тайёрланади (қ. Темир-бетон, Темир-бетон конст-рукциялар). Металлардан қурилишда, асосан, пўлат прокатлар ишлатилади. Пўлатдан арматуралар, бино каркаслари (синчлари), қувурлар, трубо-проводлар, ёпма материаллар ва б. тайёрланади. Шу билан бирга алюминий қотишмаларидан ҳам фойдаланилади. Иссиқлик изоляция материаллари (минерал пахта, пенобетон, асбест, пеношиша, фиб-ролит ва б.) бино, иншоот, саноат жиҳозларининг ўраладиган конст-рукциялари учун, қувурларнинг иссиклик изоляцияси учун ишлатилади. Органик боғловчи моддалар ва гидроизоляция материаллари — битумлар, рубероид, толь, асфальт-бетон ва б. Полимеряарта син-тетик полимерлар асосида тайёрланадиган материалларнинг катта гуруҳи киради. Улар полларга тўшашда (ли-нолеум, релин ва б.), конструкцион ва пардозлаш материаллари (шиша-пластлар, безак плёнкалар), иссиқлик ва товуш изоляция материаллари (пе-нопласшлар, шишапластлар) сифатида ишлатилади. Л о к ва бўёқлар — бўяладиган конструкция сиртида безак ва ҳимоя қопламаси ҳосил қилади. Улар органик ва анорганик боғловчи моддалар асосида тайёрланади. Булардан ташқари Қ.м.га шиша (ойна) ва пластмассалар ҳам киради.
Ўзбекистонда Қ.м.дан соғтупроқ, цемент, алебастр, ганч, қум, шағал, мармар ва ёғоч мавжуд. Қ.м. учун Узбекистон Республикаси стандартларида жами 120 тадан кўп стандарт қабул қилинган (2005 й.гача).
Ад.: Строительнне материалм [Под обшей ред. В.Г.Микульского], М., 2000; Қосимов Э., Қурилиш ашёлари, Т., 2004.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.