Qur'on
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 400–405-b. — ziyouz.com
Qur'on (arab. — öqimoq, qiroat qilmoq) — musulmonlarning asosiy muqaddas kitobi. Islom e'tiqodiga köra, Q. vahiy orqali Muhammad payğambarga 610—632 y.lar davomida nozil qilingan Allohning kalomi (Kalomulloh). Q. «Kitob» (yozuv), «Furqon» (haq bilan botilning orasini ayiruvçi), «Zikr» (eslatma), «Tanzil» (nozil qilingan) kabi nomlar bilan atalib, «Nur» (yoruğlik), «Hudo» (hidoyat), «Muborak» (barakotli), «Mubin» (oçiq-ravşan), «Buşro» (xuşxabar), «Aziz» (e'zozlanuvçi), «Majid» (uluğ), «Başir» (başorat beruvçi), «Nazir» (ogohlantiruvçi) kabi sözlar bilan sifatlangan. Islom olamida Q. mushaf nomi bilan ham maşhur. Ulamolar Q.ning 30 xil nom va sifatlarini sanab ötganlar.
Islom tarixiga oid manbalarda keltirilişiça, Q. nozil bölişi mil. 610 y. boşlangan. Muhammad payğambar 40 yoşda Makka ş. yaqinidagi Hiro ğorida çuqur tafakkurga berilib ötirgan bir paytda Jabroil farişta «Iqra'» («Öqi») deb boşlanuvçi «Alaq» surasining avvalgi 5 oyatini keltirdi. Bu jarayon Makkada 13 yil, Madinada 10 yil, hammasi bölib 23 yil davom etgan. Q.ning nozil qilinişi islom aqidasi böyiça ramazon oyining 27-kuniga ötar keçasi yuz bergan. Şuning uçun ham bu oy muqaddas hisoblanib, röza tutilgan kunning 27-keçasi laylatul-qadr, ya'ni qadrli, ilohiy qudrat namoyon böladigan, bandalarning bir yillik taqdiri hal qilinadigan (qadr — taqdir, ölçov) tabarruk keça deb uluğlanadi.
Q. sura va oyatlarining nozil böliş tartibi voqealarning rivojiga qarab davom etgan. Ilk islom davrida nozil bölgan suralar, asosan, Allohning yagonaligi, borliqning mutlaq ilohi, dunyodagi barça narsalar uning borligidan darak beruvçi dalil ekani, islom ta'limotida belgilangan aqidaviy tuşunçalar — fariştalar, payğambarlar, muqaddas kitoblar, oxirat, jannat va dözaxning haqligi töğrisida edi. Payğambar va musulmonlarga oğir kelgan Makka davrida sabr-bardoşga çaqiruvçi, din yölida çekilgan maşaqqatlar uçun uluğ ajru mukofotlar borligi haqidagi oyatlar nozil etilgan bölsa, musulmonlar jamoasi şakllangan Madina davriga diniy marosim va ijtimoiy munosabatlarni tartibga solişga bağişlangan oyatlar töğri keladi. Payğambarga diniy masalalar böyiça berilgan savollarga u vahiy orqali nozil qilingan oyatlar bilan javob berar edi.
Q.ning bölimlari sura deyiladi, uni şartli ravişda bob bilan taqqoslaş mumkin. Har sura oyatlarga bölingan. Q. 114 sura, 6236 oyatdan iborat. Har bir suraning öz nomi bor. Oyatlar esa tartib raqami bilan berilgan. Suralarning nomlari uning boşida kelgan sözdan olingan yoki zikri köproq kelgan narsalar, voqealar yohud asosiy qahramon nomi bilan atalgan. Keyinçalik öqiş va yodlaş oson bölişi uçun Iroq hokimi Hajjoj ibn Yusuf (hukmronlik yillari 694—714) körsatmasiga binoan Q. 30 qism (arabça — juz, forsça — pora)ga bölingan. Q.da birinçi kelgan «Fotiha» surasidan keyingi suralar katta, örtaça va kiçik suralar tartibida joylaşgan. 2-«Baqara» surasi 286 oyatdan, eng qisqa «Kavsar» surasi 3 oyatdan iborat. Eng qisqa oyatlar «Toho» va «Yosin», eng uzun oyat «Baqara» surasining 282-oyatidir. suralar nozil böliş vaqti va joyiga köra 2 ga: hijradan oldin nozil bölgan suralar — «Makka suralari» (610—622 y.lar, 90 sura) va hijradan keyin nozil bölgan suralar — «Madina suralari» (622-y.dan, 24 sura) ga ajratiladi.
Qur'oni karimning Usmon Mushafi nusxasi (Toşkentda Özbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasida saqlanadi).
Q. matnining köp qismi Alloh bilan sözlaşiş, islom duşmanlari yoki undan ikkilanuvçilar bilan munozara qiliş şaklida berilgan.
Muhammad (s.a.v.) Q. oyatlarini Jabroildan qabul qilar, boşqa musulmonlar u kişidan eşitib, yodlab olardilar. Yozişni biladigan odamlar, jumladan, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali, Zayd ibn Sobit, Ubay ibn Ka'b xurmoning pöstloği, yapaloq toş, katta suyak, teri va şunga öxşaş narsalarga Q.ni yozib borganlar. Payğambar hayotlik çoğida yana vahiy tuşib qolar, degan umidda Q. jamlab kitob şakliga keltirilmagan. Payğambarning vafotidan keyin Q. kişilarning xotirasida va yozgan narsalarida qoldi. Birinçi xalifa Abu Bakr davrida ridda (dindan qaytiş)ga qarşi olib borilgan qattiq janglarda Q.ni töliq yod olgan köplab qorilar halok bölib, Q.ning kelajak avlodga saqlanmay yöqolib ketiş xavfi tuğilgan paytda Umar ibn Xattob Abu Bakrga Q.ni kitob holiga keltirib, jamlab qöyiş zarurligini maslahat beradi. Abu Bakr bu işni amalga oşirişni Payğambar bilan köp vaqt birga yurgan sahoba, Q.ni eng yaxşi yod olgan Zayd ibn Sobitga topşirdi. Zayd ibn Sobit, Umar ibn Xattob va b. Qur'oni karimni puxta yod bilişlariga qaramay, bu işning işonçli bölişiga harakat qilib, masjidda: «Kimning qölida yozilgan Q. bölsa va uni Payğambardan tinglaganiga ikkita guvohi bölsa, bizga olib kelsin, Q.ni jam qilişga xalifaning buyruği böldi», deb e'lon qildilar. Ular masjidda ötirib, guvohlarni tekşirib, nihoyatda aniqlik bilan 1 y.dan ortiq vaqtda Q. sahifalarini jamladilar. Söng köpçilikka körsatdilar, hamma rozi böldi. Şunday qilib, Zayd va Umar maşaqqatli urinişlardan keyin Q.ni kiyik terisidan işlangan sahifalarga yozib, Abu Bakrning uyiga qöydilar. U olamdan ötgandan keyin sahifalar Umarning uyida, u kişidan söng esa, qizi — Payğambarning xotini Hafsa binti Umar huzurida qoldi. Vaqt ötişi bilan islom dini tarqalgan davlatning çegarasi kengayib bordi. Köplab xalqlar islomni qabul qilib, musulmonlar soni köpaygandan söng Q.ni öqişda turli kelişmovçiliklar çiqa boşladi. Bunga Q.ning «yetti harf» (lahja)da nozil bölgani ham sabab böldi. Hadisda ta'kidlanişiça, Jabroil Q. oyatlarini turli arab qabilalariga tuşunarli bölişi uçun yetti xil lahjada keltirgan. Bunda ayrim sözlar boşqaça şaklda yozilişi va öqilişiga töğri kelgan. Bu holatni körgan xalifa Usmon ibn Affon Hafsadan Abu Bakr davridagi sahifalarni sörab olib, undan bir neça nusxa köçirişga buyruq berdi. Q. qiroatida farqli bölgan sözlarda qurayş lahjasiga rioya qilindi.
Nusxalar tayyor bölgandan söng musulmonlar yaşaydigan diyorlardagi markaziy şaharlarga bittadan nusxaga qori qöşib jönatildi, hammaga faqat şu nusxadan Q.ni köçiriş va şu qoridan qiroat örganişga buyruq berildi. Usmon ibn Affon Makkaga Abdulloh ibn Soibni, Şomga Muğiyra ibn Şihobni, Kufaga Abdurahmon Sulamiyni, Basraga Omir ibn Abul Qaysni yubordi va har biriga bir nusxadan mushaf berdi. Madinada qolgan mushafdan odamlarga qiroat ta'limi berişni Zayd ibn Sobitga topşirdi. Usmon ibn Affonda bir nusxa mushaf qoldi. Keyinçalik nusxa köçiriş yölga qöyilişi jarayonida faqatgina Usmon davrida yozilgan nusxalarga suyaniş joriy böldi. Pirovardida har bir nusxaning işonçli ekanini tasdiqlaş maqsadida «bu nusxa Usmon mushafiga muvofiqdir», deb yozib qöyiladigan böldi. Q. harflarini yoziş uslubi bir xilligi ham saqlab qolindi. Q. harflariga biror nuqtaçalik ham özgariş kirmasin, degan maqsadda ulamolar mushaf içiga hatto gul, daraxt bargi va şunga öxşaş boşqa narsalarni mutlaqo qöyib bölmaydi, aks holda, öşa narsalar sahifaga yopişib qolsa, şubha paydo bölişi mumkin, deb fatvo çiqardilar. Q.ni nuqtalaşni Abul Asvad Dualiy amalga oşirdi. U nuqta alomatlarini harflarning usti, osti va örtasiga qöyib çiqdi. Vaqt ötişi bilan kişilar Q.ni xato öqimasliklari va uning qiroati haqida turli ixtilofga tuşmasliklari uçun, ulamolar mushaflarga diakritik belgilar (fatha, kasra, zamma) qöyiş kerak, degan fikrga töxtaldilar. Bu işni Iroq hokimi Hajjoj ibn Yusuf hukmronlik davrida Hasan Basriy bajardi. Bunda asl harflarga zarraça özgartiriş kiritmaslik şarti qöyildi. 9-a.ga kelib Q. arab bölmagan xalqlar tomonidan ham xatosiz öqiş mumkin bölgan holga keldi. Taraqqiyot davri kelib, Q.ni texnik jihozlar vositasida çop etiş masalasi köndalang böldi. Lekin ulamolar avvaliga Q.ning obrösiga töğri kelmaydi, degan fikr bilan bu işga ruxsat bermadilar. Ammo vaqt ötişi bilan musulmonlar ham naşr işlarini özlaştirdilar. Q.ni çop etişga ehtiyoj ortib bordi va ulamolar kerakli şartlarni qöyib, Q.ni çop etişga izn berdilar.
Q.ning har bir nusxasi musulmonlar tomonidan e'zozlanadi. Ammo ularning içida Usmon Q.larining alohida örni bor. Toşkentda Özbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasining maxsus hujrasida saqlanayotgan Usmon Q.i bevosita xalifa Usmon davrida (644—656) yozilgan muqaddas qölyozma deb hisoblanadi. Hoz. kunda jahonda «Usmon Qur'oni» degan nom bilan ataladigan 4 qölyozma mavjud. Ulardan biri Madinada saqlanayotgan asl nusxa bölib, islom manbalarida u «Imom» deb ataladi. Ikkinçi nusxa Ka'bada, uçinçi nusxa Qohira (Misr milliy kutubxonasi)da saqlanmoqda. Törtinçisi Toşkentda Özbekiston xalqlari tarixi muzeyida uzoq vaqt saqlanib, 1989 y. boşida musulmonlar qurultoyida Örta Osiyo va Qozoğiston musulmonlari diniy boşqarmasiga saqlaş uçun topşirilgan. Boşqa tadqiqotçilar (Ahadjon Hasanov va b.) ma'lumotiga köra, Toşkentdagi Usmon mushafidan taşqari Qohira va Istanbul ş.da (2 ta) saqlanayotgan nusxalari mavjud. Toşkentda saqlanayotgan Q. ning bu yerga kelib qolişi tarixi haqida turli taxminlar bor. Köpçilik tadqiqotçilar uni Amir Temur Basradan Samarqandga olib kelgan, degan fikrni bildiradilar. Boşqa tarixçilar (Hamid Ziyoyev va b.) Amir Temur Töxtamişni mağlubiyatga uçratib, Oltin Ördani egallaganidan keyin, öşa Q.ni qölga kiritib, Samarqandga keltirgan, degan xulosada. Tarixda yana boşqa farazlarga ham duç kelinadi. Uşbu Q. 1868 (ba'zi manbalarda 1869 y.) Samarqanddan Sankt-Peterburgga olib ketiladi va avval Rossiya xalq maorifi vazirligiga, söngra şahardagi Saltikov-Şçedrin kutubxonasiga beriladi. Oktyabr töntarişidan söng, musulmonlar qurultoyining iltimosiga köra, RSFSR XKSning qarori bilan musulmonlarga qaytarib berilgan. Avval Ufada saqlanib, 1923 y.da Toşkentga keltirilgan. Bir neça vaqt Samarqandda, keyin Toşkentdagi Respublika xalq kutubxonasida, ÖzSSR FA Şarq qölyozmalari in-tda saqlangan. 20-a. boşlaridagi tekşiruvga köra, mushafning umumiy hajmi 68x53 sm hisoblanib, 353 varaqdan iborat bölgan. Bu varaqlarning yaltiroq va sarğiş rangdagi yuz tomoni yaxşi saqlanib, ularning orqa beti salgina ğijimlangan, bir oz uringan kabi körinar edi. Mushafning sahifalari nam tortişi natijasida bir munça şikastlangan va ularda qon doğlari bor edi. Uning yirtib olingan yoki qattiq şikastlangan varaqlari örniga 69 ta teriga öxşaş qalin va mayin varaqlar tikib qöyilgan. Bu varaqlar paxta qoğozlardan mohirlik bilan işlangan bölib, ularni Mushafning asl sahifalaridan farqlaş qiyin edi.
Q.ning asosiy ğoyasi — Alloh töğrisidagi ta'limotdir. Uning mavzusi va mohiyati insonlar tafakkurida köpxudolikka barham beriş, yakkaxudolikni tarğib qiliş va islom dinini qaror toptirişdir. Şu bilan boğliq ravişda unda payğambarlar, oxirat, taqdir va b. haqidagi aqidalar bayon etiladi. Alloh Q.da özining Odamato, Nuh, Ibrohim, Ismoil, Ishoq, Ya'qub, Muso, Dovud, Iso, Muhammad (as) va b. payğambarlarini zikr etadi. Ularga yuborilgan din — islom ekani, Tavrot, Zabur, Injil va Q. özi nozil qilgan ilohiy kitoblar ekani, yahudiylar, nasroniylar va musulmonlarni «ahli kitob» deb atab, ularning e'tiqodlari vahdoniyat ekanini Q. oyatlarida qaytaqayta uqtiradi. Q.da asosiy ibodat talablari (namoz, röza, zakot va b.) belgilab berilgan. Undagi axloqiy va huquqiy normalar keyinçalik şakllangan şariatga asos qilib olingan.
Q.da insoniyatning etnik bölinişi, ijtimoiy tabaqalanişi, ayirmaçilik, millatçilik inkor etiladi. Alloh nazdida barça tengdir. Insonlar Alloh tomonidan millati, nasabi, boyligi, imtiyozi va h.k.ga qarab emas, balki ularning qalbi va qilgan yaxşi yoki yomon amallariga qarab hukm qilinadilar.
Diniy e'tiqodda mustahkam turiş, yaxşilik, ezgulik, savob işlar, mehrşafqat, miskin va muhtojlarga yordam beriş, insonparvarlikni uluğlaş barça ilohiy kitoblar kabi Q.ning mazmuni-mohiyatini belgilaydi. Unda tekinxörlik, birovlar haqini yeyiş, boşqalar hisobiga yaşaş, poraxörlik, işyoqmaslik, jabr-zulm, öğrilik, qotillik, dilozorlik, fitnaçilik, kibru havo qoralanadi. Barça xalqlar bir ota-onaning avlodi ekani eslatiladi.
Ulamolar Q. oyatlarini Allohning amrlari va nahyilar (ya'ni mömin bandalarga buyurganlari va qilmanglar deb qaytarganlari), va'da va va'idlari (ya'ni bandalarga dunyo va oxiratda savob amallari uçun yaxşilik berurman deya qilgan va'dalari-yu, dunyo hamda oxiratda gunoh işlari uçun azoblayman deb qörqitişlari), avval ötgan ummatlar, payğambarlarning tarixlari, halolharom narsalar, banda qilişi kerak bölgan duolar kabi qismlarga böladilar.
Q. kalom ilmining şakllanişi va rivojlanişida birinçi manba böldi. Abu Hanifa «al-Fiqh al-akbar», Abu Mansur Moturidiy «Kitob at-tavhid», Abu Hafs Nasafiy «Aqoid an-Nasafiy» asarida olğa surilgan islom ta'limotiga oid öz fikrlariga dalil sifatida Q. oyatlarini keltiradilar. Q. fiqhiy hukmlarni qabul qilişda asosiy va birinçi manba hisoblanadi. Undan keyin esa sunna, ijmo, qiyos turadi. Q.da kelgan hukm şariatda farz sifatida qabul qilinadi.
Arab tili grammatikasi va adabiyotining rivojlanişida Q.ning örni beqiyos. Q. uslubi (qofiyalaştirilgan şe'riy proza — saj'da yozilgan) keyingi arab adabiyotiga, umuman şarq adabiyotiga katta ta'sir körsatdi. Q. ilmlari rivojlanişi jarayonida aniq grammatik qoidalarga nisbatan paydo bölgan ehtiyoj bu sohaning taraqqiy etişiga turtki böldi. Q. faqat arab tilida emas, balki islom tarqalgan mamlakatlar xalqlarining tillarida yaratilgan asarlarda ham öz aksini topdi. Xususan, Jaloliddin Rumiy, Alişer Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur kabi adabiyot namoyandalari asarlarida Q.dan olingan iqtibos, ibora, hikoyat, zarbulmasallarni uçratiş mumkin. Q. musulmon xalqlar hayoti, tarixi, ilmi, adabiyoti, turmuş tarzi, qonun-qoidalari, urf-odatlari va dunyoqaraşlarida özining salmoqli ta'siriga ega.
Ulamolar Q.ni tuşuniş uçun zarur bölgan fanlar majmuasi — q. ilmlaridan nosix va mansux (bekor qiluvçi va bekor qilingan oyatlar) (q. Nasx), asbob an-anzul (oyatlarning nozil böliş sabablari), tafsir kabi sohalarni sanab ötganlar.
Tafsir Payğambar davridayoq yuzaga kelgan. Eng birinçi mufassir (tafsirçi) Muhammad (sav)ning özi bölib, u odamlarga Q. ma'nolarini bayon qilib berardi. Payğambardan keyin Abu Bakr, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib mufassir bölgan. Şuningdek, Abdulloh ibn Abbos (690 y.v.e.), Abdulloh ibn Mas'ud (654 y.v.e.), Ubay ibn Ka'b (7-a.), Anas ibn Molik (712 y.v.e.) kabi sahobalar ham ilk mufassirlardan hisoblanadi. Tobein mufassirlardan Mujohid ibn Jabr Makkiy (723 y.v.e.), Ikrima Abu Abdulloh al-Barbariy (723 y.v.e.), Said ibn Jubayr (714 y.v.e.), Ato ibn Abi Raboh (734 y.v.e.) kabilarni zikr etiş mumkin. Sahoba va tobeinlar davrida tafsir oğzaki rivoyat va naql şaklida bölib, kitob tarzida yozilmagan. Muhammad ibn Jarir Tabariy (923 y.v.e.), Abu Mansur Moturidiy (944 y.v.e.), Abul Barakot Abdulloh ibn Ahmad an-Nasafiy (1310 y.v.e.) kabi yirik mufassir ulamolar özlarining tafsir kitoblarini yozdilar.
Afsuski, islomda paydo bölgan turli firqalar Q.ga öz ta'limotlariga mos ravişda tafsirlar yoza boşladilar, zero tafsirçilik mufassirning dunyoqaraşi bilan boğliqdir. Ammo islomning sof ta'limotiga zid bölgan tafsirlar vaqt ötişi bilan yöqolib, ularning nomi va mualliflari haqidagi xabarlar manbalarda saqlanib qolgan. Tarixda Q.ning islom jamiyatidagi ulkan mavqeidan turli firqalar özlarining ğarazli maqsadlarida foydalaniş holatlari köplab kuzatilgan. Ulamolar esa ularning bunday notöğri talqinlariga qarşi doimiy ravişda özlarining xolis fikrlari bilan kuraşib kelganlar. Q.ni ğarazli talqinlardan xoli tutiş bugungi kunda ham dolzarb masalalardan biri bölib qolmoqda.
Q. 12-a.dan Yevropa xalqlari tillariga, jumladan, lotin tiliga tarjima qilina boşlagan. Fransuz şarqşunosi Andre dyu Riye tomonidan qilingan fransuz tilidagi tarjimasi 1647 y. Parijda çop etildi. Şu tarjima asosida Pyotr I buyruğiga binoan Q. rus tiliga ögirildi va 1716 y. Peterburgda çop etildi. Fransuzça tarjima köp tillardagi naşrlarga asos böldi.
Q. 18-a. boşlarida Yevropa xalklari tillaridan, 19-a. örtalaridan arabça asl matndan rus tiliga tarjima qilingan. Arabçadan G.S.Sablukovning dastlabki rusça tarjimasi Qozonda 3 marta (1878, 1894, 1907) naşr qilingan. Q.ning rus tilidagi adekvatik-adabiy tarjimasi ilmiy izohlari bilan akademik I.Yu.Kraçkovskiy tomonidan amalga oşirilgan va uning vafotidan keyin (1963) naşr qilingan.
Hoz. kunga qadar Q.ga 1700 xil tafsir yozilgan. Jumladan, Muhammad Sodiq Muhammad Yusufning bir neça jilddan iborat «Tafsiri hilol» nomli asari (Toşkent, 1992—2005), Abdulaziz Mansurning «Qur'oni karim ma'nolarining tarjima va tafsiri» (Toşkent, 2004) özbek tilida çop etilgan. Q. 1000 dan ortiq tilga tarjima qilingan. Özbekiston mustaqillikka erişgandan keyin Alouddin Mansurning «Qur'oni karim»ning özbekça izohli tarjimasi (Toşkent, 1991), Abdulaziz Mansurning «Qur'oni karim ma'nolarining tarjimasi» (Toşkent, 2001), Mutallib Usmon va b.ning «Qur'oni karim. Tarjima va ilmiy-tarixiy izohlar» (1-kitob, Toşkent, 2004) kitoblari çop etildi. Şuningdek, közi ojizlar uçun Q.ning börtma harflar (brayl yozuvi)da alohida 8 jildli kitobi naşr qilindi (2004).
Ad.: Boboxonov Şamsuddin, Qur'oni karim (30-pora), T., 1991; Usmonov M., Qur'oni karim va janobi Rasulullohning amallari, T., 1992; Karomatov H.S., Qur'on va özbek adabiyoti, T., 1993; Şayx Ismoil Maxdum, Toşkentdagi Usmon Mushafining tarixi, T., 1995; Prozorov S.M., Arabskaya istoriçeskaya literatura v Irake, Irane i Sredney Azii v VII—seredine X v. Şiitskaya istoriografiya, M., 1980; Rezvan Ye. A., Koran i yego mir, Sankt-Peterburg, 2001; Rezvan Ye.A., Koran i yego tolkovaniya (teksti, perevodi, kommentarii), Sankt-Peterburg, 2000; Al-Qur'on al-karim ma'nolarining tarjimasi va şarhlar [Tarjimon va mufassir — Sayyid Mahmud ibn Sayyid Nazir at-Taroziy al-Madaniy (Oltinxon Töra)], 2-naşr, T, 2002.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУРЪОН (араб. — ўқимоқ, қироат қилмоқ) — мусулмонларнинг асосий муқаддас китоби. Ислом эътиқодига кўра, Қ. ваҳий орқали Муҳаммад пайғамбарга 610—632 й.лар давомида нозил қилинган Аллоҳнинг каломи (Каломуллоҳ). Қ. «Китоб» (ёзув), «Фурқон» (ҳақ билан ботилнинг орасини айирувчи), «Зикр» (эслатма), «Танзил» (нозил қилинган) каби номлар билан аталиб, «Нур» (ёруғлик), «Ҳудо» (ҳидоят), «Муборак» (баракотли), «Мубин» (очиқ-равшан), «Бушро» (хушхабар), «Азиз» (эъзозланувчи), «Мажид» (улуғ), «Башир» (башорат берувчи), «Назир» (огоҳлантирувчи) каби сўзлар билан сифатланган. Ислом оламида Қ. мусҳаф номи билан ҳам машҳур. Уламолар Қ.нинг 30 хил ном ва сифатларини санаб ўтганлар.
Ислом тарихига оид манбаларда келтирилишича, Қ. нозил бўлиши мил. 610 й. бошланган. Муҳаммад пайғамбар 40 ёшда Макка ш. яқинидаги Ҳиро ғорида чуқур тафаккурга берилиб ўтирган бир пайтда Жаброил фаришта «Иқраъ» («Ўқи») деб бошланувчи «Алақ» сурасининг аввалги 5 оятини келтирди. Бу жараён Маккада 13 йил, Мадинада 10 йил, ҳаммаси бўлиб 23 йил давом этган. Қ.нинг нозил қилиниши ислом ақидаси бўйича рамазон ойининг 27-кунига ўтар кечаси юз берган. Шунинг учун ҳам бу ой муқаддас ҳисобланиб, рўза тутилган куннинг 27-кечаси лайлатул-қадр, яъни қадрли, илоҳий қудрат намоён бўладиган, бандаларнинг бир йиллик тақдири ҳал қилинадиган (қадр — тақдир, ўлчов) табаррук кеча деб улуғланади.
Қ. сура ва оятларининг нозил бўлиш тартиби воқеаларнинг ривожига қараб давом этган. Илк ислом даврида нозил бўлган суралар, асосан, Аллоҳнинг ягоналиги, борлиқнинг мутлақ илоҳи, дунёдаги барча нарсалар унинг борлигидан дарак берувчи далил экани, ислом таълимотида белгиланган ақидавий тушунчалар — фаришталар, пайғамбарлар, муқаддас китоблар, охират, жаннат ва дўзахнинг ҳақлиги тўғрисида эди. Пайғамбар ва мусулмонларга оғир келган Макка даврида сабр-бардошга чақирувчи, дин йўлида чекилган машаққатлар учун улуғ ажру мукофотлар борлиги ҳақидаги оятлар нозил этилган бўлса, мусулмонлар жамоаси шаклланган Мадина даврига диний маросим ва ижтимоий муносабатларни тартибга солишга бағишланган оятлар тўғри келади. Пайғамбарга диний масалалар бўйича берилган саволларга у ваҳий орқали нозил қилинган оятлар билан жавоб берар эди.
Қ.нинг бўлимлари сура дейилади, уни шартли равишда боб билан таққослаш мумкин. Ҳар сура оятларга бўлинган. Қ. 114 сура, 6236 оятдан иборат. Ҳар бир суранинг ўз номи бор. Оятлар эса тартиб рақами билан берилган. Сураларнинг номлари унинг бошида келган сўздан олинган ёки зикри кўпроқ келган нарсалар, воқеалар ёҳуд асосий қаҳрамон номи билан аталган. Кейинчалик ўқиш ва ёдлаш осон бўлиши учун Ироқ ҳокими Ҳажжож ибн Юсуф (ҳукмронлик йиллари 694—714) кўрсатмасига биноан Қ. 30 қисм (арабча — жуз, форсча — пора)га бўлинган. Қ.да биринчи келган «Фотиҳа» сурасидан кейинги суралар катта, ўртача ва кичик суралар тартибида жойлашган. 2-«Бақара» сураси 286 оятдан, энг қисқа «Кавсар» сураси 3 оятдан иборат. Энг қисқа оятлар «Тоҳо» ва «Ёсин», энг узун оят «Бақара» сурасининг 282-оятидир. суралар нозил бўлиш вақти ва жойига кўра 2 га: ҳижрадан олдин нозил бўлган суралар — «Макка суралари» (610—622 й.лар, 90 сура) ва ҳижрадан кейин нозил бўлган суралар — «Мадина суралари» (622-й.дан, 24 сура) га ажратилади.
Қуръони каримнинг Усмон Мусҳафи нусхаси (Тошкентда Ўзбекистон мусулмонлари идораси кутубхонасида сақланади).
Қ. матнининг кўп қисми Аллоҳ билан сўзлашиш, ислом душманлари ёки ундан иккиланувчилар билан мунозара қилиш шаклида берилган.
Муҳаммад (с.а.в.) Қ. оятларини Жаброилдан қабул қилар, бошқа мусулмонлар у кишидан эшитиб, ёдлаб олардилар. Ёзишни биладиган одамлар, жумладан, Абу Бакр, Умар, Усмон, Али, Зайд ибн Собит, Убай ибн Каъб хурмонинг пўстлоғи, япалоқ тош, катта суяк, тери ва шунга ўхшаш нарсаларга Қ.ни ёзиб борганлар. Пайғамбар ҳаётлик чоғида яна ваҳий тушиб қолар, деган умидда Қ. жамлаб китоб шаклига келтирилмаган. Пайғамбарнинг вафотидан кейин Қ. кишиларнинг хотирасида ва ёзган нарсаларида қолди. Биринчи халифа Абу Бакр даврида ридда (диндан қайтиш)га қарши олиб борилган қаттиқ жангларда Қ.ни тўлиқ ёд олган кўплаб қорилар ҳалок бўлиб, Қ.нинг келажак авлодга сақланмай йўқолиб кетиш хавфи туғилган пайтда Умар ибн Хаттоб Абу Бакрга Қ.ни китоб ҳолига келтириб, жамлаб қўйиш зарурлигини маслаҳат беради. Абу Бакр бу ишни амалга оширишни Пайғамбар билан кўп вақт бирга юрган саҳоба, Қ.ни энг яхши ёд олган Зайд ибн Собитга топширди. Зайд ибн Собит, Умар ибн Хаттоб ва б. Қуръони каримни пухта ёд билишларига қарамай, бу ишнинг ишончли бўлишига ҳаракат қилиб, масжидда: «Кимнинг қўлида ёзилган Қ. бўлса ва уни Пайғамбардан тинглаганига иккита гувоҳи бўлса, бизга олиб келсин, Қ.ни жам қилишга халифанинг буйруғи бўлди», деб эълон қилдилар. Улар масжидда ўтириб, гувоҳларни текшириб, ниҳоятда аниқлик билан 1 й.дан ортиқ вақтда Қ. саҳифаларини жамладилар. Сўнг кўпчиликка кўрсатдилар, ҳамма рози бўлди. Шундай қилиб, Зайд ва Умар машаққатли уринишлардан кейин Қ.ни кийик терисидан ишланган саҳифаларга ёзиб, Абу Бакрнинг уйига қўйдилар. У оламдан ўтгандан кейин саҳифалар Умарнинг уйида, у кишидан сўнг эса, қизи — Пайғамбарнинг хотини Ҳафса бинти Умар ҳузурида қолди. Вақт ўтиши билан ислом дини тарқалган давлатнинг чегараси кенгайиб борди. Кўплаб халқлар исломни қабул қилиб, мусулмонлар сони кўпайгандан сўнг Қ.ни ўқишда турли келишмовчиликлар чиқа бошлади. Бунга Қ.нинг «етти ҳарф» (лаҳжа)да нозил бўлгани ҳам сабаб бўлди. Ҳадисда таъкидланишича, Жаброил Қ. оятларини турли араб қабилаларига тушунарли бўлиши учун етти хил лаҳжада келтирган. Бунда айрим сўзлар бошқача шаклда ёзилиши ва ўқилишига тўғри келган. Бу ҳолатни кўрган халифа Усмон ибн Аффон Ҳафсадан Абу Бакр давридаги саҳифаларни сўраб олиб, ундан бир неча нусха кўчиришга буйруқ берди. Қ. қироатида фарқли бўлган сўзларда қурайш лаҳжасига риоя қилинди.
Нусхалар тайёр бўлгандан сўнг мусулмонлар яшайдиган диёрлардаги марказий шаҳарларга биттадан нусхага қори қўшиб жўнатилди, ҳаммага фақат шу нусхадан Қ.ни кўчириш ва шу қоридан қироат ўрганишга буйруқ берилди. Усмон ибн Аффон Маккага Абдуллоҳ ибн Соибни, Шомга Муғийра ибн Шиҳобни, Куфага Абдураҳмон Суламийни, Басрага Омир ибн Абул Қайсни юборди ва ҳар бирига бир нусхадан мусҳаф берди. Мадинада қолган мусҳафдан одамларга қироат таълими беришни Зайд ибн Собитга топширди. Усмон ибн Аффонда бир нусха мусҳаф қолди. Кейинчалик нусха кўчириш йўлга қўйилиши жараёнида фақатгина Усмон даврида ёзилган нусхаларга суяниш жорий бўлди. Пировардида ҳар бир нусханинг ишончли эканини тасдиқлаш мақсадида «бу нусха Усмон мусҳафига мувофиқдир», деб ёзиб қўйиладиган бўлди. Қ. ҳарфларини ёзиш услуби бир хиллиги ҳам сақлаб қолинди. Қ. ҳарфларига бирор нуқтачалик ҳам ўзгариш кирмасин, деган мақсадда уламолар мусҳаф ичига ҳатто гул, дарахт барги ва шунга ўхшаш бошқа нарсаларни мутлақо қўйиб бўлмайди, акс ҳолда, ўша нарсалар саҳифага ёпишиб қолса, шубҳа пайдо бўлиши мумкин, деб фатво чиқардилар. Қ.ни нуқталашни Абул Асвад Дуалий амалга оширди. У нуқта аломатларини ҳарфларнинг усти, ости ва ўртасига қўйиб чиқди. Вақт ўтиши билан кишилар Қ.ни хато ўқимасликлари ва унинг қироати ҳақида турли ихтилофга тушмасликлари учун, уламолар мусҳафларга диакритик белгилар (фатҳа, касра, замма) қўйиш керак, деган фикрга тўхталдилар. Бу ишни Ироқ ҳокими Ҳажжож ибн Юсуф ҳукмронлик даврида Ҳасан Басрий бажарди. Бунда асл ҳарфларга заррача ўзгартириш киритмаслик шарти қўйилди. 9-а.га келиб Қ. араб бўлмаган халқлар томонидан ҳам хатосиз ўқиш мумкин бўлган ҳолга келди. Тараққиёт даври келиб, Қ.ни техник жиҳозлар воситасида чоп этиш масаласи кўндаланг бўлди. Лекин уламолар аввалига Қ.нинг обрўсига тўғри келмайди, деган фикр билан бу ишга рухсат бермадилар. Аммо вақт ўтиши билан мусулмонлар ҳам нашр ишларини ўзлаштирдилар. Қ.ни чоп этишга эҳтиёж ортиб борди ва уламолар керакли шартларни қўйиб, Қ.ни чоп этишга изн бердилар.
Қ.нинг ҳар бир нусхаси мусулмонлар томонидан эъзозланади. Аммо уларнинг ичида Усмон Қ.ларининг алоҳида ўрни бор. Тошкентда Ўзбекистон мусулмонлари идораси кутубхонасининг махсус ҳужрасида сақланаётган Усмон Қ.и бевосита халифа Усмон даврида (644—656) ёзилган муқаддас қўлёзма деб ҳисобланади. Ҳоз. кунда жаҳонда «Усмон Қуръони» деган ном билан аталадиган 4 қўлёзма мавжуд. Улардан бири Мадинада сақланаётган асл нусха бўлиб, ислом манбаларида у «Имом» деб аталади. Иккинчи нусха Каъбада, учинчи нусха Қоҳира (Миср миллий кутубхонаси)да сақланмоқда. Тўртинчиси Тошкентда Ўзбекистон халқлари тарихи музейида узоқ вақт сақланиб, 1989 й. бошида мусулмонлар қурултойида Ўрта Осиё ва Қозоғистон мусулмонлари диний бошқармасига сақлаш учун топширилган. Бошқа тадқиқотчилар (Аҳаджон Ҳасанов ва б.) маълумотига кўра, Тошкентдаги Усмон мусҳафидан ташқари Қоҳира ва Истанбул ш.да (2 та) сақланаётган нусхалари мавжуд. Тошкентда сақланаётган Қ. нинг бу ерга келиб қолиши тарихи ҳақида турли тахминлар бор. Кўпчилик тадқиқотчилар уни Амир Темур Басрадан Самарқандга олиб келган, деган фикрни билдирадилар. Бошқа тарихчилар (Ҳамид Зиёев ва б.) Амир Темур Тўхтамишни мағлубиятга учратиб, Олтин Ўрдани эгаллаганидан кейин, ўша Қ.ни қўлга киритиб, Самарқандга келтирган, деган хулосада. Тарихда яна бошқа фаразларга ҳам дуч келинади. Ушбу Қ. 1868 (баъзи манбаларда 1869 й.) Самарқанддан Санкт-Петербургга олиб кетилади ва аввал Россия халқ маорифи вазирлигига, сўнгра шаҳардаги Салтиков-Шчедрин кутубхонасига берилади. Октябрь тўнтаришидан сўнг, мусулмонлар қурултойининг илтимосига кўра, РСФСР ХКСнинг қарори билан мусулмонларга қайтариб берилган. Аввал Уфада сақланиб, 1923 й.да Тошкентга келтирилган. Бир неча вақт Самарқандда, кейин Тошкентдаги Республика халқ кутубхонасида, ЎзССР ФА Шарқ қўлёзмалари ин-тда сақланган. 20-а. бошларидаги текширувга кўра, мусҳафнинг умумий ҳажми 68x53 см ҳисобланиб, 353 варақдан иборат бўлган. Бу варақларнинг ялтироқ ва сарғиш рангдаги юз томони яхши сақланиб, уларнинг орқа бети салгина ғижимланган, бир оз уринган каби кўринар эди. Мусҳафнинг саҳифалари нам тортиши натижасида бир мунча шикастланган ва уларда қон доғлари бор эди. Унинг йиртиб олинган ёки қаттиқ шикастланган варақлари ўрнига 69 та терига ўхшаш қалин ва майин варақлар тикиб қўйилган. Бу варақлар пахта қоғозлардан моҳирлик билан ишланган бўлиб, уларни Мусҳафнинг асл саҳифаларидан фарқлаш қийин эди.
Қ.нинг асосий ғояси — Аллоҳ тўғрисидаги таълимотдир. Унинг мавзуси ва моҳияти инсонлар тафаккурида кўпхудоликка барҳам бериш, яккахудоликни тарғиб қилиш ва ислом динини қарор топтиришдир. Шу билан боғлиқ равишда унда пайғамбарлар, охират, тақдир ва б. ҳақидаги ақидалар баён этилади. Аллоҳ Қ.да ўзининг Одамато, Нуҳ, Иброҳим, Исмоил, Исҳоқ, Яъқуб, Мусо, Довуд, Исо, Муҳаммад (ас) ва б. пайғамбарларини зикр этади. Уларга юборилган дин — ислом экани, Таврот, Забур, Инжил ва Қ. ўзи нозил қилган илоҳий китоблар экани, яҳудийлар, насронийлар ва мусулмонларни «аҳли китоб» деб атаб, уларнинг эътиқодлари ваҳдоният эканини Қ. оятларида қайтақайта уқтиради. Қ.да асосий ибодат талаблари (намоз, рўза, закот ва б.) белгилаб берилган. Ундаги ахлоқий ва ҳуқуқий нормалар кейинчалик шаклланган шариатга асос қилиб олинган.
Қ.да инсониятнинг этник бўлиниши, ижтимоий табақаланиши, айирмачилик, миллатчилик инкор этилади. Аллоҳ наздида барча тенгдир. Инсонлар Аллоҳ томонидан миллати, насаби, бойлиги, имтиёзи ва ҳ.к.га қараб эмас, балки уларнинг қалби ва қилган яхши ёки ёмон амалларига қараб ҳукм қилинадилар.
Диний эътиқодда мустаҳкам туриш, яхшилик, эзгулик, савоб ишлар, меҳршафқат, мискин ва муҳтожларга ёрдам бериш, инсонпарварликни улуғлаш барча илоҳий китоблар каби Қ.нинг мазмуни-моҳиятини белгилайди. Унда текинхўрлик, бировлар ҳақини ейиш, бошқалар ҳисобига яшаш, порахўрлик, ишёқмаслик, жабр-зулм, ўғрилик, қотиллик, дилозорлик, фитначилик, кибру ҳаво қораланади. Барча халқлар бир ота-онанинг авлоди экани эслатилади.
Уламолар Қ. оятларини Аллоҳнинг амрлари ва наҳйилар (яъни мўмин бандаларга буюрганлари ва қилманглар деб қайтарганлари), ваъда ва ваъидлари (яъни бандаларга дунё ва охиратда савоб амаллари учун яхшилик берурман дея қилган ваъдалари-ю, дунё ҳамда охиратда гуноҳ ишлари учун азоблайман деб қўрқитишлари), аввал ўтган умматлар, пайғамбарларнинг тарихлари, ҳалолҳаром нарсалар, банда қилиши керак бўлган дуолар каби қисмларга бўладилар.
Қ. калом илмининг шаклланиши ва ривожланишида биринчи манба бўлди. Абу Ҳанифа «ал-Фиқҳ ал-акбар», Абу Мансур Мотуридий «Китоб ат-тавҳид», Абу Ҳафс Насафий «Ақоид ан-Насафий» асарида олға сурилган ислом таълимотига оид ўз фикрларига далил сифатида Қ. оятларини келтирадилар. Қ. фиқҳий ҳукмларни қабул қилишда асосий ва биринчи манба ҳисобланади. Ундан кейин эса сунна, ижмо, қиёс туради. Қ.да келган ҳукм шариатда фарз сифатида қабул қилинади.
Араб тили грамматикаси ва адабиётининг ривожланишида Қ.нинг ўрни беқиёс. Қ. услуби (қофиялаштирилган шеърий проза — сажъда ёзилган) кейинги араб адабиётига, умуман шарқ адабиётига катта таъсир кўрсатди. Қ. илмлари ривожланиши жараёнида аниқ грамматик қоидаларга нисбатан пайдо бўлган эҳтиёж бу соҳанинг тараққий этишига туртки бўлди. Қ. фақат араб тилида эмас, балки ислом тарқалган мамлакатлар халқларининг тилларида яратилган асарларда ҳам ўз аксини топди. Хусусан, Жалолиддин Румий, Алишер Навоий, Заҳириддин Муҳаммад Бобур каби адабиёт намояндалари асарларида Қ.дан олинган иқтибос, ибора, ҳикоят, зарбулмасалларни учратиш мумкин. Қ. мусулмон халқлар ҳаёти, тарихи, илми, адабиёти, турмуш тарзи, қонун-қоидалари, урф-одатлари ва дунёқарашларида ўзининг салмоқли таъсирига эга.
Уламолар Қ.ни тушуниш учун зарур бўлган фанлар мажмуаси — қ. илмларидан носих ва мансух (бекор қилувчи ва бекор қилинган оятлар) (қ. Насх), асбоб ан-анзул (оятларнинг нозил бўлиш сабаблари), тафсир каби соҳаларни санаб ўтганлар.
Тафсир Пайғамбар давридаёқ юзага келган. Энг биринчи муфассир (тафсирчи) Муҳаммад (сав)нинг ўзи бўлиб, у одамларга Қ. маъноларини баён қилиб берарди. Пайғамбардан кейин Абу Бакр, Умар ибн Хаттоб, Усмон ибн Аффон, Али ибн Абу Толиб муфассир бўлган. Шунингдек, Абдуллоҳ ибн Аббос (690 й.в.э.), Абдуллоҳ ибн Масъуд (654 й.в.э.), Убай ибн Каъб (7-а.), Анас ибн Молик (712 й.в.э.) каби саҳобалар ҳам илк муфассирлардан ҳисобланади. Тобеин муфассирлардан Мужоҳид ибн Жабр Маккий (723 й.в.э.), Икрима Абу Абдуллоҳ ал-Барбарий (723 й.в.э.), Саид ибн Жубайр (714 й.в.э.), Ато ибн Аби Рабоҳ (734 й.в.э.) кабиларни зикр этиш мумкин. Саҳоба ва тобеинлар даврида тафсир оғзаки ривоят ва нақл шаклида бўлиб, китоб тарзида ёзилмаган. Муҳаммад ибн Жарир Табарий (923 й.в.э.), Абу Мансур Мотуридий (944 й.в.э.), Абул Баракот Абдуллоҳ ибн Аҳмад ан-Насафий (1310 й.в.э.) каби йирик муфассир уламолар ўзларининг тафсир китобларини ёздилар.
Афсуски, исломда пайдо бўлган турли фирқалар Қ.га ўз таълимотларига мос равишда тафсирлар ёза бошладилар, зеро тафсирчилик муфассирнинг дунёқараши билан боғлиқдир. Аммо исломнинг соф таълимотига зид бўлган тафсирлар вақт ўтиши билан йўқолиб, уларнинг номи ва муаллифлари ҳақидаги хабарлар манбаларда сақланиб қолган. Тарихда Қ.нинг ислом жамиятидаги улкан мавқеидан турли фирқалар ўзларининг ғаразли мақсадларида фойдаланиш ҳолатлари кўплаб кузатилган. Уламолар эса уларнинг бундай нотўғри талқинларига қарши доимий равишда ўзларининг холис фикрлари билан курашиб келганлар. Қ.ни ғаразли талқинлардан холи тутиш бугунги кунда ҳам долзарб масалалардан бири бўлиб қолмоқда.
Қ. 12-а.дан Европа халқлари тилларига, жумладан, лотин тилига таржима қилина бошлаган. Француз шарқшуноси Андре дю Рие томонидан қилинган француз тилидаги таржимаси 1647 й. Парижда чоп этилди. Шу таржима асосида Пётр I буйруғига биноан Қ. рус тилига ўгирилди ва 1716 й. Петербургда чоп этилди. Французча таржима кўп тиллардаги нашрларга асос бўлди.
Қ. 18-а. бошларида Европа халклари тилларидан, 19-а. ўрталаридан арабча асл матндан рус тилига таржима қилинган. Арабчадан Г.С.Саблуковнинг дастлабки русча таржимаси Қозонда 3 марта (1878, 1894, 1907) нашр қилинган. Қ.нинг рус тилидаги адекватик-адабий таржимаси илмий изоҳлари билан академик И.Ю.Крачковский томонидан амалга оширилган ва унинг вафотидан кейин (1963) нашр қилинган.
Ҳоз. кунга қадар Қ.га 1700 хил тафсир ёзилган. Жумладан, Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуфнинг бир неча жилддан иборат «Тафсири ҳилол» номли асари (Тошкент, 1992—2005), Абдулазиз Мансурнинг «Қуръони карим маъноларининг таржима ва тафсири» (Тошкент, 2004) ўзбек тилида чоп этилган. Қ. 1000 дан ортиқ тилга таржима қилинган. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин Алоуддин Мансурнинг «Қуръони карим»нинг ўзбекча изоҳли таржимаси (Тошкент, 1991), Абдулазиз Мансурнинг «Қуръони карим маъноларининг таржимаси» (Тошкент, 2001), Муталлиб Усмон ва б.нинг «Қуръони карим. Таржима ва илмий-тарихий изоҳлар» (1-китоб, Тошкент, 2004) китоблари чоп этилди. Шунингдек, кўзи ожизлар учун Қ.нинг бўртма ҳарфлар (брайл ёзуви)да алоҳида 8 жилдли китоби нашр қилинди (2004).
Ад.: Бобохонов Шамсуддин, Қуръони карим (30-пора), Т., 1991; Усмонов М., Қуръони карим ва жаноби Расулуллоҳнинг амаллари, Т., 1992; Кароматов Ҳ.С., Қуръон ва ўзбек адабиёти, Т., 1993; Шайх Исмоил Махдум, Тошкентдаги Усмон Мусҳафининг тарихи, Т., 1995; Прозоров С.М., Арабская историческая литература в Ираке, Иране и Средней Азии в VII—середине X в. Шиитская историография, М., 1980; Резван Е. А., Коран и его мир, Санкт-Петербург, 2001; Резван Е.А., Коран и его толкования (тексты, переводы, комментарии), Санкт-Петербург, 2000; Ал-Қуръон ал-карим маъноларининг таржимаси ва шарҳлар [Таржимон ва муфассир — Саййид Маҳмуд ибн Саййид Назир ат-Тарозий ал-Маданий (Олтинхон Тўра)], 2-нашр, Т, 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.