Quyoş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 347–350-b. — ziyouz.com
Quyoş — quyoş sistemasining markaziy jismi; Yerga eng yaqin joylaşgan yulduz. Unda sistemaning 99,866% massasi (M =1,99T033 g) joylaşgan. Q.
o qizigan plazmali şardan iborat, radiusi Ko=696000 km. U massasi böiiça Yerdan 332958, diametri böyiça 109 marta katta. Örtaça ziçligi 1,41T03 kg/m3. Yer Quyoş atrofida örtaça 29,5 km/sek tezlik bilan çöziq bölmagan el-lipsoid orbita böylab harakatlanadi. Yerning Quyoşdan örtaça uzoqligi 149597870 ±1,6 km (astronomik birlik); perigeliyda afeliyga qaraganda 5 mln. km kamroq. Q. sirtidagi tortiliş kuçi tezlanişi 273,98 m/sek2. Q. sirtidagi effektiv t-ra, uning töla nurlanişi böyiça 5770 K ga teng. Yerni öz orbitasida uşlab turuvçi kuç 3,6T021 kg. Q. ölçamlariga köra örtaça sariq yulduz bölib, spektr yorqinlik Gersşprung— Ressel diagrammasining örta qismidan örin oladi. Q.ning spektral sinfi S2U.
Q. Galaktikamizspiraltarmoqlarid an birida, Galaktika markazidan 10 kps (kiloparsek) masofada joylaşgan (q. Parsek). Q. Galaktika markazi atro-fida 200 mln. yil davomida bir marta aylanib çiqadi. Yaqin yulduzlarga nis-batan Q. sekundiga 20 km tezlik bilan harakat qiladi. Q.ning yoşi 5T09yil.
Q. optik va radioteleskoplar yordamida tekşiriladi. Kosmosga uçişlar Q.ning Yer atmosferasi ötkazmaydigan qisqa tölqinli va korpuskulyar nurlanişini ham tekşirişga yöl oçib berdi.
1611 y.da G.Galiley teleskop yordamida Q.ni birinçi bor kuzatib, Kuyoş doğlari va öz öqi atrofida aylaniş davrini aniqtagan. Nemis astronomi G.Şvabe esa 1843 y.da Q. özgarişining soni yoki Q. faolligi davriy özgarişini topdi, 1814 y.da Y.Fra-ungofer Q. spektrida yutiliş çiziqlarini, 1859 y.da nemis olimlari Kirxgof bilan Bunzen bu çiziqlar Q.ning taşqi qatlamlarida, uning atmosferasida paydo bölişini kaşf etdi. Bu Q.ning kimyoviy tarkibini, fizik tabiatini tekşirişda muhim rol öynadi. 1913 y.da amerikalik as-tronom J.Xeyl Q. doğlari Q. sirtining sovigan qismlari ekanligini va fraungofer çiziqlarining zeyemança ajralişidan Q. sirtida kuçli mag-nit maydonlari borligini kaşf etdi (q. Quyoş magnetizmi). 1940 y.lar boşida Q. radiotölqinlar manbai ekanligi aniqçandi. 1942 y.da şved olimi B.Edlen va b. olimlar Quyoş toji spektridagi bir neça spektral çiziqni köp marta ionlangan kimyoviy elementlarning spektral çiziklari ekanini aniqladi, şu bilan Q. tojining yuqori t-raga egaligini kaşf etdi. 20-a.ning yarmida magnit gidrodinamika va plazma fizikasining rivojlanişi Quyoş fizikasining rivojlanişiga muhim turtki böldi. Kosmik eraning boşlanişidan söng Q.ning ultrabinafşa va rentgen nurlanişi raketalar, Yer sun'iy yöldoşlariga örnatilgan avtomatik orbital rasadxonalar, bortida kosmonavtlar bölgan kosmik lab. lar yordamida örganilmoqsa. Qrim, Pul-kovo va b. rasadxonalarida, köpgina xorij mamlakatlari bilan bir qatorda Özbekiston FA Astronomiya in-tida ham Q.ni örganiş böyiça tadqiqotlar olib borilmoqda (q. Astronomiya).
Q. öz öqi atrofida yer singari muntazam şarqdan ğarbga tomon aylanadi. Aylaniş tezligi Q. ekvatorida 2 km/sek bölib, qutblari tomon kamayib boradi. Ekvatorda aylaniş davri =25, qutblari yaqinida esa =31 sutkaga teng. Q.ning töla nurlanişi Q. zenitda bölganda Yer sirtiga tuşadigan yoritilganlik (100 ming lyuks) böyiça aniqlanadi. Yerning Q.dan örtaça masofasida, atmosferadan taşqaridagi yoritilganlik 127 ming lyuksni; Q.ning yoruğlik kuçi 2,84-1027 şamni taşkil qiladi. Q. ning töla nurlaniş quvvati 3,83T026 Vt, undan Yerga taxm. 2T017 Vt yetib keladi.
Q. osmonda burçak diametri örtaça 1919»26 ga teng disk singari körinadi. Q. sirtining örtaça ravşanligi (Yer atmosferasidan taşqarida kuzatilganda) 1,98T09 nt, Q. diskining markaziy qismlari ravşanligi 2,48T0Ç nt ga teng. Q. diskida ravşanlikning markazidan çetga tomon kamayişi spektrning turli qismlari (tölqin uzunliklari)da turliça. Qisqa tölqinlarda çetga tomon xiralaşiş uzun tölqinlarga qaraganda kuçli. Q. diskining eng çetida ravşanlik bir sekund burçak içida yuz marta kamayadi, şuning uçun Q. diski çeti juda aniq körinadi. Rav-şanlikning Q. diski markazidan çetga tomon kamayişi Q. atmosferaga egaligidan dalolat beradi. Q.ni tekşiriş asosan uning spektrini örganişga asoslangan.
Q. spektri mingdan ortiq yutiliş çiziklari (Fraungofer çiziqlari) bilan kesilgan tutaş spektrdan iborat. q. spektrida energiyaning taqsimlanişi 6000°K gaça qizigan mutlaq qora jism spektrinikiga asosan mos keladi.
Fraungofer çiziqlarining tölqin uzunligi va intensivligi lab. nur manbalariniki bilan taqqoslanib, Q.da 69 kimyoviy element borligi aniqtangan. Q., asosan, vodorod va geliydan tarkib topgan. Har bir 1000 vodorod ato-miga 100 ta geliy, bir neça ön kis-lorod, uglerod, azot va b. element atomi töğri keladi. Q. spektrida ayrim molekulalar (ON, N14, SN, SO va b.) ning ham çiziqlari bor.
Q. atmosferasi tabiatiga köra, 3 ta asosiy qatlam, ya'ni eng pastki qatlam — fotosfera, örta qatlam — xro-mosfera va taşqi qatlam — quyoş tojidan iborat. Q.ning qariyb barça nurlaniş energiyasi fotosferadan soçiladi. Fotosferaning modda ziçligi 3-10 ~7 g/sm3, fotosferada t-ra taşqi qatlamlarga öta borib kamayadi va uning örtaça qiymati taxm. 6000 K, fotosfera çegarasida deyarli 4200 K böladi. Bosimi 2-104 dan 102 N/m2 gaça özgarib turadi. Fotosfera ostida qalinligi 200 ming km konvektiv zona joylaşgan. U fotosferaga ta'sir etib turadi, natijada fotosferaning ravşanligi notekis donador (granula) tuzilişga ega va u özgarib turadi. Fotosfera granulalarining diametri 150—1000 km, «yaşaş davri» 5—10 min. Granulalarning ravşanligi örtaça fondan =10% ga ortiq. Fo-tosferada radial yönalişda kvazidavriy tebranişlar harakati topildi. Bu tebranişlar 2—3 ming km ölçamdagi maydonlarda 5 min. davr bilan va 500 m/sek tezlik amplitudasi bilan sodir böladi. Bir neça tebraniş davrlaridan söng sönib, yana qayta hosil bölişi mumkin.
Fotosferada doğlar va maş'allar deb ataluvçi Q. yuzasining detallari kuzatiladi. Quyoş doğlari kuçli (5000 e) magnit maydoniga ega. Odatda, Q. doğlari yuliq törsimon yoruğ maydon-çalar — maş'allar bilan öralgan. Ular Q. diski çeti yaqinida yaqqol körinadi va ravşanligi atrofnikidan 18% ga ortiq. Maş'allarning t-rasi ham atrofnikidan bir neça yuz gradusga ortiq. Maş'allar ustida, xromosfe-rada flokkulalar kuzatiladi. Q. doğlari atrofida xromosfera va Q. tojida protuberanetslar deb ataluvçi gaz bulutlari, sirtmoqsimon gaz oqimlari ham kuzatiladi. Q. atmosferasining bu detallari Q. doğlari bilan bir-galikda Q. yuzasining aktiv sohalarini taşkil etadi.
Q. doğlarining örtaça yillik soni, faol sohalarining soni 11 yillik davr bilan köpayib-kamayib turadi. Q. doğlari Q. ekvatorining ikkala tomo-nidan 5° dan 30° gaça geliografik kengliklarni öz içiga olgan zonada uçraydi.
Fotosfera ustida xromosfera joylaşgan. Quyoş töla tutilgan paytda xromosferani maxsus teleskop orqali kuzatilsa, u xuddi Oy diskini örab turuvçi qizğiş halqaga öxşaydi. Bu halqaning taşqi tomoni note-kis bölib, tişli ğildirakni eslatadi. Xromosferadagi bu alanga «til-ça»lari spikulalar deb ataladi va ularning diametri 200—2000 km, balandligi esa 10000 km. Xromosfera teleskopi yordamida ma'lum monoxro-matik nurda Q. diskida mayda (-1000 km) va yirik (2000—8000 km) yoruğ tugunlardan taşkil topgan xromosfera töri közga yaqqol taşlanadi. Xro-mosfera töri közlarining kattaligi 30—40 ming km.
Xromosfera spektri bir neça yuz emission çizikdardan tarkib topgan. Xromosferada modda ziçligi pastdan yuqoriga tomon 1 sm3 da 1015 atomdan 10' atomgaça kamayib boradi. Xromosfera bilan fotosfera çegarasida t-ra 4500°K. Xromosfera asosidan bir neça ming km balandlikda esa t-ra ortib, 15—20 ming K ga yetadi. Atmosfera bosimi fotosferanikidan mln. marta kam. Monoxromatik nurda, odatda, maş'allar ustida flokkulalar, vodo-rod çiziği N nuri-
a da qora tolalar kuzatiladi. Q. gardişi yaqinida protu-beranetslar körinadi. Flokkulalar va protuberanetslarning soni Q. faolligi özgarişi bilan özgarib turadi. Pro-tuberanetslarning Q.dan örtaça bal. 30—50 ming km, uz. 200 ming km. Pro-tuberanetslar bir neça oy yaşaşi mumkin. Protuberanetslar t-rasi 5000— 10000°K, modda ziçligi xromosferaning örtaça ziçligiga yaqin. Protube-ranetslarning şakli va ulardagi harakat xromosfera bilan Q. tojidagi magnit maydoniga boğliq.
Quyoş tojining (oq nurda) ravşanligi Q. gardişi markazinikidan million marta kam. Q. tojida qal-qonsimon va yelpiğiçsimon yoğdu, toj nurlari va qutb çyotkalari deb ata-luvçi struktura elementlarini kuza-tiş mumkin. Q. toji Q. faolligi maksimum bölgan yillarda simmet-rik, minimum bölgan yillarda esa ekvator böylab çöziq şaklda böladi. Q. toji spektrida köp marta ionlaşgan. Ğe, Sa, M§, S, O, 8 ele-mentlari atomlarining emission çiziklari bor. Q. tojida barça atomlar ionlaşgan. Q. tojining örtaça t-rasi 106 K dan ortiq va toj böylab sekin özgaradi. Xromosfera b-n Q. çegarasidagi t-ra 105K; 1 sm3 hajmga 107 atom töğri keladi. Q. tojining taşqi qatlamlaridan fazoga yuqori energiyali zarra (proton, elek-tron)lar soçilib turadi va bu oqim quyoş şamoli deb ataladi. Faol sohalar ustidagi tojda radionurlaniş, şuningdek, rentgen nurlanişi ni-hoyatda kuçli, Quyoşdagi xromosfera çaqnaşlari vodorod çiziği N da yaxşi körinadi.
s< Spektral çiziqlar paydo böladigan xromosfera soh&tarida t-ra (1— 2)• 104 K, undan yuqorida 107 K gaça kötariladi. Q. çaqnaşlarining yuzasi 10' km5 gaça bölişi mumkin. Odatda, çaqnaşlar tez rivojlanayotgan Q. doğlari atrofida röy beradi. Çaqnaşlar Qning ultrabinafşa nurlanişini kuçaytiradi, qisqa muddatli kuçli radio va rentgen nurlanişlari, yuqori energiyali (1010 eV) korpusku-lyar oqimni hosil qiladi. Ayrim çaqnaşlar yuqori energiyali zarra (pro-ton) larning öta kuçli oqimi — kos-mik nurlarpn beradi. Bunday çaqnaşlar kosmik fazodagi kosmonavtlar salomatligiga xavf tuğdiradi. Q.da sodir bölib turadigan bunday jarayonlarni qayd qiliş va örganiş maqsadida quyoş xizmati nomli kuzatiş dasturi işlab çiqilgan. Q. sirtida yuz beradigan barça hodisalar, öz navba-tida, Yer atmosferasi, magnitosferasi va biosferasida röy beradigan köpgina jarayonlarga ta'sir körsatadi (q. Quyoş — Yer boğliqligi, Kuyoş radiatsiyasi).
Quyoşni kuzatişda katta közguli teleskoplar işlatiladi. Bu teleskoplar optik qismlarining köpi qözğalmas, q. nurlari bitta (gelio-stat, siderostat) yoki ikkita (selo-stat) olam öqi atrofida aylanuvçi közgu yordamida teleskopning qözğal-mas optik qismlariga gorizontal (gorizontal quyoş teleskopi) yoki vertikal (minorali quyoş teleskopi) holda yönaltiriladi. Odatda, katta teleskoplar kuçli spektrograflar bilan birga işlatiladi. Q. spektri rasmga olinadi yoki fotoelektrik ölçaş asboblari yordamida qayd qilinadi. Yer atmosferasini kuza-tişda zararli ta'sirlarni bartaraf qiliş maqsadida Q. teleskoplari örnatilgan orbital rasadxonalar yordamida Yer sathidan 20^25 km balandlikka kötariladigan maxsus Q. teleskoplari qöllanadi.
Sobit Ilyosov.
Q.: Astronomiya, Parsek, Quyoş magnetizmi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҚУЁШ — қуёш системасининг марказий жисми; Ерга энг яқин жойлашган юлдуз. Унда системанинг 99,866% массаси (М =1,99Т033 г) жойлашган. Қ.
о қизиган плазмали шардан иборат, радиуси Ко=696000 км. У массаси бўиича Ердан 332958, диаметри бўйича 109 марта катта. Ўртача зичлиги 1,41Т03 кг/м3. Ер Қуёш атрофида ўртача 29,5 км/сек тезлик билан чўзиқ бўлмаган эл-липсоид орбита бўйлаб ҳаракатланади. Ернинг Қуёшдан ўртача узоқлиги 149597870 ±1,6 км (астрономик бирлик); перигелийда афелийга қараганда 5 млн. км камроқ. Қ. сиртидаги тортилиш кучи тезланиши 273,98 м/сек2. Қ. сиртидаги эффектив т-ра, унинг тўла нурланиши бўйича 5770 К га тенг. Ерни ўз орбитасида ушлаб турувчи куч 3,6Т021 кг. Қ. ўлчамларига кўра ўртача сариқ юлдуз бўлиб, спектр ёрқинлик Герцшпрунг— Рессел диаграммасининг ўрта қисмидан ўрин олади. Қ.нинг спектрал синфи С2У.
Қ. Галактикамизспиральтармоқларид ан бирида, Галактика марказидан 10 кпс (килопарсек) масофада жойлашган (қ. Парсек). Қ. Галактика маркази атро-фида 200 млн. йил давомида бир марта айланиб чиқади. Яқин юлдузларга нис-батан Қ. секундига 20 км тезлик билан ҳаракат қилади. Қ.нинг ёши 5Т09йил.
Қ. оптик ва радиотелескоплар ёрдамида текширилади. Космосга учишлар Қ.нинг Ер атмосфераси ўтказмайдиган қисқа тўлқинли ва корпускуляр нурланишини ҳам текширишга йўл очиб берди.
1611 й.да Г.Галилей телескоп ёрдамида Қ.ни биринчи бор кузатиб, Куёш доғлари ва ўз ўқи атрофида айланиш даврини аниқтаган. Немис астрономи Г.Швабе эса 1843 й.да Қ. ўзгаришининг сони ёки Қ. фаоллиги даврий ўзгаришини топди, 1814 й.да Й.Фра-унгофер Қ. спектрида ютилиш чизиқларини, 1859 й.да немис олимлари Кирхгоф билан Бунзен бу чизиқлар Қ.нинг ташқи қатламларида, унинг атмосферасида пайдо бўлишини кашф этди. Бу Қ.нинг кимёвий таркибини, физик табиатини текширишда муҳим роль ўйнади. 1913 й.да америкалик ас-троном Ж.Хейл Қ. доғлари Қ. сиртининг совиган қисмлари эканлигини ва фраунгофер чизиқларининг зееманча ажралишидан Қ. сиртида кучли маг-нит майдонлари борлигини кашф этди (қ. Қуёш магнетизми). 1940 й.лар бошида Қ. радиотўлқинлар манбаи эканлиги аниқчанди. 1942 й.да швед олими Б.Эдлен ва б. олимлар Қуёш тожи спектридаги бир неча спектрал чизиқни кўп марта ионланган кимёвий элементларнинг спектрал чизиклари эканини аниқлади, шу билан Қ. тожининг юқори т-рага эгалигини кашф этди. 20-а.нинг ярмида магнит гидродинамика ва плазма физикасининг ривожланиши Қуёш физикасининг ривожланишига муҳим туртки бўлди. Космик эранинг бошланишидан сўнг Қ.нинг ультрабинафша ва рентген нурланиши ракеталар, Ер сунъий йўлдошларига ўрнатилган автоматик орбитал расадхоналар, бортида космонавтлар бўлган космик лаб. лар ёрдамида ўрганилмоқца. Қрим, Пул-ково ва б. расадхоналарида, кўпгина хориж мамлакатлари билан бир қаторда Ўзбекистон ФА Астрономия ин-тида ҳам Қ.ни ўрганиш бўйича тадқиқотлар олиб борилмоқда (қ. Астрономия).
Қ. ўз ўқи атрофида ер сингари мунтазам шарқдан ғарбга томон айланади. Айланиш тезлиги Қ. экваторида 2 км/сек бўлиб, қутблари томон камайиб боради. Экваторда айланиш даври =25, қутблари яқинида эса =31 суткага тенг. Қ.нинг тўла нурланиши Қ. зенитда бўлганда Ер сиртига тушадиган ёритилганлик (100 минг люкс) бўйича аниқланади. Ернинг Қ.дан ўртача масофасида, атмосферадан ташқаридаги ёритилганлик 127 минг люксни; Қ.нинг ёруғлик кучи 2,84-1027 шамни ташкил қилади. Қ. нинг тўла нурланиш қуввати 3,83Т026 Вт, ундан Ерга тахм. 2Т017 Вт етиб келади.
Қ. осмонда бурчак диаметри ўртача 1919»26 га тенг диск сингари кўринади. Қ. сиртининг ўртача равшанлиги (Ер атмосферасидан ташқарида кузатилганда) 1,98Т09 нт, Қ. дискининг марказий қисмлари равшанлиги 2,48Т0Ч нт га тенг. Қ. дискида равшанликнинг марказидан четга томон камайиши спектрнинг турли қисмлари (тўлқин узунликлари)да турлича. Қисқа тўлқинларда четга томон хиралашиш узун тўлқинларга қараганда кучли. Қ. дискининг энг четида равшанлик бир секунд бурчак ичида юз марта камаяди, шунинг учун Қ. диски чети жуда аниқ кўринади. Рав-шанликнинг Қ. диски марказидан четга томон камайиши Қ. атмосферага эгалигидан далолат беради. Қ.ни текшириш асосан унинг спектрини ўрганишга асосланган.
Қ. спектри мингдан ортиқ ютилиш чизиклари (Фраунгофер чизиқлари) билан кесилган туташ спектрдан иборат. қ. спектрида энергиянинг тақсимланиши 6000°К гача қизиган мутлақ қора жисм спектриникига асосан мос келади.
Фраунгофер чизиқларининг тўлқин узунлиги ва интенсивлиги лаб. нур манбалариники билан таққосланиб, Қ.да 69 кимёвий элемент борлиги аниқтанган. Қ., асосан, водород ва гелийдан таркиб топган. Ҳар бир 1000 водород ато-мига 100 та гелий, бир неча ўн кис-лород, углерод, азот ва б. элемент атоми тўғри келади. Қ. спектрида айрим молекулалар (ОН, N14, СН, СО ва б.) нинг ҳам чизиқлари бор.
Қ. атмосфераси табиатига кўра, 3 та асосий қатлам, яъни энг пастки қатлам — фотосфера, ўрта қатлам — хро-мосфера ва ташқи қатлам — қуёш тожидан иборат. Қ.нинг қарийб барча нурланиш энергияси фотосферадан сочилади. Фотосферанинг модда зичлиги 3-10 ~7 г/см3, фотосферада т-ра ташқи қатламларга ўта бориб камаяди ва унинг ўртача қиймати тахм. 6000 К, фотосфера чегарасида деярли 4200 К бўлади. Босими 2-104 дан 102 Н/м2 гача ўзгариб туради. Фотосфера остида қалинлиги 200 минг км конвектив зона жойлашган. У фотосферага таъсир этиб туради, натижада фотосферанинг равшанлиги нотекис донадор (гранула) тузилишга эга ва у ўзгариб туради. Фотосфера гранулаларининг диаметри 150—1000 км, «яшаш даври» 5—10 мин. Гранулаларнинг равшанлиги ўртача фондан =10% га ортиқ. Фо-тосферада радиал йўналишда квазидаврий тебранишлар ҳаракати топилди. Бу тебранишлар 2—3 минг км ўлчамдаги майдонларда 5 мин. давр билан ва 500 м/сек тезлик амплитудаси билан содир бўлади. Бир неча тебраниш даврларидан сўнг сўниб, яна қайта ҳосил бўлиши мумкин.
Фотосферада доғлар ва машъаллар деб аталувчи Қ. юзасининг деталлари кузатилади. Қуёш доғлари кучли (5000 э) магнит майдонига эга. Одатда, Қ. доғлари юлиқ тўрсимон ёруғ майдон-чалар — машъаллар билан ўралган. Улар Қ. диски чети яқинида яққол кўринади ва равшанлиги атрофникидан 18% га ортиқ. Машъалларнинг т-раси ҳам атрофникидан бир неча юз градусга ортиқ. Машъаллар устида, хромосфе-рада флоккулалар кузатилади. Қ. доғлари атрофида хромосфера ва Қ. тожида протуберанецлар деб аталувчи газ булутлари, сиртмоқсимон газ оқимлари ҳам кузатилади. Қ. атмосферасининг бу деталлари Қ. доғлари билан бир-галикда Қ. юзасининг актив соҳаларини ташкил этади.
Қ. доғларининг ўртача йиллик сони, фаол соҳаларининг сони 11 йиллик давр билан кўпайиб-камайиб туради. Қ. доғлари Қ. экваторининг иккала томо-нидан 5° дан 30° гача гелиографик кенгликларни ўз ичига олган зонада учрайди.
Фотосфера устида хромосфера жойлашган. Қуёш тўла тутилган пайтда хромосферани махсус телескоп орқали кузатилса, у худди Ой дискини ўраб турувчи қизғиш ҳалқага ўхшайди. Бу ҳалқанинг ташқи томони ноте-кис бўлиб, тишли ғилдиракни эслатади. Хромосферадаги бу аланга «тил-ча»лари спикулалар деб аталади ва уларнинг диаметри 200—2000 км, баландлиги эса 10000 км. Хромосфера телескопи ёрдамида маълум монохро-матик нурда Қ. дискида майда (-1000 км) ва йирик (2000—8000 км) ёруғ тугунлардан ташкил топган хромосфера тўри кўзга яққол ташланади. Хро-мосфера тўри кўзларининг катталиги 30—40 минг км.
Хромосфера спектри бир неча юз эмиссион чизикдардан таркиб топган. Хромосферада модда зичлиги пастдан юқорига томон 1 см3 да 1015 атомдан 10’ атомгача камайиб боради. Хромосфера билан фотосфера чегарасида т-ра 4500°К. Хромосфера асосидан бир неча минг км баландликда эса т-ра ортиб, 15—20 минг К га етади. Атмосфера босими фотосфераникидан млн. марта кам. Монохроматик нурда, одатда, машъаллар устида флоккулалар, водо-род чизиғи Н нури-
а да қора толалар кузатилади. Қ. гардиши яқинида проту-беранецлар кўринади. Флоккулалар ва протуберанецларнинг сони Қ. фаоллиги ўзгариши билан ўзгариб туради. Про-туберанецларнинг Қ.дан ўртача бал. 30—50 минг км, уз. 200 минг км. Про-туберанецлар бир неча ой яшаши мумкин. Протуберанецлар т-раси 5000— 10000°К, модда зичлиги хромосферанинг ўртача зичлигига яқин. Протубе-ранецларнинг шакли ва улардаги ҳаракат хромосфера билан Қ. тожидаги магнит майдонига боғлиқ.
Қуёш тожининг (оқ нурда) равшанлиги Қ. гардиши марказиникидан миллион марта кам. Қ. тожида қал-қонсимон ва елпиғичсимон ёғду, тож нурлари ва қутб чёткалари деб ата-лувчи структура элементларини куза-тиш мумкин. Қ. тожи Қ. фаоллиги максимум бўлган йилларда симмет-рик, минимум бўлган йилларда эса экватор бўйлаб чўзиқ шаклда бўлади. Қ. тожи спектрида кўп марта ионлашган. Ғе, Са, М§, С, О, 8 эле-ментлари атомларининг эмиссион чизиклари бор. Қ. тожида барча атомлар ионлашган. Қ. тожининг ўртача т-раси 106 К дан ортиқ ва тож бўйлаб секин ўзгаради. Хромосфера б-н Қ. чегарасидаги т-ра 105К; 1 см3 ҳажмга 107 атом тўғри келади. Қ. тожининг ташқи қатламларидан фазога юқори энергияли зарра (протон, элек-трон)лар сочилиб туради ва бу оқим қуёш шамоли деб аталади. Фаол соҳалар устидаги тожда радионурланиш, шунингдек, рентген нурланиши ни-ҳоятда кучли, Қуёшдаги хромосфера чақнашлари водород чизиғи Н да яхши кўринади.
с< Спектрал чизиқлар пайдо бўладиган хромосфера соҳ&тарида т-ра (1— 2)• 104 К, ундан юқорида 107 К гача кўтарилади. Қ. чақнашларининг юзаси 10’ км5 гача бўлиши мумкин. Одатда, чақнашлар тез ривожланаётган Қ. доғлари атрофида рўй беради. Чақнашлар Қнинг ультрабинафша нурланишини кучайтиради, қисқа муддатли кучли радио ва рентген нурланишлари, юқори энергияли (1010 эВ) корпуску-ляр оқимни ҳосил қилади. Айрим чақнашлар юқори энергияли зарра (про-тон) ларнинг ўта кучли оқими — кос-мик нурларпн беради. Бундай чақнашлар космик фазодаги космонавтлар саломатлигига хавф туғдиради. Қ.да содир бўлиб турадиган бундай жараёнларни қайд қилиш ва ўрганиш мақсадида қуёш хизмати номли кузатиш дастури ишлаб чиқилган. Қ. сиртида юз берадиган барча ҳодисалар, ўз навба-тида, Ер атмосфераси, магнитосфераси ва биосферасида рўй берадиган кўпгина жараёнларга таъсир кўрсатади (қ. Қуёш — Ер боғлиқлиги, Куёш радиацияси).
Қуёшни кузатишда катта кўзгули телескоплар ишлатилади. Бу телескоплар оптик қисмларининг кўпи қўзғалмас, қ. нурлари битта (гелио-стат, сидеростат) ёки иккита (цело-стат) олам ўқи атрофида айланувчи кўзгу ёрдамида телескопнинг қўзғал-мас оптик қисмларига горизонтал (горизонтал қуёш телескопи) ёки вертикал (минорали қуёш телескопи) ҳолда йўналтирилади. Одатда, катта телескоплар кучли спектрографлар билан бирга ишлатилади. Қ. спектри расмга олинади ёки фотоэлектрик ўлчаш асбоблари ёрдамида қайд қилинади. Ер атмосферасини куза-тишда зарарли таъсирларни бартараф қилиш мақсадида Қ. телескоплари ўрнатилган орбитал расадхоналар ёрдамида Ер сатҳидан 20^25 км баландликка кўтариладиган махсус Қ. телескоплари қўлланади.
Собит Илёсов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.