Radiatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14-b. — ziyouz.com
Radiatsiya (lot. radiatio — nurlaniş) — yadroviy özgarişlar oqibatida vujudga keladigan elektromagnit va korpuskulyar nurlanişlar, Quyoş nurlanişi, kosmik nurlar oqimlari. R.ning tirik organizmga ta'siri R. dozasi b-n belgilanadi. Rentgen (r) b-n ölçanadi. R. miqdori singuvçi radiatsiya va b. radioaktiv nurlanişlarning şikastlovçi ta'siriga boğliq. Bir kunda 20 r gaça R. kişi organizmi uçun xavfsiz doza hisoblanadi. Bundan ortiq miqdordagi R. organizmdagi töqimalarni şikastlab, kişini nurlaniş kasalligiga mubtalo qiladi. R. dozasi dozimetrik asboblar yordamida ölçanadi. Radioaktiv modda (a, r~, u nurlar, neytronlar va b.) va b. ionlovçi nurlaniş manba (rentgen qurilma)lari b-n işlaganda ularning zararli dozasini xavfsiz nurlaniş dozasigaça kamaytiriş uçun tadbirlar kompleksi işlab çiqilgan.
Berk nurlaniş manbalari (germetik nurlaniş manbalari, rentgen qurilmalari, tezlatkiçlar va b.) dan atrof muhitga radioaktiv moddalar tarqalmaydi. Bunday manbalar b-n işlaganda organizmga faqat taşqi nurlaniş ta'sir qiladi. Taşqi nurlaniş dozasini kamaytiriş uçun nurlaniş maydonida işlaş vaqtini minimal holatga keltiriş, uzok, masofada turiş va manba yoki obyektni ekranlaş kerak.
Oçiq nurlaniş manbalari b-n işlaganda radiaktiv moddalar nafas yöli, oşqozon, içak yoki teri orqali organizmga kirişi va organizm içdan nurlanişi mumkin (q. Radioaktivlik). Içki nurlaniş dozasini kamaytiriş uçun texnologik uskuna va iş joyini germetiklaş, ventilyatsiya tizimlariga filtr qöyiş, şaxsiy himoya vositalaridan foydalaniş va radiatsion gigiyena qoidalariga amal qiliş zarur.
Radioaktiv modda va b. ionlovçi nurlaniş manbalari b-n işlaydigan hamma korxonalarda radiatsiya xavfsizligi xizmati (RXX) radiatsion nazorat olib boradi (yana q. Radiatsion himoya).
Q.: Radiatsion himoya, Radioaktivlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИАЦИЯ (лот. radiatio — нурланиш) — ядровий ўзгаришлар оқибатида вужудга келадиган электромагнит ва корпускуляр нурланишлар, Қуёш нурланиши, космик нурлар оқимлари. Р.нинг тирик организмга таъсири Р. дозаси б-н белгиланади. Рентген (р) б-н ўлчанади. Р. миқдори сингувчи радиация ва б. радиоактив нурланишларнинг шикастловчи таъсирига боғлиқ. Бир кунда 20 р гача Р. киши организми учун хавфсиз доза ҳисобланади. Бундан ортиқ миқдордаги Р. организмдаги тўқималарни шикастлаб, кишини нурланиш касаллигига мубтало қилади. Р. дозаси дозиметрик асбоблар ёрдамида ўлчанади. Радиоактив модда (а, р~, у нурлар, нейтронлар ва б.) ва б. ионловчи нурланиш манба (рентген қурилма)лари б-н ишлаганда уларнинг зарарли дозасини хавфсиз нурланиш дозасигача камайтириш учун тадбирлар комплекси ишлаб чиқилган.
Берк нурланиш манбалари (герметик нурланиш манбалари, рентген қурилмалари, тезлаткичлар ва б.) дан атроф муҳитга радиоактив моддалар тарқалмайди. Бундай манбалар б-н ишлаганда организмга фақат ташқи нурланиш таъсир қилади. Ташқи нурланиш дозасини камайтириш учун нурланиш майдонида ишлаш вақтини минимал ҳолатга келтириш, узок, масофада туриш ва манба ёки объектни экранлаш керак.
Очиқ нурланиш манбалари б-н ишлаганда радиактив моддалар нафас йўли, ошқозон, ичак ёки тери орқали организмга кириши ва организм ичдан нурланиши мумкин (қ. Радиоактивлик). Ички нурланиш дозасини камайтириш учун технологик ускуна ва иш жойини герметиклаш, вентиляция тизимларига фильтр қўйиш, шахсий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш ва радиацион гигиена қоидаларига амал қилиш зарур.
Радиоактив модда ва б. ионловчи нурланиш манбалари б-н ишлайдиган ҳамма корхоналарда радиация хавфсизлиги хизмати (РХХ) радиацион назорат олиб боради (яна қ. Радиацион ҳимоя).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.