Radioaktiv minerallar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–17-b. — ziyouz.com
Radioaktiv minerallar — tarkibida tabiiy radioaktiv elementlar Yer pöstidagi örtaça miqdordan köproq bölgan minerallar. Tarkibida uran, toriy yoki şu ikkala element bölgan 250 ga yaqin R.m. ma'lum. Ular tarkibida asosiy komponent sifatida uranli minerallar yoki toriyli minerallar mavjud bölgan P.m. hamda radioaktiv elementlar izomorf aralaşma (uran va toriy tarkibli minerallar) holida bölgan P.m.ga bölinadi.
Uranli minerallar 2 guruhga bölinadi. Biri uran oksidi — uraninit UO2 va uning silikati — koffinit U(SiO4)]x(OH)4xfl aH iborat. Nasturan (uraninitning turi) va koffinit gidrotermal va ekzogen uran konlaridagi sanoat ahamiyatiga ega bölgan asosiy minerallardir. Uraninit minerali pegmatit va albitlarda ham uçraydi. Uranning kukunsimon oksidlari va gidrooksidlari turli uran konlarining oksidlaniş zonalarida töplamlar hosil qiladi (q. Uran rudalari). Pegmatitlarda, şuningdek ayrim gidrotermal konlarda uran titanatlari (Mas, brannerit va b.) bölişi aniqlangan. Ikkinçi guruhi tarkibida U+6 bölgan minerallarni öz içiga oladi. Bular gidrooksidlar (bekkerelit, kyurit, uranofan, kazolit), fosfat lar (otenit, torbernit), arsenatlar (seynerit), vanadatlar (karnotit), molibdatlar (iriginit), sulfatlar (uranopilit), karbonatlar (uranotalit)dan iborat bölib, ularning hammasi uran konlarining oksidlaniş zonasida tarqalgan.
Toriyli minerallar — toriy oksidi (torianit) va toriy silikati (torit) tabiatda kam tarqalgan. Ular granit, siyenit va pegmatitlarda aksessor minerallar sifatida uçraydi.
Uran va toriy tarkibli minerallari — titanatlar (davidit), titanotantalniobatlar (samarskit, kolumbit, piroxlor), fosfatlar (monatsit), silikatlar (sirkon) — otqindi va çökindi toğ jinslarida köplab tarqalgan bölib, ularning tabiiy radioaktivligiga sababçidir. R.m.ning köpçiligi metamikt holatda böladi. Avtoradiogrammalar hosil qiliş P.m.ga xos xususiyatdir. R.m.da barqaror izotoplarning bölişi ulardan geologik hosilalarning mutlaq geologik yoi/ini aniqlaşda foydalanişga imkon beradi (q. Geoxronologiya).
Q.: Geoxronologiya, Uran rudalari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОАКТИВ МИНЕРАЛЛАР — таркибида табиий радиоактив элементлар Ер пўстидаги ўртача миқдордан кўпроқ бўлган минераллар. Таркибида уран, торий ёки шу иккала элемент бўлган 250 га яқин Р.м. маълум. Улар таркибида асосий компонент сифатида уранли минераллар ёки торийли минераллар мавжуд бўлган P.м. ҳамда радиоактив элементлар изоморф аралашма (уран ва торий таркибли минераллар) ҳолида бўлган P.м.га бўлинади.
Уранли минераллар 2 гуруҳга бўлинади. Бири уран оксиди — уранинит UO2 ва унинг силикати — коффинит U(SiO4)]x(OH)4xfl aH иборат. Настуран (уранинитнинг тури) ва коффинит гидротермал ва экзоген уран конларидаги саноат аҳамиятига эга бўлган асосий минераллардир. Уранинит минерали пегматит ва альбитларда ҳам учрайди. Ураннинг кукунсимон оксидлари ва гидрооксидлари турли уран конларининг оксидланиш зоналарида тўпламлар ҳосил қилади (қ. Уран рудалари). Пегматитларда, шунингдек айрим гидротермал конларда уран титанатлари (Мас, браннерит ва б.) бўлиши аниқланган. Иккинчи гуруҳи таркибида U+6 бўлган минералларни ўз ичига олади. Булар гидрооксидлар (беккерелит, кюрит, уранофан, казолит), фосфат лар (отенит, торбернит), арсенатлар (цейнерит), ванадатлар (карнотит), молибдатлар (иригинит), сульфатлар (уранопилит), карбонатлар (ураноталит)дан иборат бўлиб, уларнинг ҳаммаси уран конларининг оксидланиш зонасида тарқалган.
Торийли минераллар — торий оксиди (торианит) ва торий силикати (торит) табиатда кам тарқалган. Улар гранит, сиенит ва пегматитларда акцессор минераллар сифатида учрайди.
Уран ва торий таркибли минераллари — титанатлар (давидит), титанотанталниобатлар (самарскит, колумбит, пирохлор), фосфатлар (монацит), силикатлар (циркон) — отқинди ва чўкинди тоғ жинсларида кўплаб тарқалган бўлиб, уларнинг табиий радиоактивлигига сабабчидир. Р.м.нинг кўпчилиги метамикт ҳолатда бўлади. Авторадиограммалар ҳосил қилиш P.m.га хос хусусиятдир. Р.м.да барқарор изотопларнинг бўлиши улардан геологик ҳосилаларнинг мутлақ геологик ёи/ини аниқлашда фойдаланишга имкон беради (қ. Геохронология).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.