Respublika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171–172-b. — ziyouz.com
Respublika (lot. respublica, res — iş va publicus — ijtimoiy, umumxalq) — davlat boşqaruvi şakli, unda bar ça davlat hokimiyati organlari saylab qöyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan şakllantiriladi, fuqarolar esa şaxsiy va siyosiy huquqlarga ega böladilar. Tarixan R. antik davrda monarxiyaning ziddi sifatida vujudga kelgan (Mas, Afinadagi quldorlik demokratiyasi). Mil. av. 5—4-a.larda Sparta va mil. av. 2-a.da Rim davlati aristokratlar qismi manfaatlarini ifoda etgan. Örta ayerlarda R. boşqaruv şaklini qöllagan Venetsiya va Genuya singari şahardavlatlar bor edi.
Hoz. vaqtda jahondagi 190 davlatdan 140 dan ortiği R. hisoblanadi. Boşqaruvning R. şakli quyidagi turlarga ajratiladi: 1) prezidentlik R.si (AQŞ, Meksika va b.), bunda prezident umumxalq saylovida saylanib, bir vaqtning özida davlat va ijro etuvçi hokimiyat boşliği hisoblanadi; 2) parlamentar respublika (Italiya, GFR, Vengriya va b.), bunda parlament töliq hokimiyatga ega bölib, uning oldida hukumat siyosiy javobgar hisoblanadi. Parlament prezidentni saylaydi. Bunda prezident faqat davlat boşliği bölib, ijro etuvçi hokimiyat boşliği hisoblanmaydi; 3) aralaş tipdagi respublika (yarim prezidentlik; Fransiya, Portugaliya, Finlyandiya, Yevropadagi totalitar tuzumdan xalos bölgan yangi mamlakatlarning aksariyati), bunda prezidentlik respublikasi b-n parlamentar respublika xususiyatlari qöşilib ketadi. Ya'ni prezident umumxalq saylovlarida saylanib, yuridik va real keng vakolatlarga ega böladi. Biroq hukumat parlament tomonidan taşkil etiladi va u nafakat prezident oldida, balki parlament oldida ham siyosiy javobgar böladi. Bunda prezident hukumatga umumiy rahbarlik qiladi, lekin uni boş vazir boşqaradi. Prezident ma'lum holatlar yuz berganda parlamentni tarqatib yuboriş huquqiga ega.
Özbekiston Respublikasi — suveren demokratik respublika bölib, mamlakatimizda prezidentlik R.si boşqaruv şakli amal qiladi (yana q. Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi).
Q.: Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РЕСПУБЛИКА (лот. respublica, res — иш ва publicus — ижтимоий, умумхалқ) — давлат бошқаруви шакли, унда бар ча давлат ҳокимияти органлари сайлаб қўйилади ёки умуммиллий ваколатли муассасалар (парламентлар) томонидан шакллантирилади, фуқаролар эса шахсий ва сиёсий ҳуқуқларга эга бўладилар. Тарихан Р. антик даврда монархиянинг зидди сифатида вужудга келган (Мас, Афинадаги қулдорлик демократияси). Мил. ав. 5—4-а.ларда Спарта ва мил. ав. 2-а.да Рим давлати аристократлар қисми манфаатларини ифода этган. Ўрта аерларда Р. бошқарув шаклини қўллаган Венеция ва Генуя сингари шаҳардавлатлар бор эди.
Ҳоз. вақтда жаҳондаги 190 давлатдан 140 дан ортиғи Р. ҳисобланади. Бошқарувнинг Р. шакли қуйидаги турларга ажратилади: 1) президентлик Р.си (АҚШ, Мексика ва б.), бунда президент умумхалқ сайловида сайланиб, бир вақтнинг ўзида давлат ва ижро этувчи ҳокимият бошлиғи ҳисобланади; 2) парламентар республика (Италия, ГФР, Венгрия ва б.), бунда парламент тўлиқ ҳокимиятга эга бўлиб, унинг олдида ҳукумат сиёсий жавобгар ҳисобланади. Парламент президентни сайлайди. Бунда президент фақат давлат бошлиғи бўлиб, ижро этувчи ҳокимият бошлиғи ҳисобланмайди; 3) аралаш типдаги республика (ярим президентлик; Франция, Португалия, Финляндия, Европадаги тоталитар тузумдан халос бўлган янги мамлакатларнинг аксарияти), бунда президентлик республикаси б-н парламентар республика хусусиятлари қўшилиб кетади. Яъни президент умумхалқ сайловларида сайланиб, юридик ва реал кенг ваколатларга эга бўлади. Бироқ ҳукумат парламент томонидан ташкил этилади ва у нафакат президент олдида, балки парламент олдида ҳам сиёсий жавобгар бўлади. Бунда президент ҳукуматга умумий раҳбарлик қилади, лекин уни бош вазир бошқаради. Президент маълум ҳолатлар юз берганда парламентни тарқатиб юбориш ҳуқуқига эга.
Ўзбекистон Республикаси — суверен демократик республика бўлиб, мамлакатимизда президентлик Р.си бошқарув шакли амал қилади (яна қ. Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.