Ruqiya begim
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 313–314-b. — ziyouz.com
Ruqiya begim (15-a.) — temuriy malikalardan. Şohruxning öğli Ibroxim Mirzoning xotini. Ularning nikohidan 3 öğil farzand: Sulton Abu Ishoq Mirzo (1419—27), Ismoil Mirzo (1423 — 32), Abdullo Mirzo (1433—51) dunyoga kelgan. R.b. Eri vafotidan söng, Fors viloyatiga hokim qilib tayinlangan Abdullo Mirzo yoş bölgani tufayli otabek Şamsuddin Şeroziy b-n birga davlatni idora etgan. RUH (arab. — jon) — ğayrimoddiy asosni anglatuvçi tuşunça. Inson va hayvonlar tanasida yaşovçi, uyqu va ölgan paytda tanani qisman yoki butunlay tark etuvçi öziga xos kuç (q. Animizm, Jon). P. tuşunçasining talqini tarixan özgarib borgan. Yunon falsafasida R. olam asosida yotuvçi pnevma, nus (aql), logos deb tuşunilgan. Aristotel «nus»ni tartibsiz materiyani şakllantiruvçi kuç deb bilgan. Örta asr mutafakkirlari R.ni tabiatdan oldin mavjud bölgan va uni yaratuvçi kuç deb hisoblaganlar. Forobiy, Ibn Sino, Ğazoliy va b. faylasuf, mutafakkirlar R.ni turliça talqin qilişgan. Forobiy R.ni bir tanadan ikkinçi tanaga köçib yurişini rad etgan. Şarq tabiblari R.ni «latif buğ» deb tuşunişgan. Materialistik falsafaga köra, R. deganda yuqori darajada uyuşgan materiyaning mahsuli deb qaraluvçi ong, tafakkur tuşuniladi, materiyaga nisbatan ikkilamçi xdooblanadi. Idealistik falsafaga kura, R. deganda materiyaga nisbatan birlamçi deb hisoblanadigan va butun borliqning negizini taşkil etgan ğayrimoddiy asos, iloxiy kuç tuşuniladi. I. Kant R.ni goya sifatida, Gegel borliqni dunyoviy R.ning rivojlaniş bosqiçlari sifatida karaydi. R. idealistik ta'limotlarda markaziy örin tutib, tuşunça (panlogizm), substansiya (panteizm), şaxs (teizm) sifatida namoyon böladi.
Xristianlikda «muqaddas R.» — muqaddas uçlikdyat 3şaxs. Diniy tuşunçaga kura, R. — kişi hayotida u b-n birga, vafotidan keyin esa, tanadan çiqib abadiy qoladigan közga körinmas narsa. Ba'zi ulamolar R.ni qon, boşqalari nafas deb hisoblaydi. Ayrimlari esa, R.ni latif va nafis havodan iborat deb, uni moddiy narsalar qatoriga qöyadi. Qur'onga köra, Alloh odamzodni yaratmasdan oldinroq qiyomatga qadar keladigan odamlarning R.larini paydo qilgan. Islom dinida R.ning moxiyati haqida bahs yuritiş man etiladi. Qur'onda (alIsro surasi, 85oyat) R. Allohning ilmiga havola etiladigan sir ekani, R. töğrisida odamlar juda oz ma'lumotga ega ekanliklari ta'kidlangan.
Kuçma ma'noda — insonning içki holati, histuyğulari, kayfiyati. Şuningdek, işharakat, voqea va hodisalarning keçişidagi belgili xususiyatni ham anglatadi. Mas, zamon R.i, qonun R.i, ta'limot R.i va b.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РУҚИЯ БЕГИМ (15-а.) — темурий маликалардан. Шоҳрухнинг ўғли Иброхим Мирзонинг хотини. Уларнинг никоҳидан 3 ўғил фарзанд: Султон Абу Исҳоқ Мирзо (1419—27), Исмоил Мирзо (1423 — 32), Абдулло Мирзо (1433—51) дунёга келган. Р.б. Эри вафотидан сўнг, Форс вилоятига ҳоким қилиб тайинланган Абдулло Мирзо ёш бўлгани туфайли отабек Шамсуддин Шерозий б-н бирга давлатни идора этган. РУҲ (араб. — жон) — ғайримоддий асосни англатувчи тушунча. Инсон ва ҳайвонлар танасида яшовчи, уйқу ва ўлган пайтда танани қисман ёки бутунлай тарк этувчи ўзига хос куч (қ. Анимизм, Жон). P. тушунчасининг талқини тарихан ўзгариб борган. Юнон фалсафасида Р. олам асосида ётувчи пневма, нус (ақл), логос деб тушунилган. Аристотель «нус»ни тартибсиз материяни шакллантирувчи куч деб билган. Ўрта аср мутафаккирлари Р.ни табиатдан олдин мавжуд бўлган ва уни яратувчи куч деб ҳисоблаганлар. Форобий, Ибн Сино, Ғазолий ва б. файласуф, мутафаккирлар Р.ни турлича талқин қилишган. Форобий Р.ни бир танадан иккинчи танага кўчиб юришини рад этган. Шарқ табиблари Р.ни «латиф буғ» деб тушунишган. Материалистик фалсафага кўра, Р. деганда юқори даражада уюшган материянинг маҳсули деб қаралувчи онг, тафаккур тушунилади, материяга нисбатан иккиламчи хдообланади. Идеалистик фалсафага кура, Р. деганда материяга нисбатан бирламчи деб ҳисобланадиган ва бутун борлиқнинг негизини ташкил этган ғайримоддий асос, илохий куч тушунилади. И. Кант Р.ни гоя сифатида, Гегель борлиқни дунёвий Р.нинг ривожланиш босқичлари сифатида карайди. Р. идеалистик таълимотларда марказий ўрин тутиб, тушунча (панлогизм), субстанция (пантеизм), шахс (теизм) сифатида намоён бўлади.
Христианликда «муқаддас Р.» — муқаддас учликдят 3шахс. Диний тушунчага кура, Р. — киши ҳаётида у б-н бирга, вафотидан кейин эса, танадан чиқиб абадий қоладиган кўзга кўринмас нарса. Баъзи уламолар Р.ни қон, бошқалари нафас деб ҳисоблайди. Айримлари эса, Р.ни латиф ва нафис ҳаводан иборат деб, уни моддий нарсалар қаторига қўяди. Қуръонга кўра, Аллоҳ одамзодни яратмасдан олдинроқ қиёматга қадар келадиган одамларнинг Р.ларини пайдо қилган. Ислом динида Р.нинг мохияти ҳақида баҳс юритиш ман этилади. Қуръонда (алИсро сураси, 85оят) Р. Аллоҳнинг илмига ҳавола этиладиган сир экани, Р. тўғрисида одамлар жуда оз маълумотга эга эканликлари таъкидланган.
Кучма маънода — инсоннинг ички ҳолати, ҳистуйғулари, кайфияти. Шунингдек, ишҳаракат, воқеа ва ҳодисаларнинг кечишидаги белгили хусусиятни ҳам англатади. Мас, замон Р.и, қонун Р.и, таълимот Р.и ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.