Sabzavotçilik
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
Sabzavotçilik 1) dehqonçilikning sabzavot ekinlarini yetiştiriş b-n şuğullanadigan tarmoği. S. dehqonçilikning boşqa tarmoklaridan kup jihatdan farq qiladi, jumladan, S.da ekinlar oçiq va himoyalangan (yopiq) yerlarda yetiştiriladi, aksariyat bir mavsumda hosil beradigan ekinlar ekiladi. Dala va himoya langan yerdagi (q. Parnik, Issiqxona ekinlari) Ska bölinadi. Sabzavot ekinlari oçiq maydonlarda (bahoryoz va kuz davrlarida) sabzavot hamda uruğ, yopiq yerlarda (mavsumdan qat'i nazar) sabzavot oliş uçun yetiştiriladi. Himoyalangan yerlarda ösimlikning ösişi va rivojlanişi uçun (mas, issiqxonalarda) jami omillar sun'iy yaratiladi va uni boşqariş mumkin. Bu esa qiş, erta bahor, keç kuzda ham sabzavot yetiştiriş imkoniyatini yaratadi. S.da yetiştiriladigan ekinlar turining köpligi, biologik xususiyatlarining xilmaxilligi b-n ham ajralib turadi. Özbekistonda 70 ga yaqin turdagi S. ekinlari yetiştiriladi va q.x.da salmokli örinni egallaydi. Örta Osiyoda qovunning 2000 yil ilgari, tarvuz, qovoq, bodring, piyoz, sabzi, kalampir, turp va b.ning undan ham ilgari ekilgani ma'lum. Xalq seleksiyasida sabzavot ekinlarining dunyoga maşhur navlari yaratilgan. Asrlar davomida sabzavot ekinlarining tur tarkibi özgarib bordi. Mas, 19-a.ning 2-yarmidan Rossiya orkali pomidor, kartoşka, karam, gulkaram, bolgar qalampiri, Xitoydan esa rediska, patisson, pekin karami va b. kirib keldi hamda asosiy ekinlar qatoridan joy oldi.
Özbekistonda S. 20-a.ning 30y.laridan boşlab keskin rivojlandi, ekiladigan ekin turlari va maydoni köpaydi. 1934 y.da Örta Osiyo sabzavotçilik tajriba st-yasi taşkil etildi. 1940 y.da sabzavot ekinlari maydoni 25,3 ming ga, yalpi hosili 315,2 ming t., hosildorligi 125 s/ga ni taşkil etdi.
Uruşdan keyingi yillarda katta şaharlar va sanoat markazlariga yaqin yerlarda ixtisoslaşgan yirik S. xöjaliklari taşkil etildi, S.ni mexanizatsiyalaş muammolari hal qilindi, himoyalangan yerlarda sabzavot yetiştiriş maydonlari kengaydi, kombinat tipidagi yirik issiqxonalar qurilişi boşlandi. Toşkent, Samarqand, Andijon va b. şaharlarda sabzavotlarni kayta işlaş sanoati barpo etildi.
1960 y.da Örta Osiyo sabzavotçilik tajriba st-yasi negizida Özbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoşkaçilik i.t. in-ti iş boşladi. I.ç.ga yuqori sifatli mahsulot beradigan, hosildor, kasalliklar va zararkunandalarga çidamli, turli muddatlarda pişadigan sabzavot ekinlarining yangi navlari joriy etildi. Sabzavot ekinlari uruğçiligi va uruğşunosligi yölga qöyildi.
1980 y. ga kelib Özbekistonda sabzavot ekinlari mayd. 104,3 ming ga, yalpi hosili 2459,1 ming t., hosildorligi 221 s/ga ni taşkil etdi.
21-a. boşidan Özbekistonda aholi jon boşiga yillik sabzavotlar iste'molining fiziologik normalarini (jami 113,3 kg; şundan karam 2,1, pomidor 25,6, bodring 5,5, piyoz va sarimsoq 18,3, sabzi 18,3, lavlagi 5,5, boşqa sabzavotlar 20,0 kg) ta'minlaş maqsadida S. jadal rivojlantirilmoqda. Yirik şaharlar va sanoat markazlari atroflaridagi tumanlar, asosan, S. b-n şuğullanadi. Şirkat, dexdon va fermer xöjaliklarida oçiq dalada polietilen plyonkalar ostida ertagi sabzavotlarni yetiştiriş yölga qöyilgan. Respublikaning jan. viloyatlarida ertagi sabzavotlar yetiştiriş rivojlanib bormokdi. S.da çet el navlari va tajribalari keng qöllanilmoqda. 2000 y.da Özbekistonda sabzavot ekinlari maydonlari 130,4 ming ga, yalpi hosili 2637,3 ming t, hosiddorligi 173,1 s/ga böldi.
Çet ellarda S. qişloq xöjaligining eng muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Şarqiy Yevropada — Bolgariya, Vengriya, Ruminiyada rivojlangan, bu yerda yetiştiriladigan sabzavotlarning aksariyat qismi eksport qilinadi. Italiya, Niderlandiya (asosan, yopiq yerlarga ekiş rivojlangan), Ispaniya, Fransiya (jon boşiga yillik sabzavotlar iste'moli 150—200 kg ni taşkil etadi), Buyuk Britaniya, GFR, Polşa va b. mamlakatlarda S. katta maydonlarni egallaydi. S. AQŞ, Yaponiya, Xitoy, Meksika, Afrika mamlakatlarda muhim örinda turadi.
2) Sabzavot ekinlari biologiyasi va ularni yetiştiriş usullarini örganadigan, sabzavot mahsulotlari yetiştiriş intensiv texnologiyalarini işlab çiqadigan fan. Özbekistonda Ska oid i.t. işlari Özbekiston sabzavot, poliz ekinlari, kartoşkaçilik institutida, Özbekiston ösimlikşunoslik instituti, Samarqand q.x. in-ti, Toşkent davlat agrar un-tida olib boriladi. Bu i.t. va öquv muassasalarida köplab mahalliy va b. mamlakatlardan keltirilgan sabzavot, poliz ekinlari namunalari örganiladi va kolleksiyalari saqlanadi. Özbekiston ilmiy muassasalarida olimlar 1990—2002 y. davomida sabzavot ekinlarining jami 100 dan ortiq nav va duragaylarini yaratdilar. Bu navlarning köpçiligi respublikadan taşqari boşqa mamlakatlarda ham ekilmoqda.
Sabzavotçilik, polizçilik va kartoşkaçilik sohalarini örganiş va rivojlantirişga P.P. Şreder, N.N.Balaşev, N. S. Bakuras, K.I.Pangalo, A.K. Karimov, V.I.Zuyev, Ye.V.Yermolova, A.S. Şçukina, S.Q.Qöçqorov, B.J.Azimov, A.B.Boqiyev, A.SHakimov, A.M. Abbosov, X.Z. Umarov, D.T.Abdukarimov, O.Ya.Fokina, I.Esanov, A. Nuritdinov va b. ilmiy işlari b-n, şuningdek, seleksionerlar A. Obidov (kartoşka), K. Yusupov (pomidor) va xalq seleksionerlari Örinboy Karimjonov, Matvafo Yusupov, Abdasxon Aligavharov kabilar amaliy yutuklari b-n katta hissa qöşgan. S. uçun oliy va örta maxsus ma'lumotli mutaxassislar Toşkent davlat agrar un-ti va q.x. kollejlarida tayyorlanadi.
Ad.: Balaşov N.N., Ovoşevodstvo. T., 1982, Rubsov M. I., Ovoşevodstvo, 3 izd. M, 1985.
Rafiqjon Hakimov.
Q.: Issiqxona ekinlari, Parnik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САБЗАВОТЧИЛИК 1) деҳқончиликнинг сабзавот экинларини етиштириш б-н шуғулланадиган тармоғи. С. деҳқончиликнинг бошқа тармокларидан куп жиҳатдан фарқ қилади, жумладан, С.да экинлар очиқ ва ҳимояланган (ёпиқ) ерларда етиштирилади, аксарият бир мавсумда ҳосил берадиган экинлар экилади. Дала ва ҳимоя ланган ердаги (қ. Парник, Иссиқхона экинлари) Ска бўлинади. Сабзавот экинлари очиқ майдонларда (баҳорёз ва куз даврларида) сабзавот ҳамда уруғ, ёпиқ ерларда (мавсумдан қатъи назар) сабзавот олиш учун етиштирилади. Ҳимояланган ерларда ўсимликнинг ўсиши ва ривожланиши учун (мас, иссиқхоналарда) жами омиллар сунъий яратилади ва уни бошқариш мумкин. Бу эса қиш, эрта баҳор, кеч кузда ҳам сабзавот етиштирищ имкониятини яратади. С.да етиштириладиган экинлар турининг кўплиги, биологик хусусиятларининг хилмахиллиги б-н ҳам ажралиб туради. Ўзбекистонда 70 га яқин турдаги С. экинлари етиштирилади ва қ.х.да салмокли ўринни эгаллайди. Ўрта Осиёда қовуннинг 2000 йил илгари, тарвуз, қовоқ, бодринг, пиёз, сабзи, калампир, турп ва б.нинг ундан ҳам илгари экилгани маълум. Халқ селекциясида сабзавот экинларининг дунёга машҳур навлари яратилган. Асрлар давомида сабзавот экинларининг тур таркиби ўзгариб борди. Мас, 19-а.нинг 2-ярмидан Россия оркали помидор, картошка, карам, гулкарам, болгар қалампири, Хитойдан эса редиска, патиссон, пекин карами ва б. кириб келди ҳамда асосий экинлар қаторидан жой олди.
Ўзбекистонда С. 20-а.нинг 30й.ларидан бошлаб кескин ривожланди, экиладиган экин турлари ва майдони кўпайди. 1934 й.да Ўрта Осиё сабзавотчилик тажриба ст-яси ташкил этилди. 1940 й.да сабзавот экинлари майдони 25,3 минг га, ялпи ҳосили 315,2 минг т., ҳосилдорлиги 125 ц/га ни ташкил этди.
Урушдан кейинги йилларда катта шаҳарлар ва саноат марказларига яқин ерларда ихтисослашган йирик С. хўжаликлари ташкил этилди, С.ни механизациялаш муаммолари ҳал қилинди, ҳимояланган ерларда сабзавот етиштириш майдонлари кенгайди, комбинат типидаги йирик иссиқхоналар қурилиши бошланди. Тошкент, Самарқанд, Андижон ва б. шаҳарларда сабзавотларни кайта ишлаш саноати барпо этилди.
1960 й.да Ўрта Осиё сабзавотчилик тажриба ст-яси негизида Ўзбекистон сабзавот, полиз экинлари ва картошкачилик и.т. ин-ти иш бошлади. И.ч.га юқори сифатли маҳсулот берадиган, ҳосилдор, касалликлар ва зараркунандаларга чидамли, турли муддатларда пишадиган сабзавот экинларининг янги навлари жорий этилди. Сабзавот экинлари уруғчилиги ва уруғшунослиги йўлга қўйилди.
1980 й. га келиб Ўзбекистонда сабзавот экинлари майд. 104,3 минг га, ялпи ҳосили 2459,1 минг т., ҳосилдорлиги 221 ц/га ни ташкил этди.
21-а. бошидан Ўзбекистонда аҳоли жон бошига йиллик сабзавотлар истеъмолининг физиологик нормаларини (жами 113,3 кг; шундан карам 2,1, помидор 25,6, бодринг 5,5, пиёз ва саримсоқ 18,3, сабзи 18,3, лавлаги 5,5, бошқа сабзавотлар 20,0 кг) таъминлаш мақсадида С. жадал ривожлантирилмоқда. Йирик шаҳарлар ва саноат марказлари атрофларидаги туманлар, асосан, С. б-н шуғулланади. Ширкат, дехдон ва фермер хўжаликларида очиқ далада полиэтилен плёнкалар остида эртаги сабзавотларни етиштириш йўлга қўйилган. Республиканинг жан. вилоятларида эртаги сабзавотлар етиштириш ривожланиб бормокди. С.да чет эл навлари ва тажрибалари кенг қўлланилмоқда. 2000 й.да Ўзбекистонда сабзавот экинлари майдонлари 130,4 минг га, ялпи ҳосили 2637,3 минг т, ҳосиддорлиги 173,1 ц/га бўлди.
Чет элларда С. қишлоқ хўжалигининг энг муҳим тармоқларидан бири ҳисобланади. Шарқий Европада — Болгария, Венгрия, Руминияда ривожланган, бу ерда етиштириладиган сабзавотларнинг аксарият қисми экспорт қилинади. Италия, Нидерландия (асосан, ёпиқ ерларга экиш ривожланган), Испания, Франция (жон бошига йиллик сабзавотлар истеъмоли 150—200 кг ни ташкил этади), Буюк Британия, ГФР, Польша ва б. мамлакатларда С. катта майдонларни эгаллайди. С. АҚШ, Япония, Хитой, Мексика, Африка мамлакатларда муҳим ўринда туради.
2) Сабзавот экинлари биологияси ва уларни етиштириш усулларини ўрганадиган, сабзавот маҳсулотлари етиштириш интенсив технологияларини ишлаб чиқадиган фан. Ўзбекистонда Ска оид и.т. ишлари Ўзбекистон сабзавот, полиз экинлари, картошкачилик институтида, Ўзбекистон ўсимликшунослик институти, Самарқанд қ.х. ин-ти, Тошкент давлат аграр ун-тида олиб борилади. Бу и.т. ва ўқув муассасаларида кўплаб маҳаллий ва б. мамлакатлардан келтирилган сабзавот, полиз экинлари намуналари ўрганилади ва коллекциялари сақланади. Ўзбекистон илмий муассасаларида олимлар 1990—2002 й. давомида сабзавот экинларининг жами 100 дан ортиқ нав ва дурагайларини яратдилар. Бу навларнинг кўпчилиги республикадан ташқари бошқа мамлакатларда ҳам экилмоқда.
Сабзавотчилик, полизчилик ва картошкачилик соҳаларини ўрганиш ва ривожлантиришга P.P. Шредер, Н.Н.Балашев, Н. С. Бакурас, К.И.Пангало, А.К. Каримов, В.И.Зуев, Е.В.Ермолова, А.С. Шчукина, С.Қ.Қўчқоров, Б.Ж.Азимов, А.Б.Боқиев, А.СҲакимов, A.M. Аббосов, Х.З. Умаров, Д.Т.Абдукаримов, О.Я.Фокина, И.Эсанов, А. Нуритдинов ва б. илмий ишлари б-н, шунингдек, селекционерлар А. Обидов (картошка), К. Юсупов (помидор) ва халқ селекционерлари Ўринбой Каримжонов, Матвафо Юсупов, Абдасхон Алигавҳаров кабилар амалий ютуклари б-н катта ҳисса қўшган. С. учун олий ва ўрта махсус маълумотли мутахассислар Тошкент давлат аграр ун-ти ва қ.х. коллежларида тайёрланади.
Ад.: Балашов Н.Н., Овощеводство. Т., 1982, Рубцов М. И., Овощеводство, 3 изд. М, 1985.
Рафиқжон Ҳакимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.