Samarqand
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–101-b. — ziyouz.com
Samarqand — Samarqand viloyatidagi şahar. Viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1938 y.dan). 1925—30 y.larda Respublika poytaxti. Özbekistonning jan.ğarbida, Zarafşon vodiysining örta qismida (Darğom va Siyob kanallari orasida) joylaşgan. Örtaça 695 m balandlikda. Toşkentdan 300 km. Sdan Toşkent— Duşanba, Toşkent—Turkmanboşi, Toşkent—Uçquduq—Qunğirot t.y.lari, Katta Özbekiston trakti (Toşkent— Termiz yuli) ötadi. Şahar aholisi va xöjaliklari Şovdor, Boğişamol ariklaridan suv oladi. Iyulning örtaça t-rasi 25,9°, eng yuqori tra 40—42°, yanv.ning örtaça t-rasi 0,2°, eng past tra —26°. Mayd. 0,09 ming km2. Molisi 383,3 ming kişi (2004); 1975 y. 299 ming, 1970 y. 267 ming, 1959 y. 196 ming, 1939 y. 136 ming, 1897 y. 55 ming, 1865 y. 26 ming. S. şahar Kengaşiga qaraşli 4 şaharça (Ingiçka, Kimyogarlar, Farhod, Xişrov) mavjud.
Tarixiy yozma manbalarda S.ning yoşi qadimiyligi töğrisida ma'lumotlar bor. Muhammad an Nasafiy «alQand fiy zikri ulamoi Samarqand», Xaydar asSamarqandiy (12-a.) «Qandiyai Xurd», Abu Tohirxoja Samarqandiy «Samariya», Xitoy tarixçisi Çjan Syan, yunon va rimlik tarixçilar Arrian, Kursiy Ruf va b. köplab mualliflarning asarlarida bu haqda yozib ötilgan. Şu bois örta asrlardan Şarqda ommalaşib ketgan maqollardan birida «Ğarbda Rim, Şarkda Samarqand» deyilgan. Samarqand va Rim insoniyat takdiridagi buyuk xizmatlarini nazarda tutib «Boqiy şaharlar» nomini olganlar. Xalqiborasi «Samarqand saykali röyi zaminayet» [Samarqand yer yuzining sayqali (jilosi)] bexuda aytilmagan. Amir Temur S.ni özgaça mehr b-n qadrladi, obod qildi, dunyoning sayqaliga aylantirdi.
«S.» sözining kelib çiqişi töğrisida bir qança taxmin va gipotezalar mavjud. Şarq mualliflari «Samarqand» sözining birinçi qismi, ya'ni «Samar» sözi şu şaharga asos solgan yoki şaharni bosib olgan kişining nomi deb hisoblab, bir qança sun'iy ta'riflarni taklif etdilar. Birok tarixda bunday ismli kişi töğrisida ma'lumotlar aniqlanmagan. Sözning ikkinçi qismi «kent» (kand) — qişloq, şahar degan ma'noni bildiradi. Ba'zi yevropalik olimlar, bu nom qadimdan qolgan, sanskritça «Samarya»ra yaqin, ya'ni «yiğiliş, yiğin» sözidan kelib çiqqan deb izoxlaydilar. Antik mualliflarning asarlarida şahar Marokanda deb atalgan . Bu haqiqatga ança yaqin bölib, Marokanda — Samarqand atamasining yunonça aytilişidir. 11- a. olimlaridan Abu Rayhon Beruniy va Mahmud Koşğariy şahar nomining kelib çiqişini «Semizkent», ya'ni «semiz qişloq» sözining buzib talaffuz qilinişi deb tuşuntiradilar.
S. jahonning eng qad. şaharlaridan biri — 2700 y.dan ortiq tarixga ega. S. mil. av. 4-a.dan mil. 6-a.gaça Suğd davlatining poytaxti bölgan. Arxeologik qazişmalardan ma'lum bölişiça, yuqori paleolit davrida ham S. hududida odamlar yaşagan (q. Samarqand makoni). Rim tarixçisi Kvint Kursiy Rufning (mil. av. 1-a. oxiri — mil. 1-a.) yozişiça, S. qal'asi devorining aylanasi taxm. 10,5 km bölgan. Mil. av. 329 y. makedoniyalik Aleksandr (Iskan dar Maqduniy) qöşinlari S.ni vayron qilgan. S. 6-a.da Turk xokonligi tarkibiga kirgan va mahalliy hokimlar tomonidan boşqarilgan. 7-a. boşidan Zarafşon vodiysi S. xrkimlari qöl ostiga ötgan. Bu davrda S. Hindiston, Eron, Misr va Vizantiya davlatlari b-n savdosotiq qilgan. Kutayba ibn Muslim boşçiligidagi arab qöşinlari 712 yilda S.ni egallagan. Qözğolon kötargan şahar aholisining bir qismini qirib taşlagan. Attabariy keltirgan ma'lumotga köra, samarqandliklar şahriston (içki şahar)ni arablarga böşatib berişga majbur bölganlar. Arablar şahristonda masjid va minbar qurganlar. Mahalliy aholidan tortib olingan qimmatbaxr buyumlar va oltin, kumuş b-n bezatilgan sanamlar (xilat ulasnom) ni eritib 10 ming misqol qimmatbaho metall olingan. 776—83 y.larda arablarga qarşi Muqanna boşçiligida qözğolon kötarilgan (q. Muqanna qözğoloni). Arablarga qarşi kötarilgan qözğolonlarni bostirişga faol qatnaşgan mahalliy zamindor aholi vakillari 9-a. 20 y.laridan Movarounnaxr va viloyatlarini boşqarişga tortildi, jumladan, S.ni boşqariş Somoniylar qöliga ötdi. Öşa vaqtdan S. — Somoniylar davlatining poytaxti böldi. 887 y.dan birinçi marta somoniylar kumuş tangalari S.da zarb qilina boşladi. Somoniylar poytaxti Buxoroga köçirilgandan (889) söng ham S. Movarounnahrning eng yirik xunarmandçilik va savdo markazlaridan biri bölib qoldi. 11 a.dan S. Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan. 11-a.da S.ni Saljuqiylar bosib olgan. 12-a.dan Qoraxitoylarga tobe bölgan. 1210 y.dan Muhammad Xorazmşoh davlati tarkibida. 1212 y. samarqandliklar Xorazmşohga qarşi qözğolon kötargan. 1220 y. Çingizxon qöşinlari S.ga bostirib kirib, şaharga öt qöygan va aholining köp qismini kirgan, qolganlari şaharni tark etib omon qolgan. Bir neça yildan söng S qayta tiklana boşlagan. 13-a.ning 2-yarmida S.ga kelgan venetsiyalik sayyoh Marko Polo «Sonmarkon kapa va maşxur şahar» deb yozgan. Möğullar hukmronligi davrida S. Çiğatoy ulusi tarkibida bölgan.
14-a. örtalarida Movarounnahrda mögullarga qarşi xalqharakatlari bölib ötdi. Sarbadorlar qöztloni natijasida şaharda bir neça oy xalq hokimiyati örnatildi. 14-a. oxiri va 15-a.da S.ningiqgisodiy-siyosiy va madaniy hayoti ança yuksaldi. Amir Temur saltanati poytaxti sifatida S. jahonga maşhur böldi. Bu davrda S. köpgina Şarq va Yevropa davlatlari b-n savdo aloqalari örnatgan. S.da köplab haşamatli me'moriy inşootlar qurilgan. Yirik şarqşunos olim V.V.Bartold ta'kidlaganidek, Amir Temurning fikriga köra, S jahonning birinçi şaxri bölişi kerak edi. Amir Temur vafoti (1405)dan söng S. taxtini Uluğbek egalladi. Uluğbek davrida S.da qurilişlar avj oldi. Qöşni davlatlar b-n aloqalar kuçaydi. 15-a. oxirida S.ni Zahiriddin Muhammad Bobur egalladi (1497). 1500 y. Şayboniyxon S.ni deyarli uruşsiz bosib oldi. 16-a. örtalarigaça S. Şayboniylar davlatining poytaxti bölib turdi. Öşa vaqgdan rus bosqiniga qadar (1868) Buxoro xonligi (amirligi) tarkibqda bölib keddi. 1723— 30 y.larda qozokdar bosqini davrida katta talofat kördi. 1740—47 ylarda Nodirşohga tobe böldi. 17-a. ning 1-yarmida olçin uruğidan çiqqan özbek harbiyzamindorlarining yirik vakili Yalangtöş Bahodir S. hokimi bölgan. 1758—1868 ylarda esa S. Buxoro amirligiga itoat qilgan.
1868 y. 1 mayda S. yaqinidagi Çöponota tepaligida rus podşosi qöşinlari b-n samarqandliklar örtasida qattiqjang böldi. S. aholisi şaharni bosqinçilardan mardonavor himoya qildilar. Nihoyat ruslar katta talofatlar berib şaharni 2 mayda egalladilar. Keyinçalik S. va Kattaqörğon bekliklari birlaştirilib, Zarafşon okrugi tuzildi. Söngra unga Panjakent va Zarafşon vodiysi yuqorisidagi toğli r-nlar ham qöşildi. 1886 y. Zarafşon okrugi S. viloyatiga aylantirildi. S. uning ma'muriy va savdo markaziga aylandi. Öşa vaqtdan boşlab, şaharda yangi tipdagi binolar kurila boşladi, yangi sanoat korxonalari qad kötardi. 20-a. boşiga kelib S.dagi korxonalar, t.y. ustaxonalarida işçilar soni köpaydi. 1917 y. 5 dek.da S.da hokimiyat şörolar qöliga ötdi. 1918 y. 11 apr.da S.da şörolarning viloyat syezdi bölib, syezdda Turkiston Muxtor Respublikasi tuzilişi e'lon qilindi. 1925—30 y.larda S. Özbekiston poytaxti bölib turdi. 1991 y. Özbekiston mustamlakaçilik asoratidan qutilib, mustaqillikka erişgaç, S. respublikaning yirik madaniy markaziga aylandi.
S.ni arxeologik jihatdan örganiş işlari 19-a.ning oxirlarida boşlangan edi. 1895 y.da şarqşunos olim V.V.Barşoldşşt taşabbusi b-n tuzilgan «Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragi» a'zolari S.dagi Afrosiyobni köp asrlar xazinasi deb qarab, unda keng kölamdagi arxeologik qazişma işlarini olib bordilar. V.L.Vyatkin, N.I.Veselovskiypar ötkazgan arxeologik qazişmalar natijasida turli xildagi qad. buyumlar topilib muzeyga berildi. 1908 y.da V.L.Vyatkin S. çekkasida joylaşgan Uluğbek rasadxonasining örnini aniqladi va qaziş işlarini ötkazdi. Natijada rasadxona xarobasi hamda uning yer ostidagi butun qolgan qismi qazib oçildi. Öşa davrdan boşlab Örta Osiyo xalqlarining qad. madaniy merosini örganişda dastlabki qadamlar qöyildi. 1912—13, 1929—30 y.larda V.L.Vyatkin, 1912 y. M.Ye.Masson Afrosiyobda qaziş işlarini olib bordilar. A.I. Terenojkin 1945—48 y.larda S 2500 yillik tarixga ega deb belgiladi; şahar tarixi davrlaştirildi.
1950y.lardan boşlab Afrosiyobda muntazam arxeologik qazişmalar ötkaziş, ayniqsa, 1958 y.dan V.A. Şişkin rahbarligida, 1966 y.dan boşlab esa Ya.Ğ.Ğulomov boşçiligida faollaşdi. Afrosiyobni örganiş işlari kölamini kengaytiriş maqsadida, 1966 y.da doimiy harakatdagi Afrosiyob kompleks arxeologiya ekspeditsiyasi taşkil etildi. 1970 y.da S.da Özbekiston FAning mustaqil Arxeologiya in-ti taşkil etilişi S.dagi arxeologik qazişmalarni yanada keng kölamda olib borişga imkoniyat yaratdi. Arxeologik qazişmalar natijasida S.ning yoşi aniklandi va 1970 y.da şaharning 2500 y.lik yubileyi keng nişonlandi. 1971—77 y.larda Ş. Toşxöjayev, 1978—85 y.larda G.V. Şişkina qazişma işlarini olib bordilar. Mustaqillik yillarida arxeologik qaziş va i.t. işlarining samaradorligini oşiriş maqsadida fransiyalik akad., şarqşunos arxeologlar Pol Bernar va Frans Grene, özbek arxeolog olimlari prof. M. Isomiddinov, A.Anorboyev va tadqiqotçi A. Otaxöjayevlar b-n hamkorlikda işladilar. Natijada, Afrosiyobdagi eng quyi madaniy qatlamlarni örganiş jarayonida yer sathidan 10—15 m çuqurlikda mil. av. 9—7-a. örtalariga oid aşyolar topildi. Bular qölda yasab rangli naqş berilgan sopol idişlarning parçalari va şuningdek, guvaladan tiklangan 7 m qalinlikdagi mudofaa devori qoldiklaridir. Afrosiyobning 19 gektarlik ark qismi devor b-n butunlay örab olingan. Afrosiyobning boşqa joylari ham tekşirib körilganda quyi qatlamlaridan şunga öxşaş va mil. av. 9—8-a.larga oid aşyolar topildi.
Afrosiyobdan topilgan uşbu namunalar Fransiyada radiokarbon tadqiqot usulida örganilib, ular mil. av. 8-a.ga, aniqroği 2750 yoşga taalluqliligi isbotlandi.
S. bunyod bölganidan buyon u Örta Osiyoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida katta mavqega ega bölib keldi. Şaharning Buyuk ipak yöli çorrahasida joylaşganligi, bu yerda qadimdan hunarmandçilikning şoyi töqiş, maşhur Samarqand qoğozi i.ç., kulolçilik, temirçilik, novvoylik, qandolatçilik, badiiy kaştaçilik va b. turlari hamda savdosotiq işlarining rivojiga turtki böldi. S.da qadimdan ravnaq topgan hunarmandçilik turlari mahallaguzarlarning nomlarida saqlanib qolgan, mas. «Sözangaron» (igna tayyorlovçilar), «Kamongaron» (öqyoy yasovçilar) va b. nomlar hoz. kungaça yetib kelgan.
1841—42 y.larda Buxoroga Rossiya elçisi qilib yuborilgan şarqşunos N.V.Xanikovning yozişiça, öşa vaqtda S. baland devor b-n öralgan bölib, uning 6 ta darvozasi: Buxoro, Paykobod, Şohizinda, Qalandarxona, Sözangaron, Xoja Ahror bölgan. Keçalari şaharga kiribçiqiş taqiqlangan. Şahar devorining aylanasi 13,9 km, uning umumiy maydoni esa 10,4 km2ni taşkil qilgan. Şaharda juda köp boğ, ariqzovur va hovuzlar, ikkita ğiştin karvonsaroy va uçta hammom (2 tasi Xoja Axror xammomlari, bittasi Miri hammomi) faoliyat körsatgan. Köçalar şaharning 6 ta darvozasini Registon maydoni b-n boğlagan. Bibixonim masjidi b-n Çorsu örtasidagi köça ança serqatnov bölgan. Qörğon şaharning ğarbiy qismida bölib, uning uz. 3,2 km li taşqi devori va ikkita darvozasi bölgan. Qörğonda hokim saroyi, sipohilar yaşaydigan uylar joylaşgan. Şahar aholisining soni 25—30 mingga yetgan.
S.ning yevropaça tipdagi qismini quriş işlari 1871 y.da boşlandi. Öşa vaktda okrug gubernatori general Abramovning buyruğiga muvofiq, mahalliy aholining yer uçastkalari musodara kilinib va sotib olinib, ofitserlar xamda amaldorlarga, kiçik harbiy lavozimdagi oilali kişilarga, va, mustasno tariqasida, rus savdogarlari hamda meşçanlarga bölib berilgan. Kiçik lavozimdagi harbiylarga «Soldatskaya slobodka» deb ataluvçi şim.ğarbiy buluk ajratilgan. Öşa davrda Eski va Yangi şahar örtasida xiyobon va boğ barpo etildi, xarbiy gubernator uyi, kazarmalar, ofitserlar majlis ötkazadigan bino quriddi. Podşo Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida Sda bir neçta kayta işlovçi mayda korxonalar vujudga keldi. Şaharda 34 paxta tozalaş, 20 vino, bir neça spirt, pivo z-dlari, tegirmonlar işlagan. Metallni kayta işlaş z-dida bir qança presslaş, 2 ta yönuvçi, 2 ta vint kesiş stanogi bölib, çöyan buyumlar, zanjir, öroq, panşaxa, ketmon, bolta kabi buyumlar işlab çikarilgan. S. — aholisining soni va sanoatining kölami böyiça Özbekistonda yetakçi örinlardan birida. 1930y. larda pillakaşlik va şoyi töqiş f-kalari, meva konserva z-di, çoy qadoqlaş f-kasi qurildi. 1940—70 y.larda S.da «Krasniy dvigatel», «Kinap», tamakifermentatsiya z-dlari, yigiruv f-kasi, superfosfat z-di, poyabzal va tikuvçilik f-kalari, uysozlik k-ti, çinni z-di va b. korxonalar qurib işga tuşirildi.
Şöro davrida şaharning yevropaliklar yaşaydigan qismi obod qilindi, aholisi ham köçib keluvçilar hisobiga ortib bordi. Eski şahar qismi esa öz holiça taşlab qöyildi, köp me'moriy yodgorliklar qarovsiz qolib, xaroba holiga kelib qoldi.
Mustaqillik yillarida S.da sanoat korxonalari qayta jihozlandi. Ularda bozor talabiga mos mahsulotlar i.ç. amalga oşirildi. Sanoatning asosiy qismi xususiylaştirildi. Aksariyat yirik, örta korxonalar negizida aksiyadorlik jamiyatlari tuzildi. Köplab qöşma korxonalar taşkil qilindi. Samarqand viloyatidagi mulkçilikning barça turiga oid 135 yirik sanoat korxonalarining asosiy qismi S.da joylaşgan. Bular «SamKoçAvto» (avtobus va yuk maşinalari işlab çiqariladi), «Alpomiş» (traktorlar, gilzaporşenlar), «Tajribamexanika» (parmalaş uskunalari), «Kinap» (kinoapparatura), avtomobillar uçun elektrotexnika asbobuskunalari z-dlari, uyrözğor sovitkiçlari korxonasi, superfosfat, ammofos öğitlari, sulfat kislotasi işlab çiqaradigan superfosfat z-di, liftsozlik, marmar taxtalar, ğişt, asfaltbeton z-dlaridir.
Şahardagi yengil sanoat korxonalaridan pillakaşlik, şoyi töqiş, trikotaj, tikuvçilik, mebel, poyabzal f-kalari, çinni z-di faoliyat körsatadi. Oziqovqat sanoatida: un-tegirmon, makaron, çoy qadoqdaş, sutmoy, mevakonserva, vino, pivo, spirtaraq va alkogolem içimliklar, qandolat şirinliklari işlab çiqaradigan korxonalar mavjud.
Samarqand viloyatida mustaqillik yillarida qurilgan qöşma korxonalarning asosiy qismi S.da joylaşgan. Bular: Özbekiston—Turkiya «SamKoçAvto», Özbekistan—Amerika—Angliya «UzBAT», Özbekiston—Çexiya «Praga» (mineral suv qadoklaş), Özbekiston— Latviya «Bravosut» qöşma korxonalari va b. Şahar korxonalarida işlab çiqarilayotgan mahsulotlarning aksari qismi çet ellarga eksport qilinmoqda. Şaharda minglab kiçik va örta biznes subyektlari, xususiy tadbirkorlik faoliyati b-n şuğullanuvçilar bor. S.da 25 dan ortiq yönalişda avtobuslar qatnaydi. Trolleybus qatnovi yölga qöyilgan. Şahar Toşkent xalqaro aeroporti avialiniyalari orqali Respublika viloyatlari va xorijiy davlatlar b-n boğlangan. 2003 y. 30 dekabrdan yölovçilar taşuvçi Toşkent — Samarqand elektr poyezdi işga tuşirildi.
S. qadimiy tarixi va me'moriy yodgorliklari tufayli butun dunyo tan olgan haqiqiy muzey şaxriga aylandi. Şu bois respublika hukumati qarori b-n 1982 y.da S.ning Afrosiyob şahristoni, örta asrlarda bunyod etilgan me'moriy yodgorliklar va 19—20-a.larda qurilgan «Yangi şahar»dagi binolar, tarix va ölkaşunoslik muzeylari asosida «Samarqand davlat birlaşgan tarixiy-me'moriy muzeyqöriqxonasi» tuzildi. Öşa yilda şaharning tarixiy kismini muhofazalaş çegaralari belgilandi.
S.ning me'moriy-tarixiy yodgorliklari 2001 y.da YUNESKOning Finlyandiyada ötkazilgan 25sessiyasida Jahon merosi röyxatiga kiritildi.
S.da 73 ta yirik tarixiy me'moriy yodgorlik: Registon ansambli, Şohi Zinda ansambli, Amir Temur maqbarasi, Uluğbek rasadxonasi, Bibixonim jome masjidi, Ruhobod maqbarasi, Abdidarun majmuasi, Xoja Ahror masjidi, Hazrati Xizr masjidi va b. saqlangan. Özbekiston Respublikasi prezidenti I.A.Karimov taşabbusi b-n S.da Abu Mansur alMoturidiy asSamarqandiy dafn etilgan Çokardiza qabristoni hududida Moturidiy yodgorlik majmui mozoriga maqbara qurildi, kabriston obod etildi, Burhoniddin Marğinoniy vafotining 800 yilligi (1997), tavalludining 910 yilligi (hijriy sana böyiça) (2000) keng nişonlandi (Samarqand ş.dagi Çokardiza kabristoniga dafn etilgan). S.ning markaziy maydoniga Amir Temur haykali örnatildi. Şahardagi tarixiy obidalar Xitoy, Hindiston, Yunoniston (Afina), Italiya (Rim) yodgorliklari kabi özining gözalligi b-n e'tiborni öziga tortadi. S.ga har yili dunyoning turli mamlakatlaridan minglab sayyoxlar kelib ketadilar. Mehmon va sayyoxlarga xizmat körsatuvçi: «Afrosiyob», «Samarqand», «Zarafşon», «Bogişamol», «Markaziy», «Prezident otel» kabi mehmonxonalar qurilgan. Sayyoxlarga «Özbekturizm» milliy kompaniyasining Samarqand bölimi xodimlari xizmat körsatadilar.
S.dagi oliy öquv yurtlari (unt, tibbiyot, q.x., iktisodiyot va servis, me'morlikquriliş va çet tillar intlari)da 19,1 ming talaba öqiydi. 2002/ 2003 ökuv yilida şahardagi 36 ta örta maxsus bilim yurti, kollej, akademik litsey va internat maktablarida 25,7 ming, 67 umumiy ta'lim maktabida 76,7 mingga yaqin öquvçi ta'lim oldi.
Şahar respublikaning yirik fan markazlaridan biri. S.da pedagogika akademiyasi asosida taşkil topgan Sam-DU katta mavqega ega. Qorakölçilik, Isayev nomidagi parazitologiya va gelmintologiya (1925), Şreder nomidagi boğdorçilik, tokçilik va vinoçilik, arxeologiya ilmiy tadqiqot intlari, Özbekiston FAning Samarqand bölimi turli yönalişdagi i.t. işlarini olib bormoqdalar.
S.da 4 ommaviy kutubxona, Samarqand badiiy muzeyqöriqxonasi, 3 teatr (Hamid Olimjon nomidagi Samarqand viloyati özbek davlat musikali drama teatri, A.P.Çexov nomidagi rus drama teatri, qöğirçoq teatri), şahar telestudiyasi faoliyat körsatadi. «Samarqand» gaz. çiqadi. Şaharda 1566 örinli 11 kasalxona, 348 statsionarda 1561 malakali vraçlar xizmat körsatadilar. Çöponota tepaligi yonida dam oliş uyi, Markaziy, Söğdiyona madaniyat va istirohat boğlari, bolalar «Afsona» akvaparki, köplab stadion, tennis kortlari, «Delfin» suziş majmui bor.
S. zaminida maşhur donişmandlar, allomalar voyaga yetgan, jumladan, Uluğbek S.da munajjimlar maktabiga asos soldi, Madrasa va rasadxonalar qurdi. Uning atrofida butun bir ilmiy maskan — Uluğbek akademiyasi tarkib topdi. Bu akademiyada Ğiyosiddin Jamşid Koşiy, Qozizoda Rumiy, Ali Quşçi kabi maşhur olimlar yetişib çiqdi. Uluğbek akademiyasida amalga oşirilgan işlar jahon fan olamida tan olindi.
16—17-a.larda S.da Miram Çalabiy, Mullo Abdulali Nazmuddin ibn Muhammad ibn Husayn Biriçandiy, Amir Akbar Samarqandiy, Döstiy Samarqandiy, Koşifiy Samarqandiy, Mir Jaloliddin Xorazmiy, Mavlono Abdulxayr Samarqandiy va ş.k. köplab fan va madaniyatning maşhur namoyandalari ijod etganlar.
S. şahrida hoz. kunda xalqaro miqyosdagi turli anjumanlar ötkazilmoqda. Ayniqsa, «Şarq taronalari» xalqaro musiqa festivalining S.da ötkazilişi muhim ahamiyatga egadir.
Vatanimiz tarixida tutgan beqiyos örni, samarqandliklarning asrlar davomida milliy fan va madaniyatimizni rivojlantirişga qöşgan buyuk hissasining e'tirofi sifatida S. «Amir Temur» ordeni b-n mukofotlandi (1996 y. 28 avg.). Ordenni 1996 y. 18 okt. da ÖzR Prezidenta I.A. Karimov topşirdi.
Manbalar va ad.: Samarqand tarixi, T., 1—2 j., 1971; Samarqand (prof. Z.M.Akramov tahriri ostida), T., 1961; Samarqand şahri töğrisida statistik ma'lumotlar, S, 2002;Umnyakov I.I., Aleskerov Yu.N., Samarqand (spravoçnikyölkörsatkiç), T., 1968; Pugaçenkova G.A., Oçiq osmon ostidagi muzey, T., 1981; Zohidov P.,
Samarqand me'morlik maktabi (19— 20asr boşlari), T., 1965; Bartold V.V., Istoriya Samarqanda pri Timuridax. Soç., tom 6, M, 1966; Pugaçenkova G.A., Rempel L.I., Vidayuşiyesya pamyatniki arxitekturi Özbekistana, T., 1959; Yakubovskiy A.Yu., Iz istorii arxeologiçeskogo izuçeniya Samarqanda, Samarqand, 1927; Şişkin V.A. Kalai Afrasiyab, sb. «Afrasiyab», vip. №1, T., 1969; Şişkin V.A., Afrasiyab — sokrovişnitsa drevney kulturi, T., 1966.
Ahmadali Asqarov, Toşpölat Jumaboyev, Orzimurod Rahmatullayev.
Q.: Muqanna qözğoloni, Samarqand makoni
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
САМАРҚАНД — Самарқанд вилоятидаги шаҳар. Вилоятнинг маъмурий, иқтисодий ва маданий маркази (1938 й.дан). 1925—30 й.ларда Республика пойтахти. Ўзбекистоннинг жан.ғарбида, Зарафшон водийсининг ўрта қисмида (Дарғом ва Сиёб каналлари орасида) жойлашган. Ўртача 695 м баландликда. Тошкентдан 300 км. Сдан Тошкент— Душанба, Тошкент—Туркманбоши, Тошкент—Учқудуқ—Қунғирот т.й.лари, Катта Ўзбекистон тракты (Тошкент— Термиз йули) ўтади. Шаҳар аҳолиси ва хўжаликлари Шовдор, Боғишамол арикларидан сув олади. Июлнинг ўртача т-раси 25,9°, энг юқори тра 40—42°, янв.нинг ўртача т-раси 0,2°, энг паст тра —26°. Майд. 0,09 минг км2. Молиси 383,3 минг киши (2004); 1975 й. 299 минг, 1970 й. 267 минг, 1959 й. 196 минг, 1939 й. 136 минг, 1897 й. 55 минг, 1865 й. 26 минг. С. шаҳар Кенгашига қарашли 4 шаҳарча (Ингичка, Кимёгарлар, Фарҳод, Хишров) мавжуд.
Тарихий ёзма манбаларда С.нинг ёши қадимийлиги тўғрисида маълумотлар бор. Муҳаммад ан Насафий «алҚанд фий зикри уламои Самарқанд», Хайдар асСамарқандий (12-а.) «Қандияи Хурд», Абу Тоҳирхожа Самарқандий «Самария», Хитой тарихчиси Чжан Цян, юнон ва римлик тарихчилар Арриан, Курций Руф ва б. кўплаб муаллифларнинг асарларида бу ҳақда ёзиб ўтилган. Шу боис ўрта асрлардан Шарқда оммалашиб кетган мақоллардан бирида «Ғарбда Рим, Шаркда Самарқанд» дейилган. Самарқанд ва Рим инсоният такдиридаги буюк хизматларини назарда тутиб «Боқий шаҳарлар» номини олганлар. Халқибораси «Самарқанд сайкали рўйи заминает» [Самарқанд ер юзининг сайқали (жилоси)] бехуда айтилмаган. Амир Темур С.ни ўзгача меҳр б-н қадрлади, обод қилди, дунёнинг сайқалига айлантирди.
«С.» сўзининг келиб чиқиши тўғрисида бир қанча тахмин ва гипотезалар мавжуд. Шарқ муаллифлари «Самарқанд» сўзининг биринчи қисми, яъни «Самар» сўзи шу шаҳарга асос солган ёки шаҳарни босиб олган кишининг номи деб ҳисоблаб, бир қанча сунъий таърифларни таклиф этдилар. Бирок тарихда бундай исмли киши тўғрисида маълумотлар аниқланмаган. Сўзнинг иккинчи қисми «кент» (канд) — қишлоқ, шаҳар деган маънони билдиради. Баъзи европалик олимлар, бу ном қадимдан қолган, санскритча «Samarya»ra яқин, яъни «йиғилиш, йиғин» сўзидан келиб чиққан деб изохлайдилар. Антик муаллифларнинг асарларида шаҳар Мароканда деб аталган . Бу ҳақиқатга анча яқин бўлиб, Мароканда — Самарқанд атамасининг юнонча айтилишидир. 11- а. олимларидан Абу Райҳон Беруний ва Маҳмуд Кошғарий шаҳар номининг келиб чиқишини «Семизкент», яъни «семиз қишлоқ» сўзининг бузиб талаффуз қилиниши деб тушунтирадилар.
С. жаҳоннинг энг қад. шаҳарларидан бири — 2700 й.дан ортиқ тарихга эга. С. мил. ав. 4-а.дан мил. 6-а.гача Суғд давлатининг пойтахти бўлган. Археологик қазишмалардан маълум бўлишича, юқори палеолит даврида ҳам С. ҳудудида одамлар яшаган (қ. Самарқанд макони). Рим тарихчиси Квинт Курций Руфнинг (мил. ав. 1-а. охири — мил. 1-а.) ёзишича, С. қалъаси деворининг айланаси тахм. 10,5 км бўлган. Мил. ав. 329 й. македониялик Александр (Искан дар Мақдуний) қўшинлари С.ни вайрон қилган. С. 6-а.да Турк хоконлиги таркибига кирган ва маҳаллий ҳокимлар томонидан бошқарилган. 7-а. бошидан Зарафшон водийси С. хркимлари қўл остига ўтган. Бу даврда С. Ҳиндистон, Эрон, Миср ва Византия давлатлари б-н савдосотиқ қилган. Кутайба ибн Муслим бошчилигидаги араб қўшинлари 712 йилда С.ни эгаллаган. Қўзғолон кўтарган шаҳар аҳолисининг бир қисмини қириб ташлаган. Аттабарий келтирган маълумотга кўра, самарқандликлар шаҳристон (ички шаҳар)ни арабларга бўшатиб беришга мажбур бўлганлар. Араблар шаҳристонда масжид ва минбар қурганлар. Маҳаллий аҳолидан тортиб олинган қимматбахр буюмлар ва олтин, кумуш б-н безатилган санамлар (хилат уласном) ни эритиб 10 минг мисқол қимматбаҳо металл олинган. 776—83 й.ларда арабларга қарши Муқанна бошчилигида қўзғолон кўтарилган (қ. Муқанна қўзғолони). Арабларга қарши кўтарилган қўзғолонларни бостиришга фаол қатнашган маҳаллий заминдор аҳоли вакиллари 9-а. 20 й.ларидан Мовароуннахр ва вилоятларини бошқаришга тортилди, жумладан, С.ни бошқариш Сомонийлар қўлига ўтди. Ўша вақтдан С. — Сомонийлар давлатининг пойтахти бўлди. 887 й.дан биринчи марта сомонийлар кумуш тангалари С.да зарб қилина бошлади. Сомонийлар пойтахти Бухорога кўчирилгандан (889) сўнг ҳам С. Мовароуннаҳрнинг энг йирик хунармандчилик ва савдо марказларидан бири бўлиб қолди. 11 а.дан С. Қорахонийлар давлати таркибига кирган. 11-а.да С.ни Салжуқийлар босиб олган. 12-а.дан Қорахитойларга тобе бўлган. 1210 й.дан Муҳаммад Хоразмшоҳ давлати таркибида. 1212 й. самарқандликлар Хоразмшоҳга қарши қўзғолон кўтарган. 1220 й. Чингизхон қўшинлари С.га бостириб кириб, шаҳарга ўт қўйган ва аҳолининг кўп қисмини кирган, қолганлари шаҳарни тарк этиб омон қолган. Бир неча йилдан сўнг С қайта тиклана бошлаган. 13-а.нинг 2-ярмида С.га келган венециялик сайёҳ Марко Поло «Сонмаркон капа ва машхур шаҳар» деб ёзган. Мўғуллар ҳукмронлиги даврида С. Чиғатой улуси таркибида бўлган.
14-а. ўрталарида Мовароуннаҳрда мўгулларга қарши халқҳаракатлари бўлиб ўтди. Сарбадорлар қўзтлони натижасида шаҳарда бир неча ой халқ ҳокимияти ўрнатилди. 14-а. охири ва 15-а.да С.нингиқгисодий-сиёсий ва маданий ҳаёти анча юксалди. Амир Темур салтанати пойтахти сифатида С. жаҳонга машҳур бўлди. Бу даврда С. кўпгина Шарқ ва Европа давлатлари б-н савдо алоқалари ўрнатган. С.да кўплаб ҳашаматли меъморий иншоотлар қурилган. Йирик шарқшунос олим В.В.Бартольд таъкидлаганидек, Амир Темурнинг фикрига кўра, С жаҳоннинг биринчи шахри бўлиши керак эди. Амир Темур вафоти (1405)дан сўнг С. тахтини Улуғбек эгаллади. Улуғбек даврида С.да қурилишлар авж олди. Қўшни давлатлар б-н алоқалар кучайди. 15-а. охирида С.ни Заҳириддин Муҳаммад Бобур эгаллади (1497). 1500 й. Шайбонийхон С.ни деярли урушсиз босиб олди. 16-а. ўрталаригача С. Шайбонийлар давлатининг пойтахти бўлиб турди. Ўша вақгдан рус босқинига қадар (1868) Бухоро хонлиги (амирлиги) таркибқда бўлиб кедди. 1723— 30 й.ларда қозокдар босқини даврида катта талофат кўрди. 1740—47 йларда Нодиршоҳга тобе бўлди. 17-а. нинг 1-ярмида олчин уруғидан чиққан ўзбек ҳарбийзаминдорларининг йирик вакили Ялангтўш Баҳодир С. ҳокими бўлган. 1758—1868 йларда эса С. Бухоро амирлигига итоат қилган.
1868 й. 1 майда С. яқинидаги Чўпонота тепалигида рус подшоси қўшинлари б-н самарқандликлар ўртасида қаттиқжанг бўлди. С. аҳолиси шаҳарни босқинчилардан мардонавор ҳимоя қилдилар. Ниҳоят руслар катта талофатлар бериб шаҳарни 2 майда эгалладилар. Кейинчалик С. ва Каттақўрғон бекликлари бирлаштирилиб, Зарафшон округи тузилди. Сўнгра унга Панжакент ва Зарафшон водийси юқорисидаги тоғли р-нлар ҳам қўшилди. 1886 й. Зарафшон округи С. вилоятига айлантирилди. С. унинг маъмурий ва савдо марказига айланди. Ўша вақтдан бошлаб, шаҳарда янги типдаги бинолар курила бошлади, янги саноат корхоналари қад кўтарди. 20-а. бошига келиб С.даги корхоналар, т.й. устахоналарида ишчилар сони кўпайди. 1917 й. 5 дек.да С.да ҳокимият шўролар қўлига ўтди. 1918 й. 11 апр.да С.да шўроларнинг вилоят съезди бўлиб, съездда Туркистон Мухтор Республикаси тузилиши эълон қилинди. 1925—30 й.ларда С. Ўзбекистон пойтахти бўлиб турди. 1991 й. Ўзбекистон мустамлакачилик асоратидан қутилиб, мустақилликка эришгач, С. республиканинг йирик маданий марказига айланди.
С.ни археологик жиҳатдан ўрганиш ишлари 19-а.нинг охирларида бошланган эди. 1895 й.да шарқшунос олим В.В.Баршольдшшт ташаббуси б-н тузилган «Туркистон археология ҳаваскорлари тўгараги» аъзолари С.даги Афросиёбни кўп асрлар хазинаси деб қараб, унда кенг кўламдаги археологик қазишма ишларини олиб бордилар. В.Л.Вяткин, Н.И.Веселовскийпар ўтказган археологик қазишмалар натижасида турли хилдаги қад. буюмлар топилиб музейга берилди. 1908 й.да В.Л.Вяткин С. чеккасида жойлашган Улуғбек расадхонасининг ўрнини аниқлади ва қазиш ишларини ўтказди. Натижада расадхона харобаси ҳамда унинг ер остидаги бутун қолган қисми қазиб очилди. Ўша даврдан бошлаб Ўрта Осиё халқларининг қад. маданий меросини ўрганишда дастлабки қадамлар қўйилди. 1912—13, 1929—30 й.ларда В.Л.Вяткин, 1912 й. М.Е.Массон Афросиёбда қазиш ишларини олиб бордилар. А.И. Тереножкин 1945—48 й.ларда С 2500 йиллик тарихга эга деб белгилади; шаҳар тарихи даврлаштирилди.
1950й.лардан бошлаб Афросиёбда мунтазам археологик қазишмалар ўтказиш, айниқса, 1958 й.дан В.А. Шишкин раҳбарлигида, 1966 й.дан бошлаб эса Я.Ғ.Ғуломов бошчилигида фаоллашди. Афросиёбни ўрганиш ишлари кўламини кенгайтириш мақсадида, 1966 й.да доимий ҳаракатдаги Афросиёб комплекс археология экспедицияси ташкил этилди. 1970 й.да С.да Ўзбекистон ФАнинг мустақил Археология ин-ти ташкил этилиши С.даги археологик қазишмаларни янада кенг кўламда олиб боришга имконият яратди. Археологик қазишмалар натижасида С.нинг ёши аникланди ва 1970 й.да шаҳарнинг 2500 й.лик юбилейи кенг нишонланди. 1971—77 й.ларда Ш. Тошхўжаев, 1978—85 й.ларда Г.В. Шишкина қазишма ишларини олиб бордилар. Мустақиллик йилларида археологик қазиш ва и.т. ишларининг самарадорлигини ошириш мақсадида франциялик акад., шарқшунос археологлар Поль Бернар ва Франц Грене, ўзбек археолог олимлари проф. М. Исомиддинов, А.Анорбоев ва тадқиқотчи А. Отахўжаевлар б-н ҳамкорликда ишладилар. Натижада, Афросиёбдаги энг қуйи маданий қатламларни ўрганиш жараёнида ер сатҳидан 10—15 м чуқурликда мил. ав. 9—7-а. ўрталарига оид ашёлар топилди. Булар қўлда ясаб рангли нақш берилган сопол идишларнинг парчалари ва шунингдек, гуваладан тикланган 7 м қалинликдаги мудофаа девори қолдикларидир. Афросиёбнинг 19 гектарлик арк қисми девор б-н бутунлай ўраб олинган. Афросиёбнинг бошқа жойлари ҳам текшириб кўрилганда қуйи қатламларидан шунга ўхшаш ва мил. ав. 9—8-а.ларга оид ашёлар топилди.
Афросиёбдан топилган ушбу намуналар Францияда радиокарбон тадқиқот усулида ўрганилиб, улар мил. ав. 8-а.га, аниқроғи 2750 ёшга тааллуқлилиги исботланди.
С. бунёд бўлганидан буён у Ўрта Осиёнинг сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳаётида катта мавқега эга бўлиб келди. Шаҳарнинг Буюк ипак йўли чорраҳасида жойлашганлиги, бу ерда қадимдан ҳунармандчиликнинг шойи тўқиш, машҳур Самарқанд қоғози и.ч., кулолчилик, темирчилик, новвойлик, қандолатчилик, бадиий каштачилик ва б. турлари ҳамда савдосотиқ ишларининг ривожига туртки бўлди. С.да қадимдан равнақ топган ҳунармандчилик турлари маҳаллагузарларнинг номларида сақланиб қолган, мас. «Сўзангарон» (игна тайёрловчилар), «Камонгарон» (ўқёй ясовчилар) ва б. номлар ҳоз. кунгача етиб келган.
1841—42 й.ларда Бухорога Россия элчиси қилиб юборилган шарқшунос Н.В.Ханиковнинг ёзишича, ўша вақтда С. баланд девор б-н ўралган бўлиб, унинг 6 та дарвозаси: Бухоро, Пайкобод, Шоҳизинда, Қаландархона, Сўзангарон, Хожа Аҳрор бўлган. Кечалари шаҳарга кирибчиқиш тақиқланган. Шаҳар деворининг айланаси 13,9 км, унинг умумий майдони эса 10,4 км2ни ташкил қилган. Шаҳарда жуда кўп боғ, ариқзовур ва ҳовузлар, иккита ғиштин карвонсарой ва учта ҳаммом (2 таси Хожа Ахрор хаммомлари, биттаси Мири ҳаммоми) фаолият кўрсатган. Кўчалар шаҳарнинг 6 та дарвозасини Регистон майдони б-н боғлаган. Бибихоним масжиди б-н Чорсу ўртасидаги кўча анча серқатнов бўлган. Қўрғон шаҳарнинг ғарбий қисмида бўлиб, унинг уз. 3,2 км ли ташқи девори ва иккита дарвозаси бўлган. Қўрғонда ҳоким саройи, сипоҳилар яшайдиган уйлар жойлашган. Шаҳар аҳолисининг сони 25—30 мингга етган.
С.нинг европача типдаги қисмини қуриш ишлари 1871 й.да бошланди. Ўша вактда округ губернатори генерал Абрамовнинг буйруғига мувофиқ, маҳаллий аҳолининг ер участкалари мусодара килиниб ва сотиб олиниб, офицерлар хамда амалдорларга, кичик ҳарбий лавозимдаги оилали кишиларга, ва, мустасно тариқасида, рус савдогарлари ҳамда мешчанларга бўлиб берилган. Кичик лавозимдаги ҳарбийларга «Солдатская слободка» деб аталувчи шим.ғарбий булук ажратилган. Ўша даврда Эски ва Янги шаҳар ўртасида хиёбон ва боғ барпо этилди, харбий губернатор уйи, казармалар, офицерлар мажлис ўтказадиган бино қуридди. Подшо Россияси мустамлакачилиги даврида Сда бир нечта кайта ишловчи майда корхоналар вужудга келди. Шаҳарда 34 пахта тозалаш, 20 вино, бир неча спирт, пиво з-длари, тегирмонлар ишлаган. Металлни кайта ишлаш з-дида бир қанча пресслаш, 2 та йўнувчи, 2 та винт кесиш станоги бўлиб, чўян буюмлар, занжир, ўроқ, паншаха, кетмон, болта каби буюмлар ишлаб чикарилган. С. — аҳолисининг сони ва саноатининг кўлами бўйича Ўзбекистонда етакчи ўринлардан бирида. 1930й. ларда пиллакашлик ва шойи тўқиш ф-калари, мева консерва з-ди, чой қадоқлаш ф-каси қурилди. 1940—70 й.ларда С.да «Красный двигатель», «Кинап», тамакиферментация з-длари, йигирув ф-каси, суперфосфат з-ди, пойабзал ва тикувчилик ф-калари, уйсозлик к-ти, чинни з-ди ва б. корхоналар қуриб ишга туширилди.
Шўро даврида шаҳарнинг европаликлар яшайдиган қисми обод қилинди, аҳолиси ҳам кўчиб келувчилар ҳисобига ортиб борди. Эски шаҳар қисми эса ўз ҳолича ташлаб қўйилди, кўп меъморий ёдгорликлар қаровсиз қолиб, хароба ҳолига келиб қолди.
Мустақиллик йилларида С.да саноат корхоналари қайта жиҳозланди. Уларда бозор талабига мос маҳсулотлар и.ч. амалга оширилди. Саноатнинг асосий қисми хусусийлаштирилди. Аксарият йирик, ўрта корхоналар негизида акциядорлик жамиятлари тузилди. Кўплаб қўшма корхоналар ташкил қилинди. Самарқанд вилоятидаги мулкчиликнинг барча турига оид 135 йирик саноат корхоналарининг асосий қисми С.да жойлашган. Булар «СамКочАвто» (автобус ва юк машиналари ишлаб чиқарилади), «Алпомиш» (тракторлар, гильзапоршенлар), «Тажрибамеханика» (пармалаш ускуналари), «Кинап» (киноаппаратура), автомобиллар учун электротехника асбобускуналари з-длари, уйрўзғор совиткичлари корхонаси, суперфосфат, аммофос ўғитлари, сульфат кислотаси ишлаб чиқарадиган суперфосфат з-ди, лифтсозлик, мармар тахталар, ғишт, асфальтбетон з-дларидир.
Шаҳардаги енгил саноат корхоналаридан пиллакашлик, шойи тўқиш, трикотаж, тикувчилик, мебель, пойабзал ф-калари, чинни з-ди фаолият кўрсатади. Озиқовқат саноатида: ун-тегирмон, макарон, чой қадоқдаш, сутмой, меваконсерва, вино, пиво, спиртарақ ва алкоголем ичимликлар, қандолат ширинликлари ишлаб чиқарадиган корхоналар мавжуд.
Самарқанд вилоятида мустақиллик йилларида қурилган қўшма корхоналарнинг асосий қисми С.да жойлашган. Булар: Ўзбекистон—Туркия «СамКочАвто», Ўзбекистан—Америка—Англия «UzBAT», Ўзбекистон—Чехия «Прага» (минерал сув қадоклаш), Ўзбекистон— Латвия «Бравосут» қўшма корхоналари ва б. Шаҳар корхоналарида ишлаб чиқарилаётган маҳсулотларнинг аксари қисми чет элларга экспорт қилинмоқда. Шаҳарда минглаб кичик ва ўрта бизнес субъектлари, хусусий тадбиркорлик фаолияти б-н шуғулланувчилар бор. С.да 25 дан ортиқ йўналишда автобуслар қатнайди. Троллейбус қатнови йўлга қўйилган. Шаҳар Тошкент халқаро аэропорти авиалиниялари орқали Республика вилоятлари ва хорижий давлатлар б-н боғланган. 2003 й. 30 декабрдан йўловчилар ташувчи Тошкент — Самарқанд электр поезди ишга туширилди.
С. қадимий тарихи ва меъморий ёдгорликлари туфайли бутун дунё тан олган ҳақиқий музей шахрига айланди. Шу боис республика ҳукумати қарори б-н 1982 й.да С.нинг Афросиёб шаҳристони, ўрта асрларда бунёд этилган меъморий ёдгорликлар ва 19—20-а.ларда қурилган «Янги шаҳар»даги бинолар, тарих ва ўлкашунослик музейлари асосида «Самарқанд давлат бирлашган тарихий-меъморий музейқўриқхонаси» тузилди. Ўша йилда шаҳарнинг тарихий кисмини муҳофазалаш чегаралари белгиланди.
С.нинг меъморий-тарихий ёдгорликлари 2001 й.да ЮНЕСКОнинг Финляндияда ўтказилган 25сессиясида Жаҳон мероси рўйхатига киритилди.
С.да 73 та йирик тарихий меъморий ёдгорлик: Регистон ансамбли, Шоҳи Зинда ансамбли, Амир Темур мақбараси, Улуғбек расадхонаси, Бибихоним жоме масжиди, Руҳобод мақбараси, Абдидарун мажмуаси, Хожа Аҳрор масжиди, Ҳазрати Хизр масжиди ва б. сақланган. Ўзбекистон Республикаси президенти И.А.Каримов ташаббуси б-н С.да Абу Мансур алМотуридий асСамарқандий дафн этилган Чокардиза қабристони ҳудудида Мотуридий ёдгорлик мажмуи мозорига мақбара қурилди, кабристон обод этилди, Бурҳониддин Марғиноний вафотининг 800 йиллиги (1997), таваллудининг 910 йиллиги (ҳижрий сана бўйича) (2000) кенг нишонланди (Самарқанд ш.даги Чокардиза кабристонига дафн этилган). С.нинг марказий майдонига Амир Темур ҳайкали ўрнатилди. Шаҳардаги тарихий обидалар Хитой, Ҳиндистон, Юнонистон (Афина), Италия (Рим) ёдгорликлари каби ўзининг гўзаллиги б-н эътиборни ўзига тортади. С.га ҳар йили дунёнинг турли мамлакатларидан минглаб сайёхлар келиб кетадилар. Меҳмон ва сайёхларга хизмат кўрсатувчи: «Афросиёб», «Самарқанд», «Зарафшон», «Богишамол», «Марказий», «Президент отель» каби меҳмонхоналар қурилган. Сайёхларга «Ўзбектуризм» миллий компаниясининг Самарқанд бўлими ходимлари хизмат кўрсатадилар.
С.даги олий ўқув юртлари (унт, тиббиёт, қ.х., иктисодиёт ва сервис, меъморликқурилиш ва чет тиллар интлари)да 19,1 минг талаба ўқийди. 2002/ 2003 ўкув йилида шаҳардаги 36 та ўрта махсус билим юрти, коллеж, академик лицей ва интернат мактабларида 25,7 минг, 67 умумий таълим мактабида 76,7 мингга яқин ўқувчи таълим олди.
Шаҳар республиканинг йирик фан марказларидан бири. С.да педагогика академияси асосида ташкил топган Сам-ДУ катта мавқега эга. Қоракўлчилик, Исаев номидаги паразитология ва гельминтология (1925), Шредер номидаги боғдорчилик, токчилик ва виночилик, археология илмий тадқиқот интлари, Ўзбекистон ФАнинг Самарқанд бўлими турли йўналишдаги и.т. ишларини олиб бормоқдалар.
С.да 4 оммавий кутубхона, Самарқанд бадиий музейқўриқхонаси, 3 театр (Ҳамид Олимжон номидаги Самарқанд вилояти ўзбек давлат мусикали драма театри, А.П.Чехов номидаги рус драма театри, қўғирчоқ театри), шаҳар телестудияси фаолият кўрсатади. «Самарқанд» газ. чиқади. Шаҳарда 1566 ўринли 11 касалхона, 348 стационарда 1561 малакали врачлар хизмат кўрсатадилар. Чўпонота тепалиги ёнида дам олиш уйи, Марказий, Сўғдиёна маданият ва истироҳат боғлари, болалар «Афсона» аквапарки, кўплаб стадион, теннис кортлари, «Дельфин» сузиш мажмуи бор.
С. заминида машҳур донишмандлар, алломалар вояга етган, жумладан, Улуғбек С.да мунажжимлар мактабига асос солди, Мадраса ва расадхоналар қурди. Унинг атрофида бутун бир илмий маскан — Улуғбек академияси таркиб топди. Бу академияда Ғиёсиддин Жамшид Коший, Қозизода Румий, Али Қушчи каби машҳур олимлар етишиб чиқди. Улуғбек академиясида амалга оширилган ишлар жаҳон фан оламида тан олинди.
16—17-а.ларда С.да Мирам Чалабий, Мулло Абдулали Назмуддин ибн Муҳаммад ибн Ҳусайн Биричандий, Амир Акбар Самарқандий, Дўстий Самарқандий, Кошифий Самарқандий, Мир Жалолиддин Хоразмий, Мавлоно Абдулхайр Самарқандий ва ш.к. кўплаб фан ва маданиятнинг машҳур намояндалари ижод этганлар.
С. шаҳрида ҳоз. кунда халқаро миқёсдаги турли анжуманлар ўтказилмоқда. Айниқса, «Шарқ тароналари» халқаро мусиқа фестивалининг С.да ўтказилиши муҳим аҳамиятга эгадир.
Ватанимиз тарихида тутган беқиёс ўрни, самарқандликларнинг асрлар давомида миллий фан ва маданиятимизни ривожлантиришга қўшган буюк ҳиссасининг эътирофи сифатида С. «Амир Темур» ордени б-н мукофотланди (1996 й. 28 авг.). Орденни 1996 й. 18 окт. да ЎзР Президента И.А. Каримов топширди.
Манбалар ва ад.: Самарқанд тарихи, Т., 1—2 ж., 1971; Самарқанд (проф. З.М.Акрамов таҳрири остида), Т., 1961; Самарқанд шаҳри тўғрисида статистик маълумотлар, С, 2002;Умняков И.И., Алескеров Ю.Н., Самарқанд (справочникйўлкўрсаткич), Т., 1968; Пугаченкова Г.А., Очиқ осмон остидаги музей, Т., 1981; Зоҳидов П.,
Самарқанд меъморлик мактаби (19— 20аср бошлари), Т., 1965; Бартольд В.В., История Самарқанда при Тимуридах. Соч., том 6, М, 1966; Пугаченкова Г.А., Ремпель Л.И., Выдающиеся памятники архитектуры Ўзбекистана, Т., 1959; Якубовский А.Ю., Из истории археологического изучения Самарқанда, Самарқанд, 1927; Шишкин В.А. Калаи Афрасияб, сб. «Афрасияб», вып. №1, Т., 1969; Шишкин В.А., Афрасияб — сокровищница древней культуры, Т., 1966.
Аҳмадали Асқаров, Тошпўлат Жумабоев, Орзимурод Раҳматуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.