Sement
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8-b. — ziyouz.com
Sement (lot. caementum — şağal, çaqiq toş) — sun'iy noorganik kukunsimon boğlovçi mineral. Suv qöşilsa, xamirsimon massa hosil böladi, vaqt ötişi b-n qotib, toşsimon jismga aylanadi. S. havoda ham, suvda ham qotiş xususiyatiga ega. S. qurilişda juda keng qöllaniladigan betonning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. S.ning romansement, portlandsement, glinozyomsement, kengayuvçan, gidravlik qöşimçali kabiturlari mavjud. Romansement ohaktoşni 900° gaça kuydiriş yöli b-n olinadi, keyin maydalab kukun holiga keltiriladi. Xom aşyoning xiliga qarab, romansementning qotiş muddati 15 minutdan 24 soatgaça bölişi mumkin. Uning mustahkamligi ança past bölib, 25 dan 100 gaça markali böladi. Şuning uçun ham uning örnini 20-a. örtalaridan boşlab portlandsement egallay boşladi. Glinozyomsement glinozyom (alyuminiy oksidi)ga boy bölgan toğ jinslari — boksit (alyuminiy rudasi), ohak yoki ohaktoş aralaşmasini kuydiriş yöli b-n olinadi. Kimyoviy tarkibi 40% SaO; 40% A12O3; 6— 8% SiO2 dan iborat. Tez qotişi, mustahkamligining yuqoriligi va mine-rallaşgan suvlarga turğunligi b-n ajralib turadi. Markasi 300; 400; 500. Narxi portlandsementga nisbatan 2,5—3 baravar baland. Glinozyomsement katta mustahkamlik talab etiladigan beton va temir-beton konstruksiyalarda, dengiz va minerallaşgan suvlar ta'sirida böladigan inşootlarda, tezkor yöl va quriliş işlarida, qiş şaroitida betonlaşda qöllaniladi. Kengayuvçan S.ning tarkibida glinozyom sementdan taşqari ohak va gips ham böladi; tez qotadi; öta mustahkam va suv ötkazmas material hisoblanadi. Kengayuvçan S. gidroizolyatsiya işlarida, çoklarni yopiş va ta'mirlaş işlarida qöllaniladi. Gidravlik qöşimçali portlandsement (ba'zan «putssolan portlandsement» deb ham yuritiladi) S. klinkeri (toşqoli) va nordon gidravlik qöşimçalar (trepel, diatomit, trass, pemza va b.)ni birgalikda maydalaş (kukunlaş) yöli b-n tayyorlanadi. Gidravlik qöşimçalar aralaşma miqdorining 20—40% ini taşkil etişi mumkin. Bu S. portlandsementga nisbatan arzonroq bölib, gidrotexnika, vodoprovod va kanalizatsiya inşootlarida qöllanadi. Agressiv suvlar ta'siriga çidamli. S. sanoatda 19-a. dan boşlab işlab çiqariladi (q. Sement sanoati).
Ad.: Texnologiya vyajuşix veşestv, M., 1965; Qosimov E.Q., Quriliş aşyolari, T., 2003.
Botir Hobilov.
Q.: Sement sanoati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦЕМЕНТ (лот. caementum — шағал, чақиқ тош) — сунъий ноорганик кукунсимон боғловчи минерал. Сув қўшилса, хамирсимон масса ҳосил бўлади, вақт ўтиши б-н қотиб, тошсимон жисмга айланади. Ц. ҳавода ҳам, сувда ҳам қотиш хусусиятига эга. Ц. қурилишда жуда кенг қўлланиладиган бетоннинг асосий таркибий қисми ҳисобланади. Ц.нинг романцемент, портландцемент, глинозёмцемент, кенгаювчан, гидравлик қўшимчали кабитурлари мавжуд. Романцемент оҳактошни 900° гача куйдириш йўли б-н олинади, кейин майдалаб кукун ҳолига келтирилади. Хом ашёнинг хилига қараб, романцементнинг қотиш муддати 15 минутдан 24 соатгача бўлиши мумкин. Унинг мустаҳкамлиги анча паст бўлиб, 25 дан 100 гача маркали бўлади. Шунинг учун ҳам унинг ўрнини 20-а. ўрталаридан бошлаб портландцемент эгаллай бошлади. Глинозёмцемент глинозём (алюминий оксиди)га бой бўлган тоғ жинслари — боксит (алюминий рудаси), оҳак ёки оҳактош аралашмасини куйдириш йўли б-н олинади. Кимёвий таркиби 40% СаО; 40% А12О3; 6— 8% SiO2 дан иборат. Тез қотиши, мустаҳкамлигининг юқорилиги ва мине-раллашган сувларга турғунлиги б-н ажралиб туради. Маркаси 300; 400; 500. Нархи портландцементга нисбатан 2,5—3 баравар баланд. Глинозёмцемент катта мустаҳкамлик талаб этиладиган бетон ва темир-бетон конструкцияларда, денгиз ва минераллашган сувлар таъсирида бўладиган иншоотларда, тезкор йўл ва қурилиш ишларида, қиш шароитида бетонлашда қўлланилади. Кенгаювчан Ц.нинг таркибида глинозём цементдан ташқари оҳак ва гипс ҳам бўлади; тез қотади; ўта мустаҳкам ва сув ўтказмас материал ҳисобланади. Кенгаювчан Ц. гидроизоляция ишларида, чокларни ёпиш ва таъмирлаш ишларида қўлланилади. Гидравлик қўшимчали портландцемент (баъзан «пуццолан портландцемент» деб ҳам юритилади) Ц. клинкери (тошқоли) ва нордон гидравлик қўшимчалар (трепел, диатомит, трасс, пемза ва б.)ни биргаликда майдалаш (кукунлаш) йўли б-н тайёрланади. Гидравлик қўшимчалар аралашма миқдорининг 20—40% ини ташкил этиши мумкин. Бу Ц. портландцементга нисбатан арзонроқ бўлиб, гидротехника, водопровод ва канализация иншоотларида қўлланади. Агрессив сувлар таъсирига чидамли. Ц. саноатда 19-а. дан бошлаб ишлаб чиқарилади (қ. Цемент саноати).
Ад.: Технология вяжущих вешеств, М., 1965; Қосимов Э.Қ., Қурилиш ашёлари, Т., 2003.
Ботир Ҳобилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.