Seysmik hududlaştiriş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 267–268-b. — ziyouz.com
Seysmik hududlaştiriş - seysmik jihatdan faol joylarni seysmik xavflilik darajasi böyiça hududlar (zonalar)ga ajratiş (q. Zilzila). Ilgari bölib ötgan zilzilalar, joyning geologik, tektonik, seysmik va geofizik xususiyatlarini asboblar yordamida tekşiriş natijalari hamda makroseysmik ma'lumotlarga asoslanib amalga oşiriladi. Zilzilalarning inşootlarga ta'siri kuçini seysmik xavfli hududlarning muayyan uçastkasini mahalliy muhandislik geologiyasi, gidrogeologik şaroitlariga köra baxrlaş seysmik mikrohududlaştiriş deb ataladi. Ularda har qanday geografik punkt uçun örtaça gruntli şaroitlarda tebranişlar intensivligi haqidagi ma'lumotlar ball xisobida aks ettiriladi. Quriliş meyorlari va qoidalariga binoan, örtaça gruntli şaroitlarga gil, qumoq tuproq, qum, yirik çaqiq toş gruntli şaroitlar kiradi. S.h. xaritasi rasmiy hujjat hisoblanadi (q. Seysmik xaritalar). Özbekistonda 9 balli zona Çatqol toğ tizmasining markaziy qismini egallab, Farğona vodiysining şarqiy qismigaça davom etadi. Bu zonaning ğarbiy çegarasi Namangan va Farğona şaharlari yaqinidan ötadi. Zona janubiy va jan.ğarbiy yönalişlarda Tojikistonga ötadi va Surxondaryo viloyatining şim.da Şarğun şahri atroflaridagi kiçikroq hududni öz içiga oladi. Bu zonada 9 balli zilzilalarning epitsentri joylaşgan (Çatqol zilzilasi, 1946 y; Andijon zilzilasi, 1902; Qoratoğ zilzilasi, 1907), 8 balli zona şim.da Qorjontov, Ugom va Piskom toğ tizmalarini qamragan. Janubrokda bu zona Toşkent (Toşkent zilzilasi, 1966), Namangan va Farğona ş.lari orasidan tor polosa şaklida ötadi, söngra Tojikistonga, u yerdan Surxondaryo viloyatiga ötib, ğarbdan Boysuntoğ tizmasining şim. qismida 9 balli zona b-n tutaşadi. Buxoro viloyatining Gazli ş. atrofi ham 8 balli zonaga kiradi (1976 va 1984 y.gi Gazli zilzilalari), 7 balli zona Çimkent ş. (Qozoğiston) yaqinidan jan. ga tomon yönalib, Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hududini, Qaşqadaryo viloyatining ğarbiy qismini va Surxondaryoning asosiy hududini hamda Navoiy viloyatining şarqiy qismini, Buxoro viloyatini, Xorazm viloyatining jan. qismini öz içiga oladi.
Ad., Rixter Ç., Elementarnaya seysmologiya, M., 1962; Abdullabekov Q., Zilziladan saqlaniş mumkinmi?, T., 1992.
Qahhorbek Abdullabekov.
Q.: Seysmik xaritalar, Zilzila
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЕЙСМИК ҲУДУДЛАШТИРИШ - сейсмик жиҳатдан фаол жойларни сейсмик хавфлилик даражаси бўйича ҳудудлар (зоналар)га ажратиш (қ. Зилзила). Илгари бўлиб ўтган зилзилалар, жойнинг геологик, тектоник, сейсмик ва геофизик хусусиятларини асбоблар ёрдамида текшириш натижалари ҳамда макросейсмик маълумотларга асосланиб амалга оширилади. Зилзилаларнинг иншоотларга таъсири кучини сейсмик хавфли ҳудудларнинг муайян участкасини маҳаллий муҳандислик геологияси, гидрогеологик шароитларига кўра бахрлаш сейсмик микроҳудудлаштириш деб аталади. Уларда ҳар қандай географик пункт учун ўртача грунтли шароитларда тебранишлар интенсивлиги ҳақидаги маълумотлар балл хисобида акс эттирилади. Қурилиш меъёрлари ва қоидаларига биноан, ўртача грунтли шароитларга гил, қумоқ тупроқ, қум, йирик чақиқ тош грунтли шароитлар киради. С.ҳ. харитаси расмий ҳужжат ҳисобланади (қ. Сейсмик хариталар). Ўзбекистонда 9 балли зона Чатқол тоғ тизмасининг марказий қисмини эгаллаб, Фарғона водийсининг шарқий қисмигача давом этади. Бу зонанинг ғарбий чегараси Наманган ва Фарғона шаҳарлари яқинидан ўтади. Зона жанубий ва жан.ғарбий йўналишларда Тожикистонга ўтади ва Сурхондарё вилоятининг шим.да Шарғун шаҳри атрофларидаги кичикроқ ҳудудни ўз ичига олади. Бу зонада 9 балли зилзилаларнинг эпицентри жойлашган (Чатқол зилзиласи, 1946 й; Андижон зилзиласи, 1902; Қоратоғ зилзиласи, 1907), 8 балли зона шим.да Қоржонтов, Угом ва Писком тоғ тизмаларини қамраган. Жануброкда бу зона Тошкент (Тошкент зилзиласи, 1966), Наманган ва Фарғона ш.лари орасидан тор полоса шаклида ўтади, сўнгра Тожикистонга, у ердан Сурхондарё вилоятига ўтиб, ғарбдан Бойсунтоғ тизмасининг шим. қисмида 9 балли зона б-н туташади. Бухоро вилоятининг Газли ш. атрофи ҳам 8 балли зонага киради (1976 ва 1984 й.ги Газли зилзилалари), 7 балли зона Чимкент ш. (Қозоғистон) яқинидан жан. га томон йўналиб, Сирдарё ва Жиззах вилоятлари ҳудудини, Қашқадарё вилоятининг ғарбий қисмини ва Сурхондарёнинг асосий ҳудудини ҳамда Навоий вилоятининг шарқий қисмини, Бухоро вилоятини, Хоразм вилоятининг жан. қисмини ўз ичига олади.
Ад., Рихтер Ч., Элементарная сейсмология, М., 1962; Абдуллабеков Қ., Зилзиладан сақланиш мумкинми?, Т., 1992.
Қаҳҳорбек Абдуллабеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.