Şiş

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 165–166-b. — ziyouz.com

Şiş — organizm töqimalari va böşliqlarida köp miqdorda suyuqlik töplanişi. Köpinça bu holat terida, teri osti yoğ qavatida, plevral va qorin böşliqlarida, yurak oldi xaltaçasida, moyak va h.k.da kuzatiladi. Ş. suyuqligi suv, natriy va kaliy tuzlari, birmunça miqdorda oqsil hamda leykotsitlardan iborat. Leykotsitlar, ayniqsa, yalliğlanişga xos Ş.larda köp böladi.

Kapillyar tomirlar orqali muntazam ravişda töqima suyuqliği bilan qon plazmasi örtasida almaşinuv yuz beradi. Qon tomirlar devori orqali atrofdagi töqimalarga suyuqlik çiqib turadi. Agar atrofdagi töqimalarga tomirlardan köp miqdorda suyuqlik çiqib uning sörilişi qiyinlaşsa yoki butunlay töxtab qolsa, Ş. paydo böladi. Bu jarayonga tomir yöllari va atrofdagi töqimalarda natriy, kaliy va oqsillar miqdorining özgarişi imkon beradi. Bunday özgarişlar tomirlarning keng kölamda şikastlanişi, venalarning varikoz kengayişi, tromboflebit, yurak yetişmovçiligi, buyrak kasalligida (q. Nefrit) qon oqimining sekinlaşişida paydo böladi. Ş. köproq, suvtuz almaşinuvining buzilişida yuzaga kelişi aniqlangan. Ş. tarqalişiga köra u mu miy va mahalliy böladi. Umumiy Ş. gavdaning köp qismini egallaşi, oyoqqöl hamda tanada bir tekisda tarqalişi bilan ifodalanadi. Umumiy Ş. yurak yetişmovçiligida, buyrakning ba'zi kasalliklarida, jigar sirrozida kuzatiladi. Umumiy Ş. qorin böşliğida qon aylanişining buzilişi, unda suyuqlik töplanişi — assit bilan keçadi. Mahalliy Ş. köpinça biror vena qon tomirining ezilişi yoki yalliğlaniş reaksiyasi natijasida paydo böladi.

Şişgan a'zo, tana qismi yoki oyoqqöl kattalaşadi va şakli özgaradi. Teri şişganda uning elastikligi kamayadi, ba'zan u oqarib, muzdek böladi (yalliğlaniş va ba'zi allergik Ş. bundan mustasno). Ş. paydo bölganda u tananing qayeridaligi va hajmidan qat'i nazar darhol vraçga murojaat etiş lozim.

Ş. keng tarqalib, tanada uzoq saqlansa töqimalarning oziqlanişi buziladi va organizmga osonlik bilan infeksiya kiradi, bu esa yaralar paydo bölişiga olib kelişi mumkin. Bunday vaqtda terini mumkin qadar şikastlanişdan saqlaş, uni nihoyatda toza tutiş zarur. Buning uçun içki kiyimni teztez almaştirib turiş, terini kaliy permanganat (margansovka)ning kuçsiz eritmasi bilan artiş va boşqalar tavsiya etiladi. Teri yorilganda va şilinganda unga brilliant yaşilining 1% li eritmasini (zelenka) surtiş kerak.

Ş. sababi vraç tomonidan aniqlangan kişilarga köpinça Ş.ning hajmi va tarqalişini, kundalik qabul qilinayotgan hamda çiqarilayotgan suyuqlik miqdorini nazorat qilib turiş, oş tuzini çeklaş, ba'zan tarkibida kaliy köp mahsulotlar, (sutli mahsulotlar, turşak, bargak va h.k.) iste'mol qiliş buyuriladi.

Yurak, jigar, buyrak kasalliklari bor bemorlar öz vaqtida vraçga murojaat etişsa, bu ularda Ş. paydo bölişining oldini olişga imkon beradi.

Q.: Nefrit, Nefrit

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШИШ — организм тўқималари ва бўшлиқларида кўп миқдорда суюқлик тўпланиши. Кўпинча бу ҳолат терида, тери ости ёғ қаватида, плеврал ва қорин бўшлиқларида, юрак олди халтачасида, мояк ва ҳ.к.да кузатилади. Ш. суюқлиги сув, натрий ва калий тузлари, бирмунча миқдорда оқсил ҳамда лейкоцитлардан иборат. Лейкоцитлар, айниқса, яллиғланишга хос Ш.ларда кўп бўлади.

Капилляр томирлар орқали мунтазам равишда тўқима суюқлиғи билан қон плазмаси ўртасида алмашинув юз беради. Қон томирлар девори орқали атрофдаги тўқималарга суюқлик чиқиб туради. Агар атрофдаги тўқималарга томирлардан кўп миқдорда суюқлик чиқиб унинг сўрилиши қийинлашса ёки бутунлай тўхтаб қолса, Ш. пайдо бўлади. Бу жараёнга томир йўллари ва атрофдаги тўқималарда натрий, калий ва оқсиллар миқдорининг ўзгариши имкон беради. Бундай ўзгаришлар томирларнинг кенг кўламда шикастланиши, веналарнинг варикоз кенгайиши, тромбофлебит, юрак етишмовчилиги, буйрак касаллигида (қ. Нефрит) қон оқимининг секинлашишида пайдо бўлади. Ш. кўпроқ, сувтуз алмашинувининг бузилишида юзага келиши аниқланган. Ш. тарқалишига кўра у му мий ва маҳаллий бўлади. Умумий Ш. гавданинг кўп қисмини эгаллаши, оёққўл ҳамда танада бир текисда тарқалиши билан ифодаланади. Умумий Ш. юрак етишмовчилигида, буйракнинг баъзи касалликларида, жигар циррозида кузатилади. Умумий Ш. қорин бўшлиғида қон айланишининг бузилиши, унда суюқлик тўпланиши — асцит билан кечади. Маҳаллий Ш. кўпинча бирор вена қон томирининг эзилиши ёки яллиғланиш реакцияси натижасида пайдо бўлади.

Шишган аъзо, тана қисми ёки оёққўл катталашади ва шакли ўзгаради. Тери шишганда унинг эластиклиги камаяди, баъзан у оқариб, муздек бўлади (яллиғланиш ва баъзи аллергик Ш. бундан мустасно). Ш. пайдо бўлганда у тананинг қаеридалиги ва ҳажмидан қатъи назар дарҳол врачга мурожаат этиш лозим.

Ш. кенг тарқалиб, танада узоқ сақланса тўқималарнинг озиқланиши бузилади ва организмга осонлик билан инфекция киради, бу эса яралар пайдо бўлишига олиб келиши мумкин. Бундай вақтда терини мумкин қадар шикастланишдан сақлаш, уни ниҳоятда тоза тутиш зарур. Бунинг учун ички кийимни тезтез алмаштириб туриш, терини калий перманганат (марганцовка)нинг кучсиз эритмаси билан артиш ва бошқалар тавсия этилади. Тери ёрилганда ва шилинганда унга бриллиант яшилининг 1% ли эритмасини (зеленка) суртиш керак.

Ш. сабаби врач томонидан аниқланган кишиларга кўпинча Ш.нинг ҳажми ва тарқалишини, кундалик қабул қилинаётган ҳамда чиқарилаётган суюқлик миқдорини назорат қилиб туриш, ош тузини чеклаш, баъзан таркибида калий кўп маҳсулотлар, (сутли маҳсулотлар, туршак, баргак ва ҳ.к.) истеъмол қилиш буюрилади.

Юрак, жигар, буйрак касалликлари бор беморлар ўз вақтида врачга мурожаат этишса, бу уларда Ш. пайдо бўлишининг олдини олишга имкон беради.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.