Şoştepa

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 208–210-b. — ziyouz.com

Şoştepa ŞOŞTEPA, Çoçtepa — köp qatlamli arxeologik yodgorlik. Toşkent şahri hududida qad kötargan eng qadimiy qişloq va ilk qörgon — Çoçkatning xarobalari (mil. av. 6-asr — mil. 16-asrlar). Yodgorlik Jönariqning çap va öng sohillarida joylaşgan biri tik va baland, ikkinçisi yassiroq ulkan tepaliklardan iborat. Umumiy maydoni taxm. 25 ga. Dastlab Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragi a'zosi N.S.Likoşin tomonidan qayd etilgan, N.P.Ostroumov arxeologik qazişlar ötkazgan (1896); G.V.Grigoryev tekşirgan (1934), N.I.Kraşeninnikova (1956), Ğ.Dadaboyev (1970)lar arxeologik kuzatişlar olib borgan. 1978 yildan Toşkent arxeodogiya ekspeditsiyasi(V.I.Sprişevskiy, M.I.Filanoviç) tomonidan muntazam arxeologik qazişlar ötkazilgan. Tadqiqotlarni hoz. vaqtda M.I.Filanoviç davom ettirmoqda.

Jönariqning söl sohilida joylaşgan bal. 18—19 m li tik tepa (mayd. 150— 120 m) istehkomli ilk qişloq xarobasi bölib, uning ostki madaniy qatlamlaridan qad. deqqonçilik madaniyati (q. Burganli madaniyati )ning sönggi bosqiçi (mil. av. 6-4-asrlar)da yaşagan ötroq ziroatkor aholi turar joylarining qoldiqlari qayd etilgan.

Arxeologik tadqiqotlardan ma'lum bölişiça, mil. av. 3-asrda Janubiy Ural va Şarqiy Orol oldi mintaqalaridan jan.ga tomon siljigan köçmançi çorvador sarmat qabilalari qadimiy Çoçkatni vayron etib, qabristonga aylantirganlar.

Mil. av. 2 — 1-asrlarda Ş.da qadimiy qişloq xarobalari ustida atrofi qalin aylanma devor bilan örab olingan doira şaklidagi qal'aqörğon qad kötargan. Qalinligi 4 m li qörğon devori yirik xom ğiştlardan urib çiqilgan. Diametri 60 m li qörğon devorining içki aylanasi böylab tomi ravoqsimon qilib yopilgan uzun yölak bino qilingan. Iölak qismlarga bölingan va har biridan taşqariga çiqadigan darvozasi bölgan. Qörğonning markaziy qismida xoç şaklida monumental bino qad kötargan. Uning devorlarining qalinligi 2 m, tomi esa ravoqsimon. Bino qator xonalar va yölaklarga ajratilgan. Peştoqi binoning şim. qanotida, u ravoqli darvozaxona va uning 2 biqinida paykonsimon darçalar joylaştirilgan. Qörğon binosining umumiy tarhi: yölakli aylanma taşqi devoriyu, xoçsimon markaziy binosi, ravoqli peştoqiyu paykonsimon darçalariga qaraganda, u avvaldan ançagina puxta öylangan reja asosida qurilgan zamonasining nodir me'moriy obidalaridan hisoblangan.

Ş.ning madaniy qatlamlaridan köpdanköp aşyoviy topilmalar qayd etildi. Ular orasida uyrözğor va xöjalik buyumlari: xum, xömça, köza, bir quloqli va jömrakli höqaçalar, 2 qulokli sopol qozonlar, tova, suvdonlar, hökiz boşli kabob köralar, yoysimon yorğuçoqlar, temir piçoq, öroq va h.k.dan iborat. Topilmalar orasida 2 ta nodir buyum: fil suyagidan yasalgan qadahning bir bölagi va suyakdan işlangan qalam, ayniqsa, diqqatga sazovordir. Hajmi 5 — 3,5 sm.li suyak qadah parçasida boşida ulkan kuloh, keng peşonali, ot yuzli, qirraburun, bodom qovoq, sersoqol va möylovli örta yoşdagi kişining siymosi qabartma qilib tasvirlangan. Suyak qalamning uz. 15 sm. Bir tomoni yoziş uçun uçli qilib, 2tomoni esa ilonni boşidek romb şaklida kurakça qilib yasalgan. Bu topilmalar mil. 1—2-asrlarga mansub bölib, Çoçda ham qadimda xatsavod bölgani hamda şoştepaliklar karvon yöli orqali Yaqin va Örta Şarq mamlakatlari bilan aloqada bölganidan dalolat beradi.

Topilmalar köçmançi daşt bilan ögroq dehqonçilik vohasi çegarasida uzoq asrlar davomida yonmayon yaşagan hamda bir-biri bilan iqtisodiy va madaniy aloqada bölgan qadimiy qavmlarning yaratgan öziga xos madaniyatining mahsuli edi. Bu madaniyat fanda Qovunçi madaniyati deb ataladi.

Istehkomli qişloq sifatida qad kötargan Ş. mil.av. 2 — 1-asrlarda ilk şaharça qiyofasiga kirib, u Sirdaryoning örta oqimida taşkil topgan Qanğ davlatining daşt bilan Toşkent vohasiga tutaşib ketgan çegarasidagi istehkom, hunarmandçilik markazi, köçmançi çorvador aholi bilan ötroq dehqonlar örtasida olib boriladigan özaro savdo bozori vazifasini ötagan.

5-asr örtalarida çorvador eftaliylarning jan.ga tomon siljişi oqibatida Ş.da qadimdan ötparastlik ibodatxonasi bölgan xoç şaklidagi markaziy bino qabristonga aylantirilgan. 6—8-asrlar boşlarida Ş.da hayot yana ança yuksalgan. Arab xalifaligi istilosi natijasida Ş. vayron bölgan. 11 — 12-asrlarda undagi hayot birmunça jonlansada , ammo 16-asrda Ş. deyarli xarobaga aylangan.

Garçi Ş.da qad kötargan qörğon töla şahar qiyofasida şakllanmagan bölsada, biroq u Toşkent vohasida şaharsozlik madaniyatini şakllanişi va rivoji tarixini tadqiq etişda muhim ahamiyatga ega yodgorlik hisoblanadi(yana q. Toşkent).

Abdulahad Muhammadjonov.

Q.: Burganli madaniyati, Toşkent

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШОШТЕПА, Чочтепа — кўп қатламли археологик ёдгорлик. Тошкент шаҳри ҳудудида қад кўтарган энг қадимий қишлоқ ва илк қўргон — Чочкатнинг харобалари (мил. ав. 6-аср — мил. 16-асрлар). Ёдгорлик Жўнариқнинг чап ва ўнг соҳилларида жойлашган бири тик ва баланд, иккинчиси яссироқ улкан тепаликлардан иборат. Умумий майдони тахм. 25 га. Дастлаб Туркистон археология ҳаваскорлари тўгараги аъзоси Н.С.Ликошин томонидан қайд этилган, Н.П.Остроумов археологик қазишлар ўтказган (1896); Г.В.Григорьев текширган (1934), Н.И.Крашенинникова (1956), Ғ.Дадабоев (1970)лар археологик кузатишлар олиб борган. 1978 йилдан Тошкент археодогия экспедицияси(В.И.Спришевский, М.И.Филанович) томонидан мунтазам археологик қазишлар ўтказилган. Тадқиқотларни ҳоз. вақтда М.И.Филанович давом эттирмоқда.

Жўнариқнинг сўл соҳилида жойлашган бал. 18—19 м ли тик тепа (майд. 150— 120 м) истеҳкомли илк қишлоқ харобаси бўлиб, унинг остки маданий қатламларидан қад. деққончилик маданияти (қ. Бурганли маданияти )нинг сўнгги босқичи (мил. ав. 6-4-асрлар)да яшаган ўтроқ зироаткор аҳоли турар жойларининг қолдиқлари қайд этилган.

Археологик тадқиқотлардан маълум бўлишича, мил. ав. 3-асрда Жанубий Урал ва Шарқий Орол олди минтақаларидан жан.га томон силжиган кўчманчи чорвадор сармат қабилалари қадимий Чочкатни вайрон этиб, қабристонга айлантирганлар.

Мил. ав. 2 — 1-асрларда Ш.да қадимий қишлоқ харобалари устида атрофи қалин айланма девор билан ўраб олинган доира шаклидаги қалъақўрғон қад кўтарган. Қалинлиги 4 м ли қўрғон девори йирик хом ғиштлардан уриб чиқилган. Диаметри 60 м ли қўрғон деворининг ички айланаси бўйлаб томи равоқсимон қилиб ёпилган узун йўлак бино қилинган. Иўлак қисмларга бўлинган ва ҳар биридан ташқарига чиқадиган дарвозаси бўлган. Қўрғоннинг марказий қисмида хоч шаклида монументал бино қад кўтарган. Унинг деворларининг қалинлиги 2 м, томи эса равоқсимон. Бино қатор хоналар ва йўлакларга ажратилган. Пештоқи бинонинг шим. қанотида, у равоқли дарвозахона ва унинг 2 биқинида пайконсимон дарчалар жойлаштирилган. Қўрғон биносининг умумий тарҳи: йўлакли айланма ташқи деворию, хочсимон марказий биноси, равоқли пештоқию пайконсимон дарчаларига қараганда, у аввалдан анчагина пухта ўйланган режа асосида қурилган замонасининг нодир меъморий обидаларидан ҳисобланган.

Ш.нинг маданий қатламларидан кўпданкўп ашёвий топилмалар қайд этилди. Улар орасида уйрўзғор ва хўжалик буюмлари: хум, хўмча, кўза, бир қулоқли ва жўмракли ҳўқачалар, 2 қулокли сопол қозонлар, това, сувдонлар, ҳўкиз бошли кабоб кўралар, ёйсимон ёрғучоқлар, темир пичоқ, ўроқ ва ҳ.к.дан иборат. Топилмалар орасида 2 та нодир буюм: фил суягидан ясалган қадаҳнинг бир бўлаги ва суякдан ишланган қалам, айниқса, диққатга сазовордир. Ҳажми 5 — 3,5 см.ли суяк қадаҳ парчасида бошида улкан кулоҳ, кенг пешонали, от юзли, қиррабурун, бодом қовоқ, серсоқол ва мўйловли ўрта ёшдаги кишининг сиймоси қабартма қилиб тасвирланган. Суяк қаламнинг уз. 15 см. Бир томони ёзиш учун учли қилиб, 2томони эса илонни бошидек ромб шаклида куракча қилиб ясалган. Бу топилмалар мил. 1—2-асрларга мансуб бўлиб, Чочда ҳам қадимда хатсавод бўлгани ҳамда шоштепаликлар карвон йўли орқали Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатлари билан алоқада бўлганидан далолат беради.

Топилмалар кўчманчи дашт билан ўгроқ деҳқончилик воҳаси чегарасида узоқ асрлар давомида ёнмаён яшаган ҳамда бир-бири билан иқтисодий ва маданий алоқада бўлган қадимий қавмларнинг яратган ўзига хос маданиятининг маҳсули эди. Бу маданият фанда Қовунчи маданияти деб аталади.

Истеҳкомли қишлоқ сифатида қад кўтарган Ш. мил.ав. 2 — 1-асрларда илк шаҳарча қиёфасига кириб, у Сирдарёнинг ўрта оқимида ташкил топган Қанғ давлатининг дашт билан Тошкент воҳасига туташиб кетган чегарасидаги истеҳком, ҳунармандчилик маркази, кўчманчи чорвадор аҳоли билан ўтроқ деҳқонлар ўртасида олиб бориладиган ўзаро савдо бозори вазифасини ўтаган.

5-аср ўрталарида чорвадор эфталийларнинг жан.га томон силжиши оқибатида Ш.да қадимдан ўтпарастлик ибодатхонаси бўлган хоч шаклидаги марказий бино қабристонга айлантирилган. 6—8-асрлар бошларида Ш.да ҳаёт яна анча юксалган. Араб халифалиги истилоси натижасида Ш. вайрон бўлган. 11 — 12-асрларда ундаги ҳаёт бирмунча жонлансада , аммо 16-асрда Ш. деярли харобага айланган.

Гарчи Ш.да қад кўтарган қўрғон тўла шаҳар қиёфасида шаклланмаган бўлсада, бироқ у Тошкент воҳасида шаҳарсозлик маданиятини шаклланиши ва ривожи тарихини тадқиқ этишда муҳим аҳамиятга эга ёдгорлик ҳисобланади(яна қ. Тошкент).

Абдулаҳад Муҳаммаджонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.