Şoştepa

Şoştepa (Çoçtepa) — Toşkent şahri hududidagi köp qatlamli arxeologik yodgorlik, şahar örnidagi eng qadimgi qişloq va ilk qörğon — Çoçkat xarobalari. ÖzME'ga köra, bu yerda hayot miloddan avvalgi 6-asrdan milodiy 16-asrgaça davom etgan. Rusça Vikipediyaga köra, Şoştepa hozirgi Toşkent hududidagi eng qadimgi manzilgoh hisoblanadi va şaharning yoşi aynan undan hisoblanadi.1

Yodgorlik Toşkentning janubiy qismida, Jun (Jönariq) kanalining ikki sohilida joylaşgan. ÖzME'ga köra, u biri tik va baland, ikkinçisi yassiroq bölgan ikki katta tepalikdan iborat bölib, umumiy maydoni taxminan 25 gektar. Rusça Vikipediyaga köra, hozir yodgorlikdan faqat 12 metrlik baland qismi — ark saqlanib qolgan, qolgan hududni zamonaviy imoratlar egallagan.

ÖzME'ga köra, Şoştepani dastlab Turkiston arxeologiya havaskorlari törağining a'zosi N. S. Likoşin qayd etgan, 1896-yilda N. P. Ostroumov bu yerda qaziş işlari olib borgan. Keyinroq G. V. Grigoryev (1934), N. I. Kraşeninnikova (1956) va Ğ. Dadaboyev (1970) kuzatişlar ötkazgan. 1978-yildan Toşkent arxeologiya ekspeditsiyasi V. I. Sprişevskiy va M. I. Filanoviç rahbarligida muntazam qazişmalar olib borgan.

ÖzME'ga köra, Jönariqning çap sohilidagi 18–19 metr balandlikdagi tik tepa istehkomli ilk qişloq qoldiği hisoblanadi. Uning eng pastki qatlamlarida Burğuluq dehqonçilik madaniyatining sönggi bosqiçiga (miloddan avvalgi 6–4-asrlar) mansub ötroq ziroatkorlar turar joylarining izlari topilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Burğuluq madaniyati aholisi yarim yertöla uylarda yaşagan, arpa va buğdoy ekkan, dumaloq tubli sopol idişlar yasagan.

Miloddan avvalgi 3-asrda Janubiy Ural va Orolböyi tomonlaridan kelgan köçmançi sarmat qabilalari qadimgi Çoçkatni vayron qilib, uni qabristonga aylantirgan. Rusça Vikipediyaga köra, ular qabrlarini taşlab ketilgan yertölalarga qazigan.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 2–1-asrlarda eski qişloq xarobalari ustida doira şaklidagi qal'a qurilgan. Uning yirik xom ğiştdan urilgan devori 4 metr qalinlikda, diametri 60 metr bölgan; devorning içki tomoni böylab ravoqli tomli uzun yölak ötgan. Qörğon markazida devorlari 2 metr qalinlikdagi xoç şaklidagi mahobatli bino turgan, uning şimoliy qanotida ravoqli darvozaxona va paykonsimon darçalar joylaşgan. ÖzME bu inşootni oldindan puxta öylangan reja asosida qurilgan nodir me'moriy obida deb baholaydi.

Madaniy qatlamlardan köplab xum, köza, qozon, tova, öğiz boşi şaklidagi kabobdonlar, yorğuçoqlar, temir piçoq va öroqlar topilgan. ÖzME'ga köra, ular orasida ikki nodir buyum alohida e'tiborga loyiq: fil suyagidan yasalgan qadah parçasi — unda baland qalpoqli, soqol-möylovli kişi qabartma tasvirlangan — va uzunligi 15 sm lik suyak qalam. Milodiy 1–2-asrlarga oid bu topilmalar Çoçda yozuv bölganini va aholining karvon yöllari orqali Yaqin va Örta Şarq bilan aloqa qilganini körsatadi. Fanda bu yodgorliklar köçmançi daşt bilan dehqonçilik vohasi çegarasida şakllangan Qovunçi madaniyatiga mansub deb qaraladi.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 2–1-asrlarda Şoştepa ilk şaharçaga aylanib, Qanğ davlatining çegarasidagi istehkom, hunarmandçilik markazi hamda köçmanlar va dehqonlar örtasidagi savdo bozori vazifasini bajargan. 5-asr örtalarida eftaliylar yurişi natijasida markaziy ibodatxona-bino qabristonga aylangan. 6–8-asrlarda hayot yana jonlangan, ammo arablar istilosi paytida manzilgoh vayron etilgan. 11–12-asrlarda qisman tiklangan Şoştepa 16-asrga kelib butunlay xarobaga aylangan. Garçi u töliq şaharga aylanmagan bölsa-da, Toşkent vohasida şaharsozlik madaniyatining paydo bölişini örganişda muhim yodgorlik hisoblanadi.