Sinflar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 395-b. — ziyouz.com

Sinflar SINFLAR, ijtimoiy sinflar — nisbatan barkaror katta ijtimoiy qatlam, guruhlar (mas, dehqonlar, işçilar, burjuaziya, örta sinf). «Sinf», «Sinfiy kuraş» töğrisidagi qaraşlarning paydo bölişi nisbatan uzoq ötmişga ega. Lekin, S. konsepsiyasi 19-a.da Yevropada keng yoyilgan (K.A. Sen-Simon, O. Tyerri, F. Gizo va b.). K. Marks va F. Engels S. mavjudligini muayyan i.ç. usuli, mehnat taqsimoti va xususiy mulk b-n boğladi, S. kuraşini tarixni harakatlantiruvçi kuç deb hisobladi (q. Marksizm, Sotsializm). Ular jamiyatni mulkdorlar (ekspluatatorlar) va yöqsillar (ekspluatatsiya qilinuvçilar) sinfiga ajratib tuşuntirgan. Bu ikki sinf örtasida doimo kuraş böladi deb hisoblab, jamiyat tarixiga S. kuraşi tarixi sifatida karagan. Ular, S.ning mavjudligini jamiyat taraqqiyotining muayyan bosqiçi b-n boğliq, sinfiy kuraş proletariat diktaturasiga olib keladi, uning maqsadi sinfeiz jamiyat qurişdan iborat, deb tuşuntirişgan. Jamiyat tarixini bunday tuşuniş, ijtimoiy S.ga bunday yondaşuv tarixda uruşlarga, inqilobiy töntarişlarga, jamiyatning içdan bölinib ketişiga, guruhlarning birbiriga yovuzlarça munosabatda bölişiga olib keldi. Ijtimoiy taraqqiyot bu ta'limotning ilmiy asosi yöqligini, ma'rifiy rivojlanişga zid ekanligini körsatdi.

Hoz. sotsiologiyada jamiyatni S.ga va b. ijtimoiy guruxlarga bölişning turli mezonlari ilgari surilmoqda. Özbekistonda S.ni ikkiga bölib örganişga barham berildi. Mulkning xilmaxilligi yoki xilmaxil şakllardagi mulk e'tirof etiddi. Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida «har bir şaxs mulkdor bölişga haqli...» (36modda), «...Xususiy mulk boşqa mulk şakllari kabi daxleiz va davlat himoyasidadir...» (53modda) deb belgilab qöyilgan. Bu ijtimoiy sinf tuşunçasini yangiça tuşuniş va unga yangiça yondoşişdir. Özbekistonda fukarolarga mulkdor böliş huq>'qining berilişi jamiyatni qaramaqarşi S.ga böliş va bölib örganiş goyasini ham inkor etadi. «Örta mulkdorlar sinfi», «örta mulkdorlar katlami», «mulkdorlar sinfi» degan tuşunçalar S.ni an'anaviy tuşunişdan tubdan farq qiladi. Özbekistonda qurilayotgan demokratik, fuqarolik jamiyati fuqarolar örtasida ijtimoiy hamjiqatlik ğoyasiga tayanadi. Jamiyatda hammaga bir xil imkoniyat yaratiladi, lekin undan har kim öz qobiliyati, qiziqişiga köra foydalanadi. Bu tabiiy jarayon bölib, kişilarning mulkdorlik darajasi hamda jamiyatda mulkdorlar qatlamining şakllanişida öz ifodasini topadi.

Ad.: Karimov I., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka taadid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., J997.

Ibodulla Ergaşev.

Q.: Marksizm, Sotsializm

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СИНФЛАР, ижтимоий синфлар — нисбатан баркарор катта ижтимоий қатлам, гуруҳлар (мас, деҳқонлар, ишчилар, буржуазия, ўрта синф). «Синф», «Синфий кураш» тўғрисидаги қарашларнинг пайдо бўлиши нисбатан узоқ ўтмишга эга. Лекин, С. концепцияси 19-а.да Европада кенг ёйилган (К.А. Сен-Симон, О. Тьерри, Ф. Гизо ва б.). К. Маркс ва Ф. Энгельс С. мавжудлигини муайян и.ч. усули, меҳнат тақсимоти ва хусусий мулк б-н боғлади, С. курашини тарихни ҳаракатлантирувчи куч деб ҳисоблади (қ. Марксизм, Социализм). Улар жамиятни мулкдорлар (эксплуататорлар) ва йўқсиллар (эксплуатация қилинувчилар) синфига ажратиб тушунтирган. Бу икки синф ўртасида доимо кураш бўлади деб ҳисоблаб, жамият тарихига С. кураши тарихи сифатида караган. Улар, С.нинг мавжудлигини жамият тараққиётининг муайян босқичи б-н боғлиқ, синфий кураш пролетариат диктатурасига олиб келади, унинг мақсади синфеиз жамият қуришдан иборат, деб тушунтиришган. Жамият тарихини бундай тушуниш, ижтимоий С.га бундай ёндашув тарихда урушларга, инқилобий тўнтаришларга, жамиятнинг ичдан бўлиниб кетишига, гуруҳларнинг бирбирига ёвузларча муносабатда бўлишига олиб келди. Ижтимоий тараққиёт бу таълимотнинг илмий асоси йўқлигини, маърифий ривожланишга зид эканлигини кўрсатди.

Ҳоз. социологияда жамиятни С.га ва б. ижтимоий гурухларга бўлишнинг турли мезонлари илгари сурилмоқда. Ўзбекистонда С.ни иккига бўлиб ўрганишга барҳам берилди. Мулкнинг хилмахиллиги ёки хилмахил шакллардаги мулк эътироф этидди. Ўзбекистон Республикаси Конституциясида «ҳар бир шахс мулкдор бўлишга ҳақли...» (36модда), «...Хусусий мулк бошқа мулк шакллари каби дахлеиз ва давлат ҳимоясидадир...» (53модда) деб белгилаб қўйилган. Бу ижтимоий синф тушунчасини янгича тушуниш ва унга янгича ёндошишдир. Ўзбекистонда фукароларга мулкдор бўлиш ҳуқ>’қининг берилиши жамиятни қарамақарши С.га бўлиш ва бўлиб ўрганиш гоясини ҳам инкор этади. «Ўрта мулкдорлар синфи», «ўрта мулкдорлар катлами», «мулкдорлар синфи» деган тушунчалар С.ни анъанавий тушунишдан тубдан фарқ қилади. Ўзбекистонда қурилаётган демократик, фуқаролик жамияти фуқаролар ўртасида ижтимоий ҳамжиқатлик ғоясига таянади. Жамиятда ҳаммага бир хил имконият яратилади, лекин ундан ҳар ким ўз қобилияти, қизиқишига кўра фойдаланади. Бу табиий жараён бўлиб, кишиларнинг мулкдорлик даражаси ҳамда жамиятда мулкдорлар қатламининг шаклланишида ўз ифодасини топади.

Ад.: Каримов И., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таадид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., J997.

Ибодулла Эргашев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.