Skiflar podşoligi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 448-b. — ziyouz.com
Skiflar podşoligi SKIFLAR PODŞOLIGI, Skiflar davlati — Şim. Kora dengiz böylarida taşkil topgan köçmançi qabilalarning konfederativ siyosiy uyuşmasi (mil. av. 4-a.ning örtasi — mil. 3-a.ning 2-yarmi). Yunonrim manbalarining xabar berişiça, Skifiya hududi 3 qismga bölinib, ularning har biri mustaqil qabila — podşolik bölib, ularning öz tödasi va harbiy qabila sardori bölgan. Qabila — podşolik qoşida oqsoqollar kengaşi bölib, u qonun çiqaruvçi oliy organ vazifasini bajargan. Uning huquqiy doirasi çeksiz bölib, qabila sardorini jazolaşi va hatto ölimga maxkum etişi mumkin bölgan. Podşolik harbiydemokratik asosda boşqarilgan. Qabilaviy siyosiy uyuşmalar tepasida Gerodot xabariga köra, «skif podşolari» turgan va ular skif fuqarolariga qul sifatida qaragan.
Mil. av. 5-a.da skiflarda mulkiy tabaqalaniş jarayoni jadal keçayotgan bölsada, ammo, ijtimoiy hayotda hali ibtidoiy jamoaçilik an'analari hukmron edi. Mil. av. 4-a. örtalarida skif sardorlaridan Atey barça skif qabilalarini öziga böysundirib podşolik barpo etgan, lekin u mil. av. 339 y. makedoniyalik Filipp II b-n bölgan jangda halok böladi. Atey davrida Quyi Dnepr böylarida Skifiyaning poytaxti qurilgan edi. Sarmatlarning siquvi b-n mil. av. 3—2-a.larda poytaxt Qrim ya.o.ga köçadi (q. Neapol, Skiflar Neapoli). Aynan şu vaqtlarda S. p. Qora dengiz böylaridagi yunon şahar-davlatlari b-n iqtisodiy va madaniy aloqalarni kuçaytiradi. Ammo, skiflar yunon şahar-davlatlari ustiga xarbiy yurişlar ham uyuştirib turadilar. Mil. av. 2-a. oxirida yunon şahar-davlatlari b-n bölgan navbatdagi harbiy töqnaşuvlardan birida skif podşolaridan Skilur va Palaklar halok böladilar. Ammo, S p. harbiy jihatdan hali qudratli edi. Ular b-n hatgo Rim imperiyasi milodning boşlarida ham hisoblaşişga majbur edi. Mil. 1-a.ning 2-yarmida S. p. podşolar Farzoy va Inismey davrida yana kuçayib, Bospor podşoligi b-n bir neça marta uruş qilgan. S. p.ning qudrati to mil. 3-a.ning 2-yarmigaça uz mavqeini saklab keldi, söngra S.p. gotlar tomonidan tormor etilgan.
Ahmadali Asqarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СКИФЛАР ПОДШОЛИГИ, Скифлар давлати — Шим. Кора денгиз бўйларида ташкил топган кўчманчи қабилаларнинг конфедератив сиёсий уюшмаси (мил. ав. 4-а.нинг ўртаси — мил. 3-а.нинг 2-ярми). Юнонрим манбаларининг хабар беришича, Скифия ҳудуди 3 қисмга бўлиниб, уларнинг ҳар бири мустақил қабила — подшолик бўлиб, уларнинг ўз тўдаси ва ҳарбий қабила сардори бўлган. Қабила — подшолик қошида оқсоқоллар кенгаши бўлиб, у қонун чиқарувчи олий орган вазифасини бажарган. Унинг ҳуқуқий доираси чексиз бўлиб, қабила сардорини жазолаши ва ҳатто ўлимга махкум этиши мумкин бўлган. Подшолик ҳарбийдемократик асосда бошқарилган. Қабилавий сиёсий уюшмалар тепасида Геродот хабарига кўра, «скиф подшолари» турган ва улар скиф фуқароларига қул сифатида қараган.
Мил. ав. 5-а.да скифларда мулкий табақаланиш жараёни жадал кечаётган бўлсада, аммо, ижтимоий ҳаётда ҳали ибтидоий жамоачилик анъаналари ҳукмрон эди. Мил. ав. 4-а. ўрталарида скиф сардорларидан Атей барча скиф қабилаларини ўзига бўйсундириб подшолик барпо этган, лекин у мил. ав. 339 й. македониялик Филипп II б-н бўлган жангда ҳалок бўлади. Атей даврида Қуйи Днепр бўйларида Скифиянинг пойтахти қурилган эди. Сарматларнинг сиқуви б-н мил. ав. 3—2-а.ларда пойтахт Қрим я.о.га кўчади (қ. Неаполь, Скифлар Неаполи). Айнан шу вақтларда С. п. Қора денгиз бўйларидаги юнон шаҳар-давлатлари б-н иқтисодий ва маданий алоқаларни кучайтиради. Аммо, скифлар юнон шаҳар-давлатлари устига харбий юришлар ҳам уюштириб турадилар. Мил. ав. 2-а. охирида юнон шаҳар-давлатлари б-н бўлган навбатдаги ҳарбий тўқнашувлардан бирида скиф подшоларидан Скилур ва Палаклар ҳалок бўладилар. Аммо, С п. ҳарбий жиҳатдан ҳали қудратли эди. Улар б-н ҳатго Рим империяси милоднинг бошларида ҳам ҳисоблашишга мажбур эди. Мил. 1-а.нинг 2-ярмида С. п. подшолар Фарзой ва Инисмей даврида яна кучайиб, Боспор подшолиги б-н бир неча марта уруш қилган. С. п.нинг қудрати то мил. 3-а.нинг 2-ярмигача уз мавқеини саклаб келди, сўнгра С.п. готлар томонидан тормор этилган.
Аҳмадали Асқаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.