Sovet sotsialistik Respublikalari ittifoqi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 480–482-b. — ziyouz.com
Sovet sotsialistik Respublikalari ittifoqi SOVET SOTSIALISTIK RESPUBLIKALARI ITTIFOQI, SSSR, Sovet Ittifoqi — sobiq Rossiya imperiyasi hududining katta qismida 1922—91 y.larda mavjud bölgan musta bid davlat. SSSR ni taşkil etiş töğrisida deb atalgan Şartnoma (1922)ga muvofiq, uning tarkibiga xalqlarning xohişirodasiga zid ravişda Rossiya (RSFSR), Ukraina (USSR), Belorussiya (BSSR), Zakavkazye respublikalari [ZSFSR; 1936 y.dan ittifokdoş respublikalar — Ozarbayjon (Ozarbayjon SSR), Armaniston (Armaniston SSR), Gruziya (Gruziya CCP)J, keyinçalik — 1925 y. Özbekiston (Özbekiston SSR), Turkmaniston (Turkmaniston SSR), 1929 y. Tojikiston (Tojikiston SSR), 1936 y. Qozoğiston (Qozoğiston SSR), Qirğiziston (Kirğiziston SSR), 1940 y. Moldaviya (Moldaviya SSR), Latviya (Latviya SSR), Litva (Litva SSR) va Estoniya (Estoniya SSR) kiritilgan.
20y.larning boşlaridan, ayniqsa, V. I. Leninning vafotidan keyin mamlakat rahbariyati orasida hrkimiyat uçun keskin kuraş boşlandi. Raxbarlikning avtoritar usullari karor togşi, I. V. Stalin şu usullardan foydalanib, yakkaboşçilik hokimiyati rejimini kuçaytirib bordi. 1921 y.da boşlangan yangi iqtisodiy siyosat (NEP) 20y.larning örtalarida töxtatilib, söng mamlakatni jadal industriyalaş va q.x.ni zörlab kollektivlaştiriş (jamoalaştiriş) siyosati boşlab yuborildi. Kommunistik partiya davlat tuzilmasini tölatökis öziga böysundirib oldi. (q. Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi). Mamlakatni tez modernizatsiyalaş va b. mamlakatlardagi inqilobiy harakatni qöllab-quvvatlaşni maqsad qilib qöygan qat'iy markazlaştirilgan va harbiylaştirilgan totalitar ijtimoiy tuzum vujudga keldi. Boşlangan ommaviy qatağonlar 1934 y.dan keyin avj oldirildi va jamiyatning barça tabaqalarini qamrab oldi; millionlab begunoh odamlar qamoqqa taşlandi, otildi, surgun qilindi (q. Repressiya). Davlat va jamiyat hayoti tor doiraga solib qöyildi, bepoyon mamlakatdagi barça işlar markazdan tuzib beriladigan reja asosidagina yuritiladigan böldi, öta mafkuralaşgan kommunistik tizim qaror toptirildi, demokratik tamoyillar oyoq osti qilindi, sud tizimi bedodlik asosiga qurildi. 30y.larning oxirida mustabid davlatning taşqi siyosati keskin özgartirildi, xalqaro jamoa xavfsizligi yölidan qaytildi. 1939 y. sovetgerman bitimlari tuzildi, unga binoan bir yil içida Ğarbiy Ukraina va Ğarbiy Belorussiya, Boltiqböyi mamlakatlari, Bessarabiya va Şim. Bukovina SSSR tarkibiga qöşib olindi. SSSR tomonidan boşlangan sovetfin uruşi (1939.30.11 — 1940.12.3) sovet imperiyasining xalqaro obrösiga putur yetkazdi (SSSR Millatlar ittifoqidan ç i karib yuborildi). 1941 y. Germaniya şartnomalarni buzib, Sovet Ittifoqiga qöqqisdan hujum qildi. Uruşga aholisi qariyb 6,5 mln. bölgan Özbekistondan 1 mln.dan ortiq kişi safarbar qilindi. Uruş davrida butunbutun xalklar — bolqorlar, çeçenlar, qalmoqlar, qrim tatarlari, qoraçoylar, greklar, mesxeti turklari, Volga böyi nemislari va b. özga ölkalarga majburlab köçirildi. SSSR AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya kabi ittifoqçilar yordamida uruşda ğolib çiqqaç, Jan. Saxalin, Kuril o.lari, Petsamo (Peçenga), Klaypeda, Kenigsberg (Kaliningrad), Zakarpatye Ukrainasi va b. yerlar hisobiga mamlakat hududi kengaytirildi. Uruşdan keyin qatağonlar (kosmopolitizmga qarşi kuraş, «vraçlar işi», «Leningrad işi» va b.) davom ettirildi, özbekistonlik köpgina yozuvçi, şoir, olim va b. ziyolilar ham şu siyosat azobini tortdilar. Ğarb mamlakatlari b-n ittifoqçilik munosabatlari uzilişi oqibatida ikki siyosiy tuzum örtasida «sovuquruş», qurollaniş poygasi boşlandi. I.V.Stalin vafoti (1953) dan keyin bölib ötgan KPSS 20syezdi (1956) N. S. Xruşçyov taşabbusi b-n Stalin şaxsiga siğinişni tanqid qildi. Qatağon qurbonlari oklana boşlandi; xalqning turmuş darajasini oşirişga, q.x.ni, uyjoy qurilişini, yengil sanoatni rivojlantirişga köproq e'tibor berildi. Ilmiy va işlab çiqaruvçi kuçlarni, moddiy vositalarni fan va texnika taraqqiyotiga qaratiş tufayli ayrim yutuklarga erişildi: dunyoda birinçi atom elektr st-yasi işga tuşirildi (1954), Yerning birinçi sun'iy yöldoşi (1957), içida kosmonavt uçuvçi bölgan birinçi kosmik kema (1961) uçirildi; SSSR ning xalqaro aloqalari kengaydi, yadro uruşi xavfi kamaydi. Ammo totalitar tuzum va ma'muriybuyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyot saqlanib qolayotgan bir paytda mamlakatni yangilaş yölidagi bu urinişlar izçillik b-n ötkazilmadi va muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Partiya va davlatga L. I. Brejnev boşçilik qilgan yillarda (1964—82) davlat va jamiyat hayotida töraçilik avj oldi, iktisodiyotda turğunlik hukm surdi. A. N. Kosiginnpnt taşabbusi b-n ötkazilgan islohotlar töxtab qoldi, iqgisodiyot ekstensiv yöldan rivojlantirildi. Neft va gazni eksport qilişdan tuşgan mablağning deyarli hammasi harbiy maqsadlarga işlatildi. Vengriya (1956) va Çexoslovakiya (1968) raxbariyatining islohot ötkaziş yölidagi harakatlari Sovet armiyasi tomonidan qurol kuçi b-n bostirilişi, Afğonistonga qöşin kiritilişi (1979) xalqaro keskinlikni battar kuçaytirdi. 1985 y. da hokimiyat tepasiga kelgan M. S Gorbaçyov va uning tarafdorlari «qayta quriş» siyosatini boşladilar, xalqning siyosiy faolligi oşdi, ommaviy, milliy harakat va taşkilotlar tuzildi. Lekin yuqoridan turib sovet tuzumini isloh qiliş uçun qilingan palapartiş urinişlar mamlakatdagi tanglikni çuqurlaştirdi. Milliy nizolar kuçaydi, iqtisodiy ahvol oğirlaşdi. Sobiq imperiya davrida katta lavozimlarni egallab kelgan bir guruh mansabparastlar öz imtiyozlarini saklab qoliş maqsadida 1991 y. avgust oyida Favqulodda holat davlat qömitasi (GKÇP)ni tuzib, davlat töntarişi qilişga urinib kördi, ammo bu uriniş barbod böldi.
1991 y. 8 dek.da Belorussiya, Rossiya va Ukraina rahbarlari B. N. Yelsin, L.M. Kravçuk, S. S. Şuşkeviç Belorussiyadagi Belaya Veja örmonida bitim imzolab, SSSR tugatilişini qayd etdilar va Musgpakil Davlatlar Hamdöstligi (MDH) taşkil etilganligini e'lon qildilar (1991 y. 8 dek., Minsk). Ozarbayjon, Armaniston, Qozoğiston, Qirğiziston, Moldaviya, Tojikiston, Turkmaniston, Özbekiston 1991 y. 21 dek.da Olmaotada imzolangan Deklaratsiyada MDHni tuziş töğrisidagi Bitimga qöşildilar. 1993 y. Gruziya ham MDHga qöşildi. 1991 y. 25 dek.da SSSR xalqaro huquq subyekti sifatida barham topdi. Ğayriinsoniy prinsiplarga asoslangan soxta davlat — «Kizil imperiya»ning takdiri ana şunday yakun topdi. Bu tarixiy qonuniyat edi.
Özbek xalqi Özbekiston Prezidenta I. A. Karimov boşçiligida mustaqillikka erişiş yölida olib borgan qat'iy kuraş bu jarayonda katta ahamiyatga ega böldi. SSSR mavjud bölgan yillar mobaynida Özbekiston xalqi mamlakatni industriyalaş, q.x.ni jamoalaştiriş, ommaviy qatağonlar siyosati va kommunistik diktatura ötkazgan barça bedodliklar, jumladan, 80y.lar örtalaridagi «paxta işi»ning butun azobuqubatlarini boşdan keçirdi.
Q.: Repressiya, Sovet ittifoqi kommunistik partiyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОВЕТ СОЦИАЛИСТИК РЕСПУБЛИКАЛАРИ ИТТИФОҚИ, СССР, Совет Иттифоқи — собиқ Россия империяси ҳудудининг катта қисмида 1922—91 й.ларда мавжуд бўлган муста бид давлат. СССР ни ташкил этиш тўғрисида деб аталган Шартнома (1922)га мувофиқ, унинг таркибига халқларнинг хоҳиширодасига зид равишда Россия (РСФСР), Украина (УССР), Белоруссия (БССР), Закавказье республикалари [ЗСФСР; 1936 й.дан иттифокдош республикалар — Озарбайжон (Озарбайжон ССР), Арманистон (Арманистон ССР), Грузия (Грузия CCP)J, кейинчалик — 1925 й. Ўзбекистон (Ўзбекистон ССР), Туркманистон (Туркманистон ССР), 1929 й. Тожикистон (Тожикистон ССР), 1936 й. Қозоғистон (Қозоғистон ССР), Қирғизистон (Кирғизистон ССР), 1940 й. Молдавия (Молдавия ССР), Латвия (Латвия ССР), Литва (Литва ССР) ва Эстония (Эстония ССР) киритилган.
20й.ларнинг бошларидан, айниқса, В. И. Лениннинг вафотидан кейин мамлакат раҳбарияти орасида ҳркимият учун кескин кураш бошланди. Рахбарликнинг авторитар усуллари карор тогщи, И. В. Сталин шу усуллардан фойдаланиб, яккабошчилик ҳокимияти режимини кучайтириб борди. 1921 й.да бошланган янги иқтисодий сиёсат (НЭП) 20й.ларнинг ўрталарида тўхтатилиб, сўнг мамлакатни жадал индустриялаш ва қ.х.ни зўрлаб коллективлаштириш (жамоалаштириш) сиёсати бошлаб юборилди. Коммунистик партия давлат тузилмасини тўлатўкис ўзига бўйсундириб олди. (қ. Совет Иттифоқи Коммунистик партияси). Мамлакатни тез модернизациялаш ва б. мамлакатлардаги инқилобий ҳаракатни қўллаб-қувватлашни мақсад қилиб қўйган қатъий марказлаштирилган ва ҳарбийлаштирилган тоталитар ижтимоий тузум вужудга келди. Бошланган оммавий қатағонлар 1934 й.дан кейин авж олдирилди ва жамиятнинг барча табақаларини қамраб олди; миллионлаб бегуноҳ одамлар қамоққа ташланди, отилди, сургун қилинди (қ. Репрессия). Давлат ва жамият ҳаёти тор доирага солиб қўйилди, бепоён мамлакатдаги барча ишлар марказдан тузиб бериладиган режа асосидагина юритиладиган бўлди, ўта мафкуралашган коммунистик тизим қарор топтирилди, демократик тамойиллар оёқ ости қилинди, суд тизими бедодлик асосига қурилди. 30й.ларнинг охирида мустабид давлатнинг ташқи сиёсати кескин ўзгартирилди, халқаро жамоа хавфсизлиги йўлидан қайтилди. 1939 й. советгерман битимлари тузилди, унга биноан бир йил ичида Ғарбий Украина ва Ғарбий Белоруссия, Болтиқбўйи мамлакатлари, Бессарабия ва Шим. Буковина СССР таркибига қўшиб олинди. СССР томонидан бошланган советфин уруши (1939.30.11 — 1940.12.3) совет империясининг халқаро обрўсига путур етказди (СССР Миллатлар иттифоқидан ч и кариб юборилди). 1941 й. Германия шартномаларни бузиб, Совет Иттифоқига қўққисдан ҳужум қилди. Урушга аҳолиси қарийб 6,5 млн. бўлган Ўзбекистондан 1 млн.дан ортиқ киши сафарбар қилинди. Уруш даврида бутунбутун халклар — болқорлар, чеченлар, қалмоқлар, қрим татарлари, қорачойлар, греклар, месхети турклари, Волга бўйи немислари ва б. ўзга ўлкаларга мажбурлаб кўчирилди. СССР АҚШ, Буюк Британия, Франция каби иттифоқчилар ёрдамида урушда ғолиб чиққач, Жан. Сахалин, Курил о.лари, Петсамо (Печенга), Клайпеда, Кенигсберг (Калининград), Закарпатье Украинаси ва б. ерлар ҳисобига мамлакат ҳудуди кенгайтирилди. Урушдан кейин қатағонлар (космополитизмга қарши кураш, «врачлар иши», «Ленинград иши» ва б.) давом эттирилди, ўзбекистонлик кўпгина ёзувчи, шоир, олим ва б. зиёлилар ҳам шу сиёсат азобини тортдилар. Ғарб мамлакатлари б-н иттифоқчилик муносабатлари узилиши оқибатида икки сиёсий тузум ўртасида «совуқуруш», қуролланиш пойгаси бошланди. И.В.Сталин вафоти (1953) дан кейин бўлиб ўтган КПСС 20съезди (1956) Н. С. Хрушчёв ташаббуси б-н Сталин шахсига сиғинишни танқид қилди. Қатағон қурбонлари оклана бошланди; халқнинг турмуш даражасини оширишга, қ.х.ни, уйжой қурилишини, енгил саноатни ривожлантиришга кўпроқ эътибор берилди. Илмий ва ишлаб чиқарувчи кучларни, моддий воситаларни фан ва техника тараққиётига қаратиш туфайли айрим ютукларга эришилди: дунёда биринчи атом электр ст-яси ишга туширилди (1954), Ернинг биринчи сунъий йўлдоши (1957), ичида космонавт учувчи бўлган биринчи космик кема (1961) учирилди; СССР нинг халқаро алоқалари кенгайди, ядро уруши хавфи камайди. Аммо тоталитар тузум ва маъмурийбуйруқбозликка асосланган иқтисодиёт сақланиб қолаётган бир пайтда мамлакатни янгилаш йўлидаги бу уринишлар изчиллик б-н ўтказилмади ва муваффақиятсизликка учради. Партия ва давлатга Л. И. Брежнев бошчилик қилган йилларда (1964—82) давлат ва жамият ҳаётида тўрачилик авж олди, иктисодиётда турғунлик ҳукм сурди. А. Н. Косигиннпнт ташаббуси б-н ўтказилган ислоҳотлар тўхтаб қолди, иқгисодиёт экстенсив йўлдан ривожлантирилди. Нефть ва газни экспорт қилишдан тушган маблағнинг деярли ҳаммаси ҳарбий мақсадларга ишлатилди. Венгрия (1956) ва Чехословакия (1968) рахбариятининг ислоҳот ўтказиш йўлидаги ҳаракатлари Совет армияси томонидан қурол кучи б-н бостирилиши, Афғонистонга қўшин киритилиши (1979) халқаро кескинликни баттар кучайтирди. 1985 й. да ҳокимият тепасига келган М. С Горбачёв ва унинг тарафдорлари «қайта қуриш» сиёсатини бошладилар, халқнинг сиёсий фаоллиги ошди, оммавий, миллий ҳаракат ва ташкилотлар тузилди. Лекин юқоридан туриб совет тузумини ислоҳ қилиш учун қилинган палапартиш уринишлар мамлакатдаги тангликни чуқурлаштирди. Миллий низолар кучайди, иқтисодий аҳвол оғирлашди. Собиқ империя даврида катта лавозимларни эгаллаб келган бир гуруҳ мансабпарастлар ўз имтиёзларини саклаб қолиш мақсадида 1991 й. август ойида Фавқулодда ҳолат давлат қўмитаси (ГКЧП)ни тузиб, давлат тўнтариши қилишга уриниб кўрди, аммо бу уриниш барбод бўлди.
1991 й. 8 дек.да Белоруссия, Россия ва Украина раҳбарлари Б. Н. Ельцин, Л.М. Кравчук, С. С. Шушкевич Белоруссиядаги Белая Вежа ўрмонида битим имзолаб, СССР тугатилишини қайд этдилар ва Мусгпакил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ) ташкил этилганлигини эълон қилдилар (1991 й. 8 дек., Минск). Озарбайжон, Арманистон, Қозоғистон, Қирғизистон, Молдавия, Тожикистон, Туркманистон, Ўзбекистон 1991 й. 21 дек.да Олмаотада имзоланган Декларацияда МДҲни тузиш тўғрисидаги Битимга қўшилдилар. 1993 й. Грузия ҳам МДҲга қўшилди. 1991 й. 25 дек.да СССР халқаро ҳуқуқ субъекти сифатида барҳам топди. Ғайриинсоний принципларга асосланган сохта давлат — «Кизил империя»нинг такдири ана шундай якун топди. Бу тарихий қонуният эди.
Ўзбек халқи Ўзбекистон Президента И. А. Каримов бошчилигида мустақилликка эришиш йўлида олиб борган қатъий кураш бу жараёнда катта аҳамиятга эга бўлди. СССР мавжуд бўлган йиллар мобайнида Ўзбекистон халқи мамлакатни индустриялаш, қ.х.ни жамоалаштириш, оммавий қатағонлар сиёсати ва коммунистик диктатура ўтказган барча бедодликлар, жумладан, 80й.лар ўрталаридаги «пахта иши»нинг бутун азобуқубатларини бошдан кечирди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.