Sovun
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 484–485-b. — ziyouz.com
Sovun — tarkibida 8 tadan 18 tagaça uglerod atomi bölgan yuqori molekulali yoğ, naften va smola kislotalarining tuzlari (q. Karbon kislotalar). I.ç.da va rözğorda (tovar S.) S. deganda karbon kislotalarning suvda eriydigan tuzlariga yuvuvçi ta'sirga ega bölgan ba'zi moddalarning qöşilmasi tuşuniladi. Bu aralaşmalarning asosini töyingan va töyinmagan yoğ kislotalari (stearin, palmitin, miristin, laurin va olein)ning natriyli (ba'zan, kaliyli va ammoniyli) tumari taşkil etadi. Mol. m. kiçik kislotalar yuvuvçi ta'sirga ega emas, mol. m. katga kislotalar esa suvda yomon eriydi. Işqoriy yer va oğir metallar (mis, simob va b.) ning tuzlari şartli ravişda «metall» S. deyiladi. Ularning köpçiligi suvda erimaydi, lekin uglevodlarda eriydi, bunday tuzlar plastik (konsistent) surkov materiali, loklar, plastifikatorlar va b. tayyorlaşda qöllanadi. Suvsiz natriyli S. — qattiq modda, suyuqlaniş t-rasi 250—260°. S. ga suv qöşilganda uning suyuklaniş t-rasi pasayadi. Tovar S.ning suyuqlaniş t-rasi 100°. Qattiq S.ning ziçligi 1050 kg/m3 ga yaqin; suvsiz S, gifoskopik S.ning yuvuvçi modda, höllagiç, emulgator, peptizator, surkov materiallari va b. sifatida keng işlatilişining sababi S. molekulalarning öziga xos tuzilganligidir. S. — sirt faolmoddalaraan. S. suvli eritmalarda gidrolizlanadi. S. eritmasi işqoriy reaksiyaga ega. Öta suyultirilgan S. ionlarga töliqdissotsiyalanadi. Qattik, suvda S.ning yuvuvçi ta'siri keskin pasayadi, çunki bunda suvda erimaydigan kalsiy va magniy tuzlari hosil böladi (q. Suvning qattiqligi).
S. qadimdan ma'lum yuvuvçi vositadir. Qadimgi gallar va germanlar yoğlarni ösimlik kuli, ohak va tabiiy işqorlar b-n işlab S. tayyorlaganlar. 17-a.da potaş (K2CO3) qöllab kaliyli suyuq («yaşil») S. işlab çiqarilgan. 1800 y.dan suyuq S.ga qaynatiş paytida oş tuzi b-n işlov beriş orqali qölbola «qattiq va sariq» natriyli S. i.ç. boşlangan. Ilk bor kalsinatsiyalangan sodadan foydalanib sanoat miqyosida S. işlab çiqariş 18-a. oxirlarida amalga oşirilgan.
Ma'lumki, kir kiyimkeçak va b. materiallarda turli yoğlar böladi. Bunday materiallar suv b-n yuvilganda toza bölmaydi, çunki kir tarkibidagi yoğlar höllanmaydi. S. b-n yuvilganda S.ning tortadigan qismi (ya'ni karboksil guruh) kir tarkibidagi yoğlarni höllaydi. Natijada materialdagi kir S. eritmasi b-n emulsiya hosil qiladi va suv b-n oson yuviladi.
S. neytral yoğlarga öyuvçi işqorlar ta'sir ettirib yoki yoğ kislotalarini öyuvçi işqorlar yoxud işqorli karbonatlar b-n neytrallab olinadi. S. konsistensiyasiga köra, qattiq, mazsimon, suyuk, va poroşoksimon böladi; işlatiliş maqsadiga qarab kir S, atir S. va texnik S.ga bölinadi; tayyorlaş usuli böyiça yelimli va özakli S.ga ajraladi.
Natural va gidrogenlangan holdagi ösimlik yoğlari, hayvon yoğlari, sintetik yoğ kislotalari, yoğlarni tozalaşda hosil bölgan çiqindilar, kanifol S. tayyorlaş uçun xom aşyo sifatida işlatiladi. S. pişiriş uçun neytral va parçalangan yoğlardan foydalaniladi.
Ad.: Abramzon A. A., Poverxnoaktivniye veşestva, 2 izd., L., 1981.
Sobirjon Aminov.
Q.: Karbon kislotalar, Suvning qattiqligi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОВУН — таркибида 8 тадан 18 тагача углерод атоми бўлган юқори молекулали ёғ, нафтен ва смола кислоталарининг тузлари (қ. Карбон кислоталар). И.ч.да ва рўзғорда (товар С.) С. деганда карбон кислоталарнинг сувда эрийдиган тузларига ювувчи таъсирга эга бўлган баъзи моддаларнинг қўшилмаси тушунилади. Бу аралашмаларнинг асосини тўйинган ва тўйинмаган ёғ кислоталари (стеарин, пальмитин, миристин, лаурин ва олеин)нинг натрийли (баъзан, калийли ва аммонийли) тумари ташкил этади. Мол. м. кичик кислоталар ювувчи таъсирга эга эмас, мол. м. катга кислоталар эса сувда ёмон эрийди. Ишқорий ер ва оғир металлар (мис, симоб ва б.) нинг тузлари шартли равишда «металл» С. дейилади. Уларнинг кўпчилиги сувда эримайди, лекин углеводларда эрийди, бундай тузлар пластик (консистент) сурков материали, локлар, пластификаторлар ва б. тайёрлашда қўлланади. Сувсиз натрийли С. — қаттиқ модда, суюқланиш т-раси 250—260°. С. га сув қўшилганда унинг суюкланиш т-раси пасаяди. Товар С.нинг суюқланиш т-раси 100°. Қаттиқ С.нинг зичлиги 1050 кг/м3 га яқин; сувсиз С, гифоскопик С.нинг ювувчи модда, ҳўллагич, эмульгатор, пептизатор, сурков материаллари ва б. сифатида кенг ишлатилишининг сабаби С. молекулаларнинг ўзига хос тузилганлигидир. С. — сирт фаолмоддалараан. С. сувли эритмаларда гидролизланади. С. эритмаси ишқорий реакцияга эга. Ўта суюлтирилган С. ионларга тўлиқдиссоцияланади. Қаттик, сувда С.нинг ювувчи таъсири кескин пасаяди, чунки бунда сувда эримайдиган кальций ва магний тузлари ҳосил бўлади (қ. Сувнинг қаттиқлиги).
С. қадимдан маълум ювувчи воситадир. Қадимги галлар ва германлар ёғларни ўсимлик кули, оҳак ва табиий ишқорлар б-н ишлаб С. тайёрлаганлар. 17-а.да поташ (К2СО3) қўллаб калийли суюқ («яшил») С. ишлаб чиқарилган. 1800 й.дан суюқ С.га қайнатиш пайтида ош тузи б-н ишлов бериш орқали қўлбола «қаттиқ ва сариқ» натрийли С. и.ч. бошланган. Илк бор кальцинацияланган содадан фойдаланиб саноат миқёсида С. ишлаб чиқариш 18-а. охирларида амалга оширилган.
Маълумки, кир кийимкечак ва б. материалларда турли ёғлар бўлади. Бундай материаллар сув б-н ювилганда тоза бўлмайди, чунки кир таркибидаги ёғлар ҳўлланмайди. С. б-н ювилганда С.нинг тортадиган қисми (яъни карбоксил гуруҳ) кир таркибидаги ёғларни ҳўллайди. Натижада материалдаги кир С. эритмаси б-н эмульсия ҳосил қилади ва сув б-н осон ювилади.
С. нейтрал ёғларга ўювчи ишқорлар таъсир эттириб ёки ёғ кислоталарини ўювчи ишқорлар ёхуд ишқорли карбонатлар б-н нейтраллаб олинади. С. консистенциясига кўра, қаттиқ, мазсимон, суюк, ва порошоксимон бўлади; ишлатилиш мақсадига қараб кир С, атир С. ва техник С.га бўлинади; тайёрлаш усули бўйича елимли ва ўзакли С.га ажралади.
Натурал ва гидрогенланган ҳолдаги ўсимлик ёғлари, ҳайвон ёғлари, синтетик ёғ кислоталари, ёғларни тозалашда ҳосил бўлган чиқиндилар, канифол С. тайёрлаш учун хом ашё сифатида ишлатилади. С. пишириш учун нейтрал ва парчаланган ёғлардан фойдаланилади.
Ад.: Абрамзон А. А., Поверхноактивные вещества, 2 изд., Л., 1981.
Собиржон Аминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.