Substansiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 634–635-b. — ziyouz.com
Substansiya (lot. substantia — mohiyat) — narsa va hodisalarning mohiyatini, asosini ifodalovçi tuşunça. Odatda, materiya, modda sözining sinonimi sifatida qöllaniladi. S. falsafada xilmaxil olamning, obyektiv reallikning, tabiat, jamiyat, inson va uning tafakkuri tarixini, inson bilimlarining natijalarini ham öziga qamrab oluvçi konkretlikning nazariy in'ikosi, biliş nazariyasining asosiy tuşunçasi sifatida talqin etiladi. Bunday universal mohiyat muayyan narsa, hodisalar va ularning özaro aloqadorliklari orqali namoyon böladi. Yunon faylasuflari S. deb narsalarning doimiy, tub va özgarmas xususiyatini, asl mohiyatini anglaşgan, un-ta aksidensiya tuşunçasini qaramaqarşi qöyişgan. Keyinçalik sxolastlar butun mavjudotning asl mohiyatini taşkil etuvçi S. — xudodir degan ğoyani ilgari surdilar (q. Sxolastika). Olamning moddiy sababi va ilohiy S. haqidagi dualistik talqinni R. Dekart olğa surdi, u Spinoza falsafasida yanada rivojlantirildi. I. Kant Sni tafakkurning aprior şakli, ya'ni tajribadan olingan bilimlarni sintezlovçi şakli deb izohladi. Uning fikriça, S.ning doimiyligi barça vaqt mobaynida ötkinçi bölgan narsalarga nisbatangina namoyon böladi. Gegel Sni narsalardagi özgaruvçan, ötkinçi tomonlarning yaxlitligi sifatida ta'riflab, uni «har qanday haqiqiy rivojlanişning asosidir», deydi.
Şarq falsafasida Forobiy Sni eng umumiylik sifatida tuşuntirgan. Ibn Sino Sni «substansional umumiylik va aksidental umumiylik»ning özaro munosabati doirasida talqin etib, ularning birbiri bilan boğlanganligiga, biri ikkinçisisiz mavjud böla olmasligiga e'tiborni qaratdi. Sni tuşunişda ham materialistik, ham idealistik qaraş bor. Materialistlar S. deb obyektiv reallikni, materiyani, idealistlar esa, xudoni, mutlaq ğoyani, ruhni, umuman moddiy bölmagan asosni tuşunadilar. Pozitivistlar Sni mavhum tuşunça sifatida ta'riflab, bu tuşunça tadqiqotçini çalğitib, uning fikrini yöq narsaga boğlab qöyadi, aslida odam xilmaxilliklar va ularning birliklaridan iborat, bunga esa moddiylik ham, ma'naviylik ham kiradi deb hisoblaşadi. Hoz. zamon tabiatşunosligi uçun S. faqat rasmiy tuşunça bölib, hodisalarni ifodalovçi degan ma'noni bildiradi.
Q.: Sxolastika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУБСТАНЦИЯ (лот. substantia — моҳият) — нарса ва ҳодисаларнинг моҳиятини, асосини ифодаловчи тушунча. Одатда, материя, модда сўзининг синоними сифатида қўлланилади. С. фалсафада хилмахил оламнинг, объектив реалликнинг, табиат, жамият, инсон ва унинг тафаккури тарихини, инсон билимларининг натижаларини ҳам ўзига қамраб олувчи конкретликнинг назарий инъикоси, билиш назариясининг асосий тушунчаси сифатида талқин этилади. Бундай универсал моҳият муайян нарса, ҳодисалар ва уларнинг ўзаро алоқадорликлари орқали намоён бўлади. Юнон файласуфлари С. деб нарсаларнинг доимий, туб ва ўзгармас хусусиятини, асл моҳиятини англашган, ун-та акциденция тушунчасини қарамақарши қўйишган. Кейинчалик схоластлар бутун мавжудотнинг асл моҳиятини ташкил этувчи С. — худодир деган ғояни илгари сурдилар (қ. Схоластика). Оламнинг моддий сабаби ва илоҳий С. ҳақидаги дуалистик талқинни Р. Декарт олға сурди, у Спиноза фалсафасида янада ривожлантирилди. И. Кант Сни тафаккурнинг априор шакли, яъни тажрибадан олинган билимларни синтезловчи шакли деб изоҳлади. Унинг фикрича, С.нинг доимийлиги барча вақт мобайнида ўткинчи бўлган нарсаларга нисбатангина намоён бўлади. Гегель Сни нарсалардаги ўзгарувчан, ўткинчи томонларнинг яхлитлиги сифатида таърифлаб, уни «ҳар қандай ҳақиқий ривожланишнинг асосидир», дейди.
Шарқ фалсафасида Форобий Сни энг умумийлик сифатида тушунтирган. Ибн Сино Сни «субстанционал умумийлик ва акцидентал умумийлик»нинг ўзаро муносабати доирасида талқин этиб, уларнинг бирбири билан боғланганлигига, бири иккинчисисиз мавжуд бўла олмаслигига эътиборни қаратди. Сни тушунишда ҳам материалистик, ҳам идеалистик қараш бор. Материалистлар С. деб объектив реалликни, материяни, идеалистлар эса, худони, мутлақ ғояни, руҳни, умуман моддий бўлмаган асосни тушунадилар. Позитивистлар Сни мавҳум тушунча сифатида таърифлаб, бу тушунча тадқиқотчини чалғитиб, унинг фикрини йўқ нарсага боғлаб қўяди, аслида одам хилмахилликлар ва уларнинг бирликларидан иборат, бунга эса моддийлик ҳам, маънавийлик ҳам киради деб ҳисоблашади. Ҳоз. замон табиатшунослиги учун С. фақат расмий тушунча бўлиб, ҳодисаларни ифодаловчи деган маънони билдиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.