Suv bilan davolaş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 643–644-b. — ziyouz.com
Suv bilan davolaş SUV BILAN DAVOLAŞ, gidroterapiya — davolaş, gigiyena va profilaktika maqsadida suvdan foydalaniş. Bu muolaja qadimdan ma'lum. 19-a.ga kelib ilmiy jixatdan asoslab berildi. S.b.d. muolajalari duş, vannalar, yuviniş, badanni xöl soçiq bilan işqalab artiş, boşdan suv quyiş, höl çoyşabga öralib yotişdan iborat.
S.b.d.da teridagi nerv oxirlari (retseptorlar)ga suvning tra, mexanik va kimyoviy omillari ta'sir körsatadi. Bu ta'sirotlar reflektor ravişda markaziy nerv sistemasi orkali organizmning barça a'zolari va sistemalarida javob reaksiyasini paydo qiladi. Xususan, kasal a'zoda juda kuçli reaksiya paydo böladi. Garçi köpçilik suv muolajalarini uy şaroitida mustaqil ravişda ötkaziş mumkin bölsada, biroq ularni faqat vraç tavsiya etişi lozim. U har bir bemor organizmining funksional imkoniyatlariga va reaktivligiga mos keladigan muolajalarni tanlab beradi. S.b.d. muolajalarida suv t-rasi ning qözğatuvçi ta'siri asosiy örinni egallaydi. Muolaja uçun sovuq suv (20° gaça), salqin, ya'ni indifferent suv (20—33°), iliq (37—39°) va issiq suv (40—42°) işlatilişi mumkin. Tra omilining ta'siri odam gavdasi bilan suv örtasida issiqlik energiyasi almaşinuvi sodir bölişiga asoslangan. S.b.d.ning asosiy maqsadlaridan biri tabiiy omillardan foydalaniladigan boşqa davo usullaridagi kabi organizmni tetiklantirişdan iborat. Bunga muolajani töğri dozalaş yöli bilan erişiladi.
Teriga sovuq va salqin suv bilan ta'sir qilinganda undagi mayda tomirlar siqiladi, issiqlik yöqolişi kamayadi. Teri tomirlarining torayişi qon oqişiga qarşilikni kuçaytiradi, bu esa yurak qisqarişlarini tezlaştiradi va zöraytiradi, qon bosimi bir oz oşadi. Sovuq suv nerv sistemasiga qözğatuvçi ta'sir körsatadi. Bunda teri oqaradi va uşlab körilganda sovuq tuyuladi (reaksiyaning birinçi fazasi). Sovuq suv bilan ta'sir qiliş davom ettirilaversa, terining toraygan tomirlari kengayadi, bunda tomirlar devori muskulaturasi tonusi oşadi va qon oqimi tezlaşadi. Bu organizmning issiqlik yöqotişiga va moddalar almaşinuvining kuçayişiga olib keladi. Teri qizaradi va uşlab körganda iliq tuyuladi (reaksiyaning ikkinçi fazasi). Bemor ilib, juda rohatlanadi, yengil tortadi va tetik böladi. Sovuq va salkin suv ta'sirini mexanik ta'sirot — işqalaş, uqalaş bilan qöşib olib borilsa, rohatbaxş sezgi paydo böladi.
Indefferent, ya'ni gavda t-rasiga yaqin tradagi suv tinçlantiruvçi ta'sir körsatadi, biroq muolajaning uzoq davom etişi odamni xrldan toydiradi.
Iliq suv nerv sistemasini tinçlantiradi va uyquning yaxşilanişiga yordam beradi.
Issiq suv ta'sirida dastlab teri tomirlari qisqa muddatga torayadi. Bunda yurak urişi tezlaşadi, kon bosimi bir oz oşadi, köp ter çiqadi. Keyin teri tomirlari juda kengayib ketadi, biroq tana ança issiq suv içida bölganidan issiklik ajralmaydi. Bu muolajada yurak tomir sistemasiga zör kelişi sababli qon aylanişining buzilişi, stenokardiya, gipertoniya kasalligida, şuningdek, röyi rost aterosklerozda issiq suv muolajalari buyurilmaydi.
S.b.d.da tra ta'sirini, muolaja davomliligini, ta'sir etiş maydonini özgartiriş yöli bilan organizmning qator a'zolari va sistemalarida turli reaksiyalarni paydo qiliş mumkin.
S.b.d. muolajalarida tra omili bilan bir katorda mexanik omil — suv bosimi (umumiy vanna qabul qilişda) va uning oqimidan ğam (duş, çömilişda) foydalaniladi. Buning ta'sirida ma'lum darajada terida va içki a'zolarda qon aylanişi özgaradi; teri venalari bosiladi va yurakka qon oqib kelişi ança ortadi va qorin böşliğidan qon oqib ketişi kuçayadi. Zarurat bölganda (davo maqsadiga qarab) mexanik qözğatişni qöşimça tazyiq — uqalaş, massaj yoki suvni tegişli bosim ostida yuborişga imkon beradigan maxsus moslamalar qöllaş yöli bilan kuçaytiriş mumkin.
Oddiy (çuçuk) suvning kimyoviy qözğatuvçi ta'siri juda kam, mineral suvlar, dengiz suvi (q. Balneoterapiya), şuningdek, davo maqsadida terini ta'sirlaş uçun moddalar (turli ekstratlar va b.) qöşilgan suv ança kuçli ta'sir körsatadi.
S.b.d. organizmni çiniqtiriş, şuningdek, ba'zi kasalliklarni davolaşda yaxşi naf beradi. Mas, sovuq suv bilan ötkaziladigan muolajalar nerv va yuraktomir sistemasi funksiyasining ba'zi buzilişlarida, moddalar almaşinuvini oşiriş maqsadida (mas, yoğ bosişda) buyuriladi. Issiq S.b.d. turli surunkali yalliğlaniş kasalliklarida qöllanadi (yana q. Vannalar).
Q.: Balneoterapiya, Vannalar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ БИЛАН ДАВОЛАШ, гидротерапия — даволаш, гигиена ва профилактика мақсадида сувдан фойдаланиш. Бу муолажа қадимдан маълум. 19-а.га келиб илмий жихатдан асослаб берилди. С.б.д. муолажалари душ, ванналар, ювиниш, баданни хўл сочиқ билан ишқалаб артиш, бошдан сув қуйиш, ҳўл чойшабга ўралиб ётишдан иборат.
С.б.д.да теридаги нерв охирлари (рецепторлар)га сувнинг тра, механик ва кимёвий омиллари таъсир кўрсатади. Бу таъсиротлар рефлектор равишда марказий нерв системаси оркали организмнинг барча аъзолари ва системаларида жавоб реакциясини пайдо қилади. Хусусан, касал аъзода жуда кучли реакция пайдо бўлади. Гарчи кўпчилик сув муолажаларини уй шароитида мустақил равишда ўтказиш мумкин бўлсада, бироқ уларни фақат врач тавсия этиши лозим. У ҳар бир бемор организмининг функционал имкониятларига ва реактивлигига мос келадиган муолажаларни танлаб беради. С.б.д. муолажаларида сув т-раси нинг қўзғатувчи таъсири асосий ўринни эгаллайди. Муолажа учун совуқ сув (20° гача), салқин, яъни индифферент сув (20—33°), илиқ (37—39°) ва иссиқ сув (40—42°) ишлатилиши мумкин. Тра омилининг таъсири одам гавдаси билан сув ўртасида иссиқлик энергияси алмашинуви содир бўлишига асосланган. С.б.д.нинг асосий мақсадларидан бири табиий омиллардан фойдаланиладиган бошқа даво усулларидаги каби организмни тетиклантиришдан иборат. Бунга муолажани тўғри дозалаш йўли билан эришилади.
Терига совуқ ва салқин сув билан таъсир қилинганда ундаги майда томирлар сиқилади, иссиқлик йўқолиши камаяди. Тери томирларининг торайиши қон оқишига қаршиликни кучайтиради, бу эса юрак қисқаришларини тезлаштиради ва зўрайтиради, қон босими бир оз ошади. Совуқ сув нерв системасига қўзғатувчи таъсир кўрсатади. Бунда тери оқаради ва ушлаб кўрилганда совуқ туюлади (реакциянинг биринчи фазаси). Совуқ сув билан таъсир қилиш давом эттирилаверса, терининг торайган томирлари кенгаяди, бунда томирлар девори мускулатураси тонуси ошади ва қон оқими тезлашади. Бу организмнинг иссиқлик йўқотишига ва моддалар алмашинувининг кучайишига олиб келади. Тери қизаради ва ушлаб кўрганда илиқ туюлади (реакциянинг иккинчи фазаси). Бемор илиб, жуда роҳатланади, енгил тортади ва тетик бўлади. Совуқ ва салкин сув таъсирини механик таъсирот — ишқалаш, уқалаш билан қўшиб олиб борилса, роҳатбахш сезги пайдо бўлади.
Индефферент, яъни гавда т-расига яқин традаги сув тинчлантирувчи таъсир кўрсатади, бироқ муолажанинг узоқ давом этиши одамни хрлдан тойдиради.
Илиқ сув нерв системасини тинчлантиради ва уйқунинг яхшиланишига ёрдам беради.
Иссиқ сув таъсирида дастлаб тери томирлари қисқа муддатга тораяди. Бунда юрак уриши тезлашади, кон босими бир оз ошади, кўп тер чиқади. Кейин тери томирлари жуда кенгайиб кетади, бироқ тана анча иссиқ сув ичида бўлганидан иссиклик ажралмайди. Бу муолажада юрак томир системасига зўр келиши сабабли қон айланишининг бузилиши, стенокардия, гипертония касаллигида, шунингдек, рўйи рост атеросклерозда иссиқ сув муолажалари буюрилмайди.
С.б.д.да тра таъсирини, муолажа давомлилигини, таъсир этиш майдонини ўзгартириш йўли билан организмнинг қатор аъзолари ва системаларида турли реакцияларни пайдо қилиш мумкин.
С.б.д. муолажаларида тра омили билан бир каторда механик омил — сув босими (умумий ванна қабул қилишда) ва унинг оқимидан ғам (душ, чўмилишда) фойдаланилади. Бунинг таъсирида маълум даражада терида ва ички аъзоларда қон айланиши ўзгаради; тери веналари босилади ва юракка қон оқиб келиши анча ортади ва қорин бўшлиғидан қон оқиб кетиши кучаяди. Зарурат бўлганда (даво мақсадига қараб) механик қўзғатишни қўшимча тазйиқ — уқалаш, массаж ёки сувни тегишли босим остида юборишга имкон берадиган махсус мосламалар қўллаш йўли билан кучайтириш мумкин.
Оддий (чучук) сувнинг кимёвий қўзғатувчи таъсири жуда кам, минерал сувлар, денгиз суви (қ. Бальнеотерапия), шунингдек, даво мақсадида терини таъсирлаш учун моддалар (турли экстратлар ва б.) қўшилган сув анча кучли таъсир кўрсатади.
С.б.д. организмни чиниқтириш, шунингдек, баъзи касалликларни даволашда яхши наф беради. Мас, совуқ сув билан ўтказиладиган муолажалар нерв ва юрактомир системаси функциясининг баъзи бузилишларида, моддалар алмашинувини ошириш мақсадида (мас, ёғ босишда) буюрилади. Иссиқ С.б.д. турли сурункали яллиғланиш касалликларида қўлланади (яна қ. Ванналар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.