Suyuq kristallar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 784-b. — ziyouz.com
Suyuq kristallar SUYUQ KRISTALLAR, suyuq kristall holat, mezomorf holat — moddalarning suyuqlik (oquvçanlik) xossalari hamda qattiq kristallarning ba'zi xossalari (anizotropiya) ga ega bölgan oraliq holati. S.k. hosil qilgan moddalarning molekulalari tayoqça yoki çöziq plastinkasimon şaklda böladi. Termotrop va liotrop xillarga bölinadi. Termotrop S.k. — ma'lum tra oraliğida mezomorf holatda, undan past trada qattiq kristall, yuqori trada esa oddiy suyuklik holatida böladi. Mac, iazoksianizol 118,27° da anizotrop bölib, suyuq kristallar hosil qiladi. 135,85° da esa u izotroplikni namoyon qilib, oddiy suyuqlikka aylanadi. Ba'zi moddalarning maxsus erituvçilardagi eritmasi liotrop S.k. deyiladi.
S.k. molekulalarining tartiblaniş darajasiga köra nematik («azoksionizol, sintetik polipeptid eritmalari) va smektik (sovunning suvdagi eritmasi) S.k. ga bölinadi. Nematik va smektik S.k.ning taşki körinişini polyarizatsion mikroskop yordamida osongina ajratiş mumkin. Nematik S.k. ipsimon, smektik S.k. konussimon, tayoqçasimon va bosqiçli tuzil gan.
S.k.ning xolesterik (xolesterinning propil efiri) xili ham mavjud bölib, uning molekulalari birbiriga parallel joylaşgan uzunçoq plastinkasimon şaklda. Xolesterik S.k. organik suyukdiklar va qattiq kristallarning optik faolligidan bir neça marta yuqori bölgan optik faollikkya ega.
Ba'zi termotrop S.k. 2 mezomorf holatda bölişi mumkin (q. Polimorfizm). Bunda strukturaviy ötişlar quyidagiça: qattiq^smektik— jematik—>amorfsuyuq kristall faza sxemasi böyiça boradi va 1 tartibli faza ötiş sodir böladi.
S.k. elastik, magnit va optik anizotroplik, yopişqoqlik, elektr ötkazuvçanlik va b. xossalarga ega.
S.k. 1888 y.da F. Reynitser va O. Lemanlar tomonidan kaşf etilgan.
Ad.: Pikin S . A., Strukturniye prevraşeniye v jidkix kristallax, M., 1981. Amerik Yu.B., Krendel B.A., Ximiya jidkix kristallov i mezomorfnix polimernix sistem, M., 1981.
Q.: Polimorfizm, Polimorfizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУЮҚ КРИСТАЛЛАР, суюқ кристалл ҳолат, мезоморф ҳолат — моддаларнинг суюқлик (оқувчанлик) хоссалари ҳамда қаттиқ кристалларнинг баъзи хоссалари (анизотропия) га эга бўлган оралиқ ҳолати. С.к. ҳосил қилган моддаларнинг молекулалари таёқча ёки чўзиқ пластинкасимон шаклда бўлади. Термотроп ва лиотроп хилларга бўлинади. Термотроп С.к. — маълум тра оралиғида мезоморф ҳолатда, ундан паст трада қаттиқ кристалл, юқори трада эса оддий суюклик ҳолатида бўлади. Mac, иазоксианизол 118,27° да анизотроп бўлиб, суюқ кристаллар ҳосил қилади. 135,85° да эса у изотропликни намоён қилиб, оддий суюқликка айланади. Баъзи моддаларнинг махсус эритувчилардаги эритмаси лиотроп С.к. дейилади.
С.к. молекулаларининг тартибланиш даражасига кўра нематик («азоксионизол, синтетик полипептид эритмалари) ва смектик (совуннинг сувдаги эритмаси) С.к. га бўлинади. Нематик ва смектик С.к.нинг ташки кўринишини поляризацион микроскоп ёрдамида осонгина ажратиш мумкин. Нематик С.к. ипсимон, смектик С.к. конуссимон, таёқчасимон ва босқичли тузил ган.
С.к.нинг холестерик (холестериннинг пропил эфири) хили ҳам мавжуд бўлиб, унинг молекулалари бирбирига параллел жойлашган узунчоқ пластинкасимон шаклда. Холестерик С.к. органик суюкдиклар ва қаттиқ кристалларнинг оптик фаоллигидан бир неча марта юқори бўлган оптик фаолликкя эга.
Баъзи термотроп С.к. 2 мезоморф ҳолатда бўлиши мумкин (қ. Полиморфизм). Бунда структуравий ўтишлар қуйидагича: қаттиқ^смектик— жематик—>аморфсуюқ кристалл фаза схемаси бўйича боради ва 1 тартибли фаза ўтиш содир бўлади.
С.к. эластик, магнит ва оптик анизотроплик, ёпишқоқлик, электр ўтказувчанлик ва б. хоссаларга эга.
С.к. 1888 й.да Ф. Рейнитцер ва О. Леманлар томонидан кашф этилган.
Ад.: Пикин С . А., Структурные превращение в жидких кристаллах, М., 1981. Америк Ю.Б., Крендель Б.А., Химия жидких кристаллов и мезоморфных полимерных систем, М., 1981.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.