Tabiiy tanlaniş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21-b. — ziyouz.com
Tabiiy tanlaniş - organizmlar evolyutsiyasining asosiy harakatlantiruvçi omili. T.t. haqidagi ta'limot Ç. Darvin tomonidan yaratilgan (1858— 59). Olimning fikriça, T.t. — yaşaş uçun kuraşning natijasi bölib, foydali individual özgarişlarga ega bölgan organizmlarning yaşab, nayel krldirişi, foydasiz özgarişlarga ega bölgan organizmlarning esa qirilib ketişi, ya'ni moslaşgan formalarning yaşab qolişi va moslaşmagan formalarning nobud bölişidan iborat biologik jarayon. Irsiy özgaruvçanlik T.t. ning ta'siri uçun zarur zamin hisoblanadi. T.t. ning bevosita natijasi esa organizmlarning taşki muxitning muayyan şaroitiga moslanişi mukammallaşişidan iborat. T.t. tufayli organizmlar xilmaxilligi orta boradi; progressiv evolyutsiya jarayonida organizmlar tuzilişi ham mukammallaşib boradi; muhit şaroitlariga yetarli darajada moslaşa olmagan turlar nobud böladi.
T.t. haqidagi Ç. Darvin konsepsiyasi S. S. Çetverikov, R. Fişer, S. Rayt, I. I. Şmalgauzen, J. Xoldeyn, F. G. Dobrjanskiy va b. olimlarning işlarida yanada rivojlantirildi. T.t. ning genetik mohiyati populyatsiyada ixtisoslaşgan muayyan genotiplarning saqlanib, genlarning keyingi avlodga uzatilişida tanlanib iştirok etişidan iborat. T.t. alohida olingan fenotipga yoki genga ta'sir etmaydi, balki genotipning taşqi muhit bilan özaro ta'siri natijasida şakllanadigan (q. Genotip) muayyan fenotip (tirik organizmning barça belgilari yiğindisi)ga ta'sir qiladi. T.t. organizmlar özgaruvçanligining bevosita sababçisi bölolmaydi, lekin mutatsiyalarning tezligi va yönalişiga ta'sir körsatadi. Bu jarayon T.t. ning ijodiy roli deyiladi. T.t. ta'siri yirik populyatsiyalarda aniq bilinadi. Populyatsiyadagi individlar sonining kamayib borişi bilan tasodifiy omillarning ahamiyati ortib boradi. T.t. ayrim organizmlarga ta'sir qiliş (individual tanlaniş) bilan birga organizmlar guruhiga ham ta'sir körsatadi (guruhli tanlaniş). Bu jarayon alohida organizm uçun foydasiz, lekin ular guruhi uçun foydali bölgan belgilarning sak,lanib qolişiga imkon berişi mumkin. Şu tariqa yuksak hayvonlarda altruistik belgilar şakllanadi, mas., quşlarning qiçqiriği ularning özini duşmanga oşkora qilib qöyganidan ayrim individga zararli bölsada, xavf töğrisida ogohlantiruvçi signal bölgani tufayli turning boşqa individlari uçun foydali hisoblanadi. Tabiatda T.t. bir neça yönalişda ta'sir qiladi va har xil natijaga olib keladi. Şuning uçun T.t. harakatlantiruvçi tanlaniş, dizruptiv tanlaniş, turğunlaştiruvçi tanlaniş, jinsiy tanlaniş kabi xillarga ajratiladi. Antidarvinizmga mansub turli konsepsiyalar T.t. ni evolyutsiyaning asosiy omili sifatida tan olişmaydi (yana q. Sun'iy tanlaş).
Q.: Genotip, Sun'iy tanlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИИЙ ТАНЛАНИШ - организмлар эволюциясининг асосий ҳаракатлантирувчи омили. Т.т. ҳақидаги таълимот Ч. Дарвин томонидан яратилган (1858— 59). Олимнинг фикрича, Т.т. — яшаш учун курашнинг натижаси бўлиб, фойдали индивидуал ўзгаришларга эга бўлган организмларнинг яшаб, наел крлдириши, фойдасиз ўзгаришларга эга бўлган организмларнинг эса қирилиб кетиши, яъни мослашган формаларнинг яшаб қолиши ва мослашмаган формаларнинг нобуд бўлишидан иборат биологик жараён. Ирсий ўзгарувчанлик Т.т. нинг таъсири учун зарур замин ҳисобланади. Т.т. нинг бевосита натижаси эса организмларнинг ташки мухитнинг муайян шароитига мосланиши мукаммаллашишидан иборат. Т.т. туфайли организмлар хилмахиллиги орта боради; прогрессив эволюция жараёнида организмлар тузилиши ҳам мукаммаллашиб боради; муҳит шароитларига етарли даражада мослаша олмаган турлар нобуд бўлади.
Т.т. ҳақидаги Ч. Дарвин концепцияси С. С. Четвериков, Р. Фишер, С. Райт, И. И. Шмальгаузен, Ж. Холдейн, Ф. Г. Добржанский ва б. олимларнинг ишларида янада ривожлантирилди. Т.т. нинг генетик моҳияти популяцияда ихтисослашган муайян генотипларнинг сақланиб, генларнинг кейинги авлодга узатилишида танланиб иштирок этишидан иборат. Т.т. алоҳида олинган фенотипга ёки генга таъсир этмайди, балки генотипнинг ташқи муҳит билан ўзаро таъсири натижасида шаклланадиган (қ. Генотип) муайян фенотип (тирик организмнинг барча белгилари йиғиндиси)га таъсир қилади. Т.т. организмлар ўзгарувчанлигининг бевосита сабабчиси бўлолмайди, лекин мутацияларнинг тезлиги ва йўналишига таъсир кўрсатади. Бу жараён Т.т. нинг ижодий роли дейилади. Т.т. таъсири йирик популяцияларда аниқ билинади. Популяциядаги индивидлар сонининг камайиб бориши билан тасодифий омилларнинг аҳамияти ортиб боради. Т.т. айрим организмларга таъсир қилиш (индивидуал танланиш) билан бирга организмлар гуруҳига ҳам таъсир кўрсатади (гуруҳли танланиш). Бу жараён алоҳида организм учун фойдасиз, лекин улар гуруҳи учун фойдали бўлган белгиларнинг сак,ланиб қолишига имкон бериши мумкин. Шу тариқа юксак ҳайвонларда альтруистик белгилар шаклланади, мас., қушларнинг қичқириғи уларнинг ўзини душманга ошкора қилиб қўйганидан айрим индивидга зарарли бўлсада, хавф тўғрисида огоҳлантирувчи сигнал бўлгани туфайли турнинг бошқа индивидлари учун фойдали ҳисобланади. Табиатда Т.т. бир неча йўналишда таъсир қилади ва ҳар хил натижага олиб келади. Шунинг учун Т.т. ҳаракатлантирувчи танланиш, дизруптив танланиш, турғунлаштирувчи танланиш, жинсий танланиш каби хилларга ажратилади. Антидарвинизмга мансуб турли концепциялар Т.т. ни эволюциянинг асосий омили сифатида тан олишмайди (яна қ. Сунъий танлаш).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.