Telegraf aloqa
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236–237-b. — ziyouz.com
Telegraf aloqa — diskret (harfraqamli) xabarlarni uzok, masofaga tez uzatiş va qabul qiliş hamda qabul punktida qayd etiş; elektr aloqaning bir turi. Sim orqali uzatiladigan elektr signallar va simsiz radiosignallar orqali, telegraf apparati va fototelegraf (faksimil) apparat yordamida amalga oşiriladi. T.a. elektr aloqaning bir turi sifatida 19-a. 30y.larida paydo bölgan. Axborotlarni uzatişda dastlab (poçta aloqasidan taşqari) yoruğlik va tovuş signallaridan foydalanilgan (q. Optik telegraf). Rossiyada 1832 y.da P.L. Şilling tomonidan telegraf apparati yaratilişi bilan T.a.ga asos solindi. Söngra B. S. Yakobi tomonidan elektromagnit telegraf apparati (1839) va harf bosiş telegraf apparati (1850), S. Morze tomonidan elektromexanik telegraf apparati (1844) yaratilişi (q. Morze apparati) T. a.ning rivojlanişiga yordam berdi. Özbekistonda T. a. 19-a. oxiriga kelib Toşkent Orenburg telegraf liniyasi oçilişi bilan boşlangan. Hozir «Özbektelekom» aksionerlik kompaniyasi telegraf va telefon aloqani taşkil etadi. Önlab şaharlar bilan T.a. boğlangan.
Uzatiladigan xabarlarning turiga qarab, T.a. umumiy foydalaniş, abonent, idora, faksimil xillarga bölinadi. Umumiy foydalaniş T.a.si aloqa korxonalariga keluvçi telegrammalar, pul ötkazmalari va b.ni uzatiş uçun xizmat qiladi. Abonent telegraf yordamida abonentlarning xonalariga bevosita örnatilgan telegraf apparatidan foydalanib muloqotlar olib boriş mumkin. Idora T.a. si köplab hujjatli xabarlar uzatiş va qabul qilişni talab qiladigan xalq xöjaligi tarmoqlari (t.y., transport, fuqaro aviatsiyasi va b.) da taşkil etiladi. Faksimil aloqa (fototelegraf aloqa) rayem, grafik, matnlarni masofada turib uzatiş uçun xizmat qiladi (q. Faksimil aloqa).
Uzatişni taşkil etiş usuliga qarab, T.a. simpleks va dupleks turlarga bölinadi. Ikki telegraf styalari (yoki abonentlar) orasidagi simpleks T.a. xabarlarni ikki tomonga navbat bilan uzatişga imkon beradi. Xabarlarni uzatiş va qabul qilişda bitta telegraf apparatidan foydalaniladi.
Dupleks T.a.da axborot bir vaqtda ikkala tomonga uzatiladi (q. Dupleks aloka, Simpleks aloqa).
Axborotlarni uzatiş uçun xizmat qiladigan T.a.ning telegraf apparatlari oxirgi styalari, kommutatsiya qurilmalari va kanallari telegraf tarmoğini taşkil etadi.
T.a.da xabarlarni uzatiş, qabul qiliş va işlaş jarayonlarini avtomatlaştiriş, ularga kompyuterlarni tatbiq qiliş orqali T.a. takomillaştiriladi.
Q.: Faksimil aloqa, Morze apparati, Optik telegraf, Simpleks aloqa
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕЛЕГРАФ АЛОҚА — дискрет (ҳарфрақамли) хабарларни узок, масофага тез узатиш ва қабул қилиш ҳамда қабул пунктида қайд этиш; электр алоқанинг бир тури. Сим орқали узатиладиган электр сигналлар ва симсиз радиосигналлар орқали, телеграф аппарати ва фототелеграф (факсимил) аппарат ёрдамида амалга оширилади. Т.а. электр алоқанинг бир тури сифатида 19-а. 30й.ларида пайдо бўлган. Ахборотларни узатишда дастлаб (почта алоқасидан ташқари) ёруғлик ва товуш сигналларидан фойдаланилган (қ. Оптик телеграф). Россияда 1832 й.да П.Л. Шиллинг томонидан телеграф аппарати яратилиши билан Т.а.га асос солинди. Сўнгра Б. С. Якоби томонидан электромагнит телеграф аппарати (1839) ва ҳарф босиш телеграф аппарати (1850), С. Морзе томонидан электромеханик телеграф аппарати (1844) яратилиши (қ. Морзе аппарати) Т. а.нинг ривожланишига ёрдам берди. Ўзбекистонда Т. а. 19-а. охирига келиб Тошкент Оренбург телеграф линияси очилиши билан бошланган. Ҳозир «Ўзбектелеком» акционерлик компанияси телеграф ва телефон алоқани ташкил этади. Ўнлаб шаҳарлар билан Т.а. боғланган.
Узатиладиган хабарларнинг турига қараб, Т.а. умумий фойдаланиш, абонент, идора, факсимил хилларга бўлинади. Умумий фойдаланиш Т.а.си алоқа корхоналарига келувчи телеграммалар, пул ўтказмалари ва б.ни узатиш учун хизмат қилади. Абонент телеграф ёрдамида абонентларнинг хоналарига бевосита ўрнатилган телеграф аппаратидан фойдаланиб мулоқотлар олиб бориш мумкин. Идора Т.а. си кўплаб ҳужжатли хабарлар узатиш ва қабул қилишни талаб қиладиган халқ хўжалиги тармоқлари (т.й., транспорт, фуқаро авиацияси ва б.) да ташкил этилади. Факсимил алоқа (фототелеграф алоқа) раем, график, матнларни масофада туриб узатиш учун хизмат қилади (қ. Факсимил алоқа).
Узатишни ташкил этиш усулига қараб, Т.а. симплекс ва дуплекс турларга бўлинади. Икки телеграф стялари (ёки абонентлар) орасидаги симплекс Т.а. хабарларни икки томонга навбат билан узатишга имкон беради. Хабарларни узатиш ва қабул қилишда битта телеграф аппаратидан фойдаланилади.
Дуплекс Т.а.да ахборот бир вақтда иккала томонга узатилади (қ. Дуплекс алока, Симплекс алоқа).
Ахборотларни узатиш учун хизмат қиладиган Т.а.нинг телеграф аппаратлари охирги стялари, коммутация қурилмалари ва каналлари телеграф тармоғини ташкил этади.
Т.а.да хабарларни узатиш, қабул қилиш ва ишлаш жараёнларини автоматлаштириш, уларга компьютерларни татбиқ қилиш орқали Т.а. такомиллаштирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.