Temir

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 250–252-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 0%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Temir (lot. Ferrum), Fe — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruxiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 26 ; at. m. 55,847. T. 4 ta barqaror izotop: 54Fe(5,84%), 56Fe(91,68%), 57Fe(2,17%) va 58Fe(0,31%) dan iborat. T. qadimdan işlatib kelingan. Inson dastlab metiorit temirini bilgan. T.ning qad. xalkdar tilida atalişi bunga dalildir: qad. misrliklar tilida «benipet» — «osmon temiri» ma'nosini bildiradi; qad. yunonça sideros, lotinça sidus — yulduz, osmon jismi bilan boğlaydilar. Mil. av. 14-a.lardagi xettlar yozuvida T. haqida osmondan tuşgan metall deb eslanadi. Roman tillarida T.ning rumoça ataliş negizi saklanib qolgan (mas., frans. fer, ital. ferro).

Mil. av. 2000y.larda Osiyoning garbiy qismida T.ni rudalardan oliş usuli topilgan; şundan keyin T. Misr, Yunonistonda ham işlatiladigan böldi; jez davrini temir davri egallay boşladi.

T. tabiatda eng köp tarqalgan element. Yer pöstida massa jihatidan 4,65% T. bor. T.ning 300 dan ortiq minerallari ma'lum bölib, ular T. rudalarining asosini taşkil etadi. T.ning sanoat uçun ahamiyatli rudalariga magnetit (magnit temirtoş) Ğe3O4 (tarkibida 72,4% Fe bor), gematit (qizil temirtoş) Ğe2O3(70% Fe), gyotit (aĞeO(ON) yoki Ğe2O3N2O, lepidokrokit uĞeO(ON) va gidrogyotit (limonit) Ğe2O3xN2O (62% ga yaqin Ğe), siderit FeCO3(48,2% Fe), ilmenit FeTiOj (36,8% Fe) va b. kiradi. Tabiiy silikatlar tarkibida ham T. bor. Bundan taşqari, tabiatda pirit FeS2 ham uçraydi. Planetalararo fazodan Yerga tuşadigan meteoritlar tarkibida 8095% Fe va 520% Ni böladi.

Sof T. oq tusli yaltiroq metall. Ziçligi 7,874 g/sm3, suyuqlaniş trasi 1535°, qaynaş trasi 2750°. 4 şakl özgarişga ega (a, r, u va 5T.). Bulardan a T. hajmiy markazlaşgan kub şaklida kristallanadi, ziçligi 7,87 g/sm3, 769° ga qadar barqaror, ferromagnit xossaga ega. Bu trada oT. özining ferromagnitligini yöqotib, paramagnit xossa namoyon qiladi va RT. ga aylanadi, lekin bu vaqtda uning kristallik tuzilişida deyarli özgariş bölmaydi. 917° da rT. uT. ga (ziçligi 7,59 g/sm3, 1000°da) aylanadi.

1394° da polimorf özgariş sodir bölib, uT. 8T. ga (ziçligi 7,41 g/sm3) aylanadi; 5T 1535° da suyuqlanadi. Suyuq T.ning ziçligi 7,024 g/sm3 (1538° da), 6,962 g/sm3 (1600°), 6,76 g/sm3 (1800°). T. elektr tokini yaxşi ötkazadi. T. odatdagi trada passiv, lekin nam havoda tez zanglaydi. Qizdirilganida deyarli barça metallmaslar bilan reaksiyaga kirişadi. T. suyultirilgan kislotalar bilan reaksiyaga kirişib, kislorodsiz şaroitda 2 valentli T. tuzlarini hosil qiladi; konsentrlangan HNO3 va H2SO4 da T. passivlanadi. T. odatdagi şaroitda işqorlarda erimaydi. T. öz birikmalarida Q2, Q3 valentli, lekin uning —2, Q4 va Q6 valentli mahsulotlari ham ma'lum. T. köpgina kompleks birikmalar hosil kiladi. Mac, kaliy geksatsianoferrat (II) — K4 [Fe(CN)6] — sariq rangli kristall modda (sariq qon tuzi). Bu tuz eritmadagi Ğe3Q ionini oçişda qöllanadi. Kaliy geksatsianoferrat (III) — K3[Fe(CN)6] — zaharli qizğiş kristall modda (qizil qon tuzi) analitik kimyoda Fe2Q ionini oçişda işlatiladi. T. texnikada, asosan, çöyan va pölat holida olinadi. Tarkibidagi uglerod miqdoriga köra, T. yumşoq T. (<0,2%S), pölat (0,21,7%S) va çöyan (1,75%S)ga bölinadi. Texnikada temir va uning rudalari qora metallar deb ataladi. Texnik sof T. elektromagnitlar özaklari va elektr maşinalari yakorlari, akkumulyatorlar plastinalari uçun materialdir. T. kukuni payvandlaşda, şuningdek, misni sementatsiyalaşda işlatiladi. T.ning sun'iy radioaktiv izotoplari 55/ye(T|Ğ2q2,6 soat) va 59/ye (T|Ğ2q 45,6 sutka) — izotop indikatorlar.

T. zamonaviy texnika uçun eng zarur metallardan biri. Lekin sof T. yumşoq bölgani uçun oz işlatiladi. T. birikmalari sanoat, qişloq xöjaligi. va quriliş işlarida keng qöllanadi.

Hayvon organizmlari va usimliklarda urta hisobda 0,02% T. buladi. U qondagi gemoglobin tarkibiga kiradi, kislorod almaşinuvi va oksidlaniş jarayonlarida iştirok etadi. Özida köpgina mikdorda T. töplaydigan organizmlar (konsentratorlar) ham bor (mas., temir bakteriyalar 17— 20% gaça T. töplaydi). Hayvon va ösimliklar organizmidagi T. oqsillar bilan boğlangan buladi. Ösimliklarda T. yetişmasa, usişi sekinlaşadi va xlorofill hosil bulişi kamayadi, köpayib ketsa ham zarar qiladi, mas., şoli kam don tugadi. Odam va hayvonlar T.ni ovkatdan oladi (jigar, göşt, tuxum, dukkakli donlar, non, yorma, lavlagida T. ayniqsa köp böladi). Odam organizmi uçun bir keçakunduzda 60— 100 mg T. kerak. Tarkibida T. bölgan dorilar (qaytarilgan T., T. laktak, T. glitserofosfat, T. (II) sulfat, Blo tabletkasi, ferramid, gemostimulin va b.) T. yetişmaydigan kasalliklarda hamda kuvvat dori sifatida işlatiladi.

Temir birikmalari. T.ning bir neçta karbonili ma'lum. Pentakarbonil Ğe(SO)5 — sariq rangli, uçuvçan, zaharli suyuqlik. Suyuqlaniş trasi —20°, qaynaş trasi 102,5°, ziçligi 1460 kg/m3; 60° da parçalana boşlaydi. Organik erituvçilarda eriydi. 180—200° va 16—20 MPa bosim ostida ĞeQ5SO> Ğe(SO)5 reaksiyasi asosida olinadi. Ğe2(SO)9 — oltinsimonsariq kristallar; parçalaniş trasi 100°. Organik erituvçilarda oz eriydi. Havoda astasekin oksidlanadi. Osongina dissotsiyalanadi:

Ğe2(SO)9 ^Ğe(SO)5 QĞe(SO)4; hosil bölgan Ğe(SO)4 tezda turli ligandlarni (fosfinlar, töyinmagan organik birikmalar va b.) biriktirib olib komplekslar beradi. Ğe(SO)5 ni fotoliz qiliş yöli bilan olinadi. Ğe3(SO)|2 — qoramtiryaşil kristallar; 140—150° da parçalanadi. Organik erituvçilarda oz eriydi. Ğe2(SO), ni qizdiriş yöli bilan olinadi. T. karbonillari magnitlar, magnitofon lentalariga yugurtiriladigan öta yupqa qatlam, turli detallar, pigmentlar, ferritlar, katalizatorlar tayyorlaş uçun qöllanadigan karbonil temir kukunlari işlab çiqariş.da, temirorganik birikmalar sintezida işlatiladi.

T.ning kristallogidrat körinişidagi nitratlari olingan. Geksagidrat Fe(NO,)26H2O — oç yaşil kristallar. Suyuklaniş trasi 60,5°. 100 g suvda 24° da 86,95 g (suvsiz tuz hisobida) eriydi. Suvsiz Fe(NO,)2 va uning gidratlari beqaror, xavoda osongina oksidlanadi. Nonagidrat Fe (NO3)39H2O — oç binafşa rangli gigroskopik kristallar. Suyuklaniş trasi 50,1°; ziçligi 1810 kg/m3.100 g suvda 20° da 82,48 g (suvsiz tuz hisobida) eriydi. Geksagidrat Fe(NO3)36H2O — rangsiz, gigroskopik kristallar; ziçligi 1680 kg/m3; suvda, etanolda, atsetonda eriydi. T. nitrat gidratlari T. qirindilariga 20—30% li HNO3 eritmasini ta'sir ettirib olinadi. Suvni tozalaşda koagulyant, gazlamalarni böyaşda xuruş sifatida, oksid kattalizatorlar sintezida qöllanadi.

T. oltingugurt bilan sulfidlar hosil qiladi: T. (P)sulfid FeS, T. disulfid FeS2 va b. Tabiiy T. sulfidlari (pirit va markazit FeS2, pir

rotin Fe7S8) Yer pöstida keng tarqalgan (q. Oltingugurt) T. ning 2 ta xloridi ma'lum: T. (II) xlorid ĞeS12 va T. (Ş)xlordi ĞeS13 T. (II) xlorid ĞeS12 rangsiz kristallar; oksidlanişi sababli havoda sarğayadi. Suyuqlaniş trasi 677°, qaynaş trasi 1026°; ziçligi 3,162 g/sm3. Suvda, etanolda, atsetonda eriydi. T. qirindilariga 500° da gaz holatdagi xlorid kislota ta'sir ettirib yoki ĞeS13ni vodorod bilan kaytarib olinadi. Organik sintezda katalizator, ĞeS13 olişda, antianemik preparatlar komponenti sifatida qöllanadi.

T.(Ş)xlorid ĞeS13 — töq kizil tusli kristallar. Suyuklaniş trasi 309°, qaynaş trasi 320°; ziçligi 2,898 g/sm3. Suvda, spirtda, atsetonda eriydi. Tabiatda molizit minerali körinişida uçraydi. 400—500° da T.ga quruq holdagi xlor yoki 500° da Ğe2O3 ga xlorid kislota ta'sir ettirib hosil qilinadi. Suvni tozalaşda koagulyant, gazlamalarni böyaşda xuriş, katalizator sifatida, analitik kimyoda SCN~, Sn2Q ionlarini oçişda, fenol va yenollarni aniklaşda qöllanadi.

Ad.: Gulyayev A. P., Metallovedeniye, 6 izd., M., 1986; Kasömova S. S, Biogenniye elementö, T., 1990; A., Rahimov H.R., Muftahov A. A., Anorganik kimyo, T., 2003.

Rustam Ma'rupov.

Q.: Oltingugurt, Oltingugurt

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТЕМИР (лот. Ferrum), Fe — Менделеев даврий системасининг VIII гурухига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 26 ; ат. м. 55,847. Т. 4 та барқарор изотоп: 54Fe(5,84%), 56Fe(91,68%), 57Fe(2,17%) ва 58Fe(0,31%) дан иборат. Т. қадимдан ишлатиб келинган. Инсон дастлаб метиорит темирини билган. Т.нинг қад. халкдар тилида аталиши бунга далилдир: қад. мисрликлар тилида «бенипет» — «осмон темири» маъносини билдиради; қад. юнонча sideros, лотинча sidus — юлдуз, осмон жисми билан боғлайдилар. Мил. ав. 14-а.лардаги хеттлар ёзувида Т. ҳақида осмондан тушган металл деб эсланади. Роман тилларида Т.нинг румоча аталиш негизи сакланиб қолган (мас., франц. fer, итал. ferro).

Мил. ав. 2000й.ларда Осиёнинг гарбий қисмида Т.ни рудалардан олиш усули топилган; шундан кейин Т. Миср, Юнонистонда ҳам ишлатиладиган бўлди; жез даврини темир даври эгаллай бошлади.

Т. табиатда энг кўп тарқалган элемент. Ер пўстида масса жиҳатидан 4,65% Т. бор. Т.нинг 300 дан ортиқ минераллари маълум бўлиб, улар Т. рудаларининг асосини ташкил этади. Т.нинг саноат учун аҳамиятли рудаларига магнетит (магнит темиртош) Ғе3О4 (таркибида 72,4% Fe бор), гематит (қизил темиртош) Ғе2О3(70% Fe), гётит (аҒеО(ОН) ёки Ғе2О3Н2О, лепидокрокит уҒеО(ОН) ва гидрогётит (лимонит) Ғе2О3хН2О (62% га яқин Ғе), сидерит FeCO3(48,2% Fe), илменит FeTiOj (36,8% Fe) ва б. киради. Табиий силикатлар таркибида ҳам Т. бор. Бундан ташқари, табиатда пирит FeS2 ҳам учрайди. Планеталараро фазодан Ерга тушадиган метеоритлар таркибида 8095% Fe ва 520% Ni бўлади.

Соф Т. оқ тусли ялтироқ металл. Зичлиги 7,874 г/см3, суюқланиш траси 1535°, қайнаш траси 2750°. 4 шакл ўзгаришга эга (а, р, у ва 5Т.). Булардан а Т. ҳажмий марказлашган куб шаклида кристалланади, зичлиги 7,87 г/см3, 769° га қадар барқарор, ферромагнит хоссага эга. Бу трада оТ. ўзининг ферромагнитлигини йўқотиб, парамагнит хосса намоён қилади ва РТ. га айланади, лекин бу вақтда унинг кристаллик тузилишида деярли ўзгариш бўлмайди. 917° да рТ. уТ. га (зичлиги 7,59 г/см3, 1000°да) айланади.

1394° да полиморф ўзгариш содир бўлиб, уТ. 8Т. га (зичлиги 7,41 г/см3) айланади; 5Т 1535° да суюқланади. Суюқ Т.нинг зичлиги 7,024 г/см3 (1538° да), 6,962 г/см3 (1600°), 6,76 г/см3 (1800°). Т. электр токини яхши ўтказади. Т. одатдаги трада пассив, лекин нам ҳавода тез занглайди. Қиздирилганида деярли барча металлмаслар билан реакцияга киришади. Т. суюлтирилган кислоталар билан реакцияга киришиб, кислородсиз шароитда 2 валентли Т. тузларини ҳосил қилади; концентрланган HNO3 ва H2SO4 да Т. пассивланади. Т. одатдаги шароитда ишқорларда эримайди. Т. ўз бирикмаларида Қ2, Қ3 валентли, лекин унинг —2, Қ4 ва Қ6 валентли маҳсулотлари ҳам маълум. Т. кўпгина комплекс бирикмалар ҳосил килади. Mac, калий гексацианоферрат (II) — К4 [Fe(CN)6] — сариқ рангли кристалл модда (сариқ қон тузи). Бу туз эритмадаги Ғе3Қ ионини очишда қўлланади. Калий гексацианоферрат (III) — K3[Fe(CN)6] — заҳарли қизғиш кристалл модда (қизил қон тузи) аналитик кимёда Fe2Қ ионини очишда ишлатилади. Т. техникада, асосан, чўян ва пўлат ҳолида олинади. Таркибидаги углерод миқдорига кўра, Т. юмшоқ Т. (<0,2%С), пўлат (0,21,7%С) ва чўян (1,75%С)га бўлинади. Техникада темир ва унинг рудалари қора металлар деб аталади. Техник соф Т. электромагнитлар ўзаклари ва электр машиналари якорлари, аккумуляторлар пластиналари учун материалдир. Т. кукуни пайвандлашда, шунингдек, мисни цементациялашда ишлатилади. Т.нинг сунъий радиоактив изотоплари 55/е(Т|Ғ2қ2,6 соат) ва 59/е (Т|Ғ2қ 45,6 сутка) — изотоп индикаторлар.

Т. замонавий техника учун энг зарур металлардан бири. Лекин соф Т. юмшоқ бўлгани учун оз ишлатилади. Т. бирикмалари саноат, қишлоқ хўжалиги. ва қурилиш ишларида кенг қўлланади.

Ҳайвон организмлари ва усимликларда урта ҳисобда 0,02% Т. булади. У қондаги гемоглобин таркибига киради, кислород алмашинуви ва оксидланиш жараёнларида иштирок этади. Ўзида кўпгина микдорда Т. тўплайдиган организмлар (концентраторлар) ҳам бор (мас., темир бактериялар 17— 20% гача Т. тўплайди). Ҳайвон ва ўсимликлар организмидаги Т. оқсиллар билан боғланган булади. Ўсимликларда Т. етишмаса, усиши секинлашади ва хлорофилл ҳосил булиши камаяди, кўпайиб кетса ҳам зарар қилади, мас., шоли кам дон тугади. Одам ва ҳайвонлар Т.ни овкатдан олади (жигар, гўшт, тухум, дуккакли донлар, нон, ёрма, лавлагида Т. айниқса кўп бўлади). Одам организми учун бир кечакундузда 60— 100 мг Т. керак. Таркибида Т. бўлган дорилар (қайтарилган Т., Т. лактак, Т. глицерофосфат, Т. (II) сульфат, Бло таблеткаси, феррамид, гемостимулин ва б.) Т. етишмайдиган касалликларда ҳамда кувват дори сифатида ишлатилади.

Темир бирикмалари. Т.нинг бир нечта карбонили маълум. Пентакарбонил Ғе(СО)5 — сариқ рангли, учувчан, заҳарли суюқлик. Суюқланиш траси —20°, қайнаш траси 102,5°, зичлиги 1460 кг/м3; 60° да парчалана бошлайди. Органик эритувчиларда эрийди. 180—200° ва 16—20 МПа босим остида ҒеҚ5СО> Ғе(СО)5 реакцияси асосида олинади. Ғе2(СО)9 — олтинсимонсариқ кристаллар; парчаланиш траси 100°. Органик эритувчиларда оз эрийди. Ҳавода астасекин оксидланади. Осонгина диссоцияланади:

Ғе2(СО)9 ^Ғе(СО)5 ҚҒе(СО)4; ҳосил бўлган Ғе(СО)4 тезда турли лигандларни (фосфинлар, тўйинмаган органик бирикмалар ва б.) бириктириб олиб комплекслар беради. Ғе(СО)5 ни фотолиз қилиш йўли билан олинади. Ғе3(СО)|2 — қорамтиряшил кристаллар; 140—150° да парчаланади. Органик эритувчиларда оз эрийди. Ғе2(СО), ни қиздириш йўли билан олинади. Т. карбониллари магнитлар, магнитофон ленталарига югуртириладиган ўта юпқа қатлам, турли деталлар, пигментлар, ферритлар, катализаторлар тайёрлаш учун қўлланадиган карбонил темир кукунлари ишлаб чиқариш.да, темирорганик бирикмалар синтезида ишлатилади.

Т.нинг кристаллогидрат кўринишидаги нитратлари олинган. Гексагидрат Fe(NO,)26H2O — оч яшил кристаллар. Суюкланиш траси 60,5°. 100 г сувда 24° да 86,95 г (сувсиз туз ҳисобида) эрийди. Сувсиз Fe(NO,)2 ва унинг гидратлари беқарор, хавода осонгина оксидланади. Нонагидрат Fe (NO3)39H2O — оч бинафша рангли гигроскопик кристаллар. Суюкланиш траси 50,1°; зичлиги 1810 кг/м3.100 г сувда 20° да 82,48 г (сувсиз туз ҳисобида) эрийди. Гексагидрат Fe(NO3)36H2O — рангсиз, гигроскопик кристаллар; зичлиги 1680 кг/м3; сувда, этанолда, ацетонда эрийди. Т. нитрат гидратлари Т. қириндиларига 20—30% ли HNO3 эритмасини таъсир эттириб олинади. Сувни тозалашда коагулянт, газламаларни бўяшда хуруш сифатида, оксид каттализаторлар синтезида қўлланади.

Т. олтингугурт билан сульфидлар ҳосил қилади: Т. (П)сульфид FeS, Т. дисульфид FeS2 ва б. Табиий Т. сульфидлари (пирит ва марказит FeS2, пир

ротин Fe7S8) Ер пўстида кенг тарқалган (қ. Олтингугурт) Т. нинг 2 та хлориди маълум: Т. (II) хлорид ҒеС12 ва Т. (Ш)хлорди ҒеС13 Т. (II) хлорид ҒеС12 рангсиз кристаллар; оксидланиши сабабли ҳавода сарғаяди. Суюқланиш траси 677°, қайнаш траси 1026°; зичлиги 3,162 г/см3. Сувда, этанолда, ацетонда эрийди. Т. қириндиларига 500° да газ ҳолатдаги хлорид кислота таъсир эттириб ёки ҒеС13ни водород билан кайтариб олинади. Органик синтезда катализатор, ҒеС13 олишда, антианемик препаратлар компоненти сифатида қўлланади.

Т.(Ш)хлорид ҒеС13 — тўқ кизил тусли кристаллар. Суюкланиш траси 309°, қайнаш траси 320°; зичлиги 2,898 г/см3. Сувда, спиртда, ацетонда эрийди. Табиатда молизит минерали кўринишида учрайди. 400—500° да Т.га қуруқ ҳолдаги хлор ёки 500° да Ғе2О3 га хлорид кислота таъсир эттириб ҳосил қилинади. Сувни тозалашда коагулянт, газламаларни бўяшда хуриш, катализатор сифатида, аналитик кимёда SCN~, Sn2Қ ионларини очишда, фенол ва енолларни аниклашда қўлланади.

Ад.: Гуляев А. П., Металловедение, 6 изд., М., 1986; Касўмова С. С, Биогенные элементў, Т., 1990; А., Раҳимов Ҳ.Р., Муфтаҳов А. А., Анорганик кимё, Т., 2003.

Рустам Маърупов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.