Termodinamika
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 326-b. — ziyouz.com
Termodinamika (yun. termo issiq, dynamis — kuç) — termodinamik muvozanat holatida turgan makroskopik tizimlarning umumiy xossalari ga bu holatlar orasidagi utiş jarayonlari töğrisidagi fan. T. fundamental qonun va tamoyillar asosida quriladi.
T.ning birinçi boş qonuni tizimning energiya saqlaniş qonuni bölib, unga, asosan, tizim özining içki energiyasi yoki qandaydir taşqi energiya manbai hisobiga iş bajarişi mumkin. Bu krnunni Yu. R. Mayer ta'riflagan. G. Gelmgols aniqroq şaklga keltirgan (1874).
T.ning ikkinçi boş qonun i quyidagiça: issiqlik energiyasi işga aylaniş jarayonida töliq miqdorda işga aylanmaydi, issiqlik sovuq tizimdan issiq tizimga özözidan öta olmaydi. Bu qonunni R. Klauzius ta'riflagan (1850). Bu konunga asosan, har qanday maşina uzatilgan issiklikni töliq işga aylantira olmaydi, issiklikning ma'lum qismi sovitkiçda qoladi (q. Karno sikli).
T.ning uçinçi boş qonuni entropiyaning mutlaq qiymatini aniqlaydi; Nernstning issiqlik qonuni deb ham ataladi. Bu qonunga köra, ixtiyoriy tizimning entropiya S si mutlaq nolga intiladigan har qanday t-ra T.da bosimga, ziçlikka boğliq bölmagan eng oxirgi çegaraviy qiymatiga erişadi. 1911 y.da M. Plank bu qonunni quyidagiça ifodalagan: t-ra mutlaq nolga intilganda tizim entropiyasi ham nolga intiladi.
T. umumiy yoki fizik T.ga, T. qonunlarini issiqlik texnikasiga tatbiq qiluvçi texnik T.ga, T. qonunlarini kimyoviy va fizikkimyoviy jarayonlarga tatbiq qiluvçi kimyoviy T. ga, T. qonunlari yordamida qaytmas jarayonlarni örganuvçi qaytmas jarayonlar T.siga bölinadi.
Q.: Karno sikli
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕРМОДИНАМИКА (юн. termo иссиқ, dynamis — куч) — термодинамик мувозанат ҳолатида турган макроскопик тизимларнинг умумий хоссалари га бу ҳолатлар орасидаги утиш жараёнлари тўғрисидаги фан. Т. фундаментал қонун ва тамойиллар асосида қурилади.
Т.нинг биринчи бош қонуни тизимнинг энергия сақланиш қонуни бўлиб, унга, асосан, тизим ўзининг ички энергияси ёки қандайдир ташқи энергия манбаи ҳисобига иш бажариши мумкин. Бу крнунни Ю. Р. Майер таърифлаган. Г. Гельмгольц аниқроқ шаклга келтирган (1874).
Т.нинг иккинчи бош қонун и қуйидагича: иссиқлик энергияси ишга айланиш жараёнида тўлиқ миқдорда ишга айланмайди, иссиқлик совуқ тизимдан иссиқ тизимга ўзўзидан ўта олмайди. Бу қонунни Р. Клаузиус таърифлаган (1850). Бу конунга асосан, ҳар қандай машина узатилган иссикликни тўлиқ ишга айлантира олмайди, иссикликнинг маълум қисми совиткичда қолади (қ. Карно цикли).
Т.нинг учинчи бош қонуни энтропиянинг мутлақ қийматини аниқлайди; Нернстнинг иссиқлик қонуни деб ҳам аталади. Бу қонунга кўра, ихтиёрий тизимнинг энтропия S си мутлақ нолга интиладиган ҳар қандай т-ра Т.да босимга, зичликка боғлиқ бўлмаган энг охирги чегаравий қийматига эришади. 1911 й.да М. Планк бу қонунни қуйидагича ифодалаган: т-ра мутлақ нолга интилганда тизим энтропияси ҳам нолга интилади.
Т. умумий ёки физик Т.га, Т. қонунларини иссиқлик техникасига татбиқ қилувчи техник Т.га, Т. қонунларини кимёвий ва физиккимёвий жараёнларга татбиқ қилувчи кимёвий Т. га, Т. қонунлари ёрдамида қайтмас жараёнларни ўрганувчи қайтмас жараёнлар Т.сига бўлинади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.