Termodinamika

Termodinamika (yunonça therme — «issiqlik» va dynamis — «kuç») — Fizikaning termodinamik muvozanatdagi makroskopik tizimlarning umumiy xossalarini hamda bir holatdan ikkinçisiga ötiş jarayonlarini örganadigan bölimi. Rusça Vikipediyaga köra, u bunday tizimlarda energiyaning uzatiliş va bir turdan boşqasiga aylaniş yöllarini tadqiq qiladi. Termodinamika tajriba faktlarini umumlaştirişga asoslangan fenomenologik fan bölib, harorat, bosim va komponentlar konsentratsiyasi kabi makroskopik kattaliklar bilan iş köradi; bu kattaliklar juda köp zarradan iborat tizimlar uçun kiritilgan va alohida molekula yoki atomga qöllanmaydi.1

Rusça Vikipediyaga köra, issiqlik haqidagi ilmiy bilimlar haroratni ölçaydigan asbob — termometr ixtiro qilingandan keyin rivojlana boşlagan; ilk termometrlarni 16-asr oxirida Galiley yaratgan deb hisoblanadi. 18-asrning ikkinçi yarmida buğ maşinalarining paydo bölişi sanoat inqilobini boşlab bergan, olimlar esa ularning foydali iş koeffitsiyentini oşiriş yöllarini izlagan. 1824-yilda Sadi Karno issiqlik maşinalarining eng yuqori FIKni aniqlab bergan; termodinamika fan sifatida aynan şu işdan boşlanadi, deb qabul qilingan.

19-asrning 40-yillarida Mayer va Joul mexanik iş bilan issiqlik orasidagi miqdoriy boğliqlikni aniqlab, energiyaning saqlaniş va aylaniş qonunini ta'riflagan. 50-yillarda Klauzius va Kelvin töplangan bilimlarni tizimlaştirib, entropiya va mutlaq harorat tuşunçalarini kiritgan. Nernst 1906-yilda keyinçalik termodinamikaning uçinçi qonuni deb atalgan teoremani e'lon qilgan, 1909-yilda esa Karateodori termodinamikaning qat'iy aksiomatik asoslarini bayon etgan.

ÖzME'ga köra, termodinamika bir neça fundamental qonun va tamoyilga tayanadi.

Birinçi qonun — energiyaning saqlaniş qonunining issiqlik jarayonlariga tatbiqi: tizim iş bajarişi uçun yo öz içki energiyasini sarflaydi, yo taşqi manbadan energiya oladi. ÖzME bu qonunni Yu. R. Mayer ta'riflaganini, G. Gelmgols esa unga aniqroq şakl berganini qayd etadi.

Ikkinçi qonunga köra, issiqlik energiyasi işga aylanayotganda uning hammasi işga aylanmaydi, issiqlik esa sovuqroq jismdan issiqroq jismga öz-özidan öta olmaydi. ÖzME'ga köra, bu qonunni 1850-yilda R. Klauzius ta'riflagan. Undan har qanday issiqlik maşinasi olgan issiqlikning bir qismini albatta sovitkiçga berişi kelib çiqadi; bu holat Karno siklida yaqqol körinadi.

Uçinçi qonun Nernstning issiqlik teoremasi deb ham ataladi va entropiyaning mutlaq qiymatini aniqlaş imkonini beradi. ÖzME'ga köra, M. Plank 1911-yilda uni şunday ifodalagan: harorat mutlaq nolga yaqinlaşgan sari tizim entropiyasi ham nolga intiladi.

ÖzME termodinamikani umumiy (fizik) termodinamika, qonunlarni issiqlik texnikasiga tatbiq etuvçi texnik termodinamika, kimyoviy va fizik-kimyoviy jarayonlarni örganuvçi kimyoviy termodinamika hamda qaytmas jarayonlar termodinamikasiga ajratadi. Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy termodinamika muvozanatli (klassik) va nomuvozanat termodinamikaga bölinadi. Klassik termodinamika içki energiya, harorat, entropiya va kimyoviy potensial kabi parametrlar orasidagi boğlanişlarni, fazaviy ötişlar va kimyoviy reaksiyalarni örganadi. Termodinamik qonunlarning molekulalar xossalari bilan aloqasini va ularning qöllaniş çegaralarini statistik fizika tuşuntiradi.

Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, termodinamika qonunlari moddaning atom darajasidagi tuzilişiga boğliq emas, şuning uçun ular energetika, issiqlik texnikasi, [[Kimyo|kimyo]] va kimyoviy texnologiya, maşinasozlik, aerokosmik texnika, materialşunoslik, hujayra biologiyasi va hatto qora tuynuklar fizikasida ham qöllanadi.