Texnik diagnostika
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 343–344-b. — ziyouz.com
Texnik diagnostika - maşinalar, qurilmalar, texnik tizimlar, ularning qismlari, elementlari va b.da nuqsonlar va buzilişlar mavjudligini ifodalovçi alomatlarni aniqlaş va urganiş. Maşinalar, qurilmalar va texnik tizimlarning risoladagi iş maromlari yoki holatlaridan muayyan darajadagi oğişlarni oldindan biliş, oldini oliş va bartaraf qiliş maqsadida ötkaziladi. T.d. nazorat qilinayotgan obyekt (maşina, qurilma, televizor va b.)ni taşqi közdan keçiriş, maxsus diagnostika apparatlari yoki diagnostika dasturlaridan foydalaniş yöli bilan amalga oşiriladi. Harakatlanuvçi obyektlar (avtomobillar, mototsikllar, traktorlar va b.) maxsus ustaxonalar yoki ta'mirlaş korxonalaridagi diagnostika punktlarida, muqim (qözğalmas) obyektlar (stanoklar, texnik tizimlar va b.) turgan joyida T.d.dan ötkaziladi. Nazorat qilinayotgan obyekt va uni tekşiriş vositalari (apparatlari va b.) birgalikda diagnostika tizimini taşkil qiladi. Ular özaro ta'sirlaşib, diagnostika algoritmini amalga oşiradi. Natijada obyektning texnik holati töğrisidagi xulosa tuziladi (mas., «maşina buzuq emas», «stanok işga yaroqsiz», «televizorda çastotalar detektori işdan çiqqan» kabi xulosalar qayd qilinadi). T.d.ni amalga oşiriş uçun obyektning matematik modeli (uning risoladagi va buzuq holatlari bayoni) ni tuzib oliş usulidan ham foydalaniş mumkin. Mas., şovqin bilan yoki titrab işlovçi obyektlarni tekşirişda şovqin yoki titraş egri çiziqlari (akustik T.d. usuli), mikroelektron texnologiya yoki payvandlaş jarayonida obyektlarni rentgen nurlarida tasvirlaş model vazifasini ötaşi mumkin.
Diagnostika vositalarini apparatli, dasturli va dasturapparatli turlarga böliş mumkin. Hozir T.d.ning kompyuterli va raqamli vositalaridan keng foydalaniladi. T.d. texnik obyektlarning işonçliligini ta'minlaş va risoladagidek tutib turişda juda muhim tadbirlardan biri hisoblanadi. Uslubiy jihatdan T.d.ning tibbiy diagnostika bilan umumiy tomonlari mavjud (q. Diagnostika, Diagnostika vositalari). TEXNIK ŞARTLAR — sanoat korxonasida işlab çiqarilgan mahsulot (buyum, maşina va b.) uçun tuziladigan texnik hujjatlar töplamiga kiruvçi hujjat. Unda öşa mahsulotga qöyiladigan texnik talablar, uni qabul qiliş va jönatiş qoidalari, nazorat qiliş usullari, taşiş, foydalaniş va saqlaş şartlari körsatiladi. Texnik talablar mahsulotning asosiy körsatkiçlari, ölçamlari, xossalari va foydalaniş tafeilotlari, sifat körsatkiçlari, butliligi va b.ni belgilaydi. Qabul qiliş va jönatiş qoidalar i da maxsulotni tayyorlagan korxona uni buyurtmaçiga (yoki sotişga) topşirişi va buyurtmaçi (yoki xaridor) ning uni qabul qilib olişi paytida mahsulotni sinaş tartibi va şartlari öz aksini topadi. Nazorat qiliş (sinaş, analiz qiliş, ölçaş va b.) bölimida mahsulotning barça körsatkiçlari va tafeilotlarini aniqlaş usullari; namunalarni tanlab oliş, sinaş jihozlari, asboblari, aşyolari va reaktivlarni tanlaş qoidalari; sinovlar, analiz qiliş, ölçaş va natijalarni işlaşga tayerlaniş va ularni bajariş uslubiyati belgilab qöyiladi. Mahsulotdan foydalaniş, uni taşiş va saqlaş bölimida maxsulotni yiğiş, örnatiş va qöllaşga doyr körsatmalar, uni idişga joylaş (öraş) va taşiş kridalari; saqlaş joyi, şartlari va muddatiga doyr körsatmalar böladi. T. ş.ning alohida mahsulot (buyum) yoki bir neça turdagi mahsulot (mahsulotlar guruhi) ga doyr (guruhiy T.ş.) turlari böladi. T.ş. muayyan standartlar böyiça işlab çiqiladi. T.ş.lar maxsulotni işlab çiqargan korxonada tuziladi. Özbekistonda T.ş.ni nazorat qilişga doyr masalalar bilan «Özstandart» agentligi şuğullanadi (yana q. Standart, Standartlaş).
Q.: Diagnostika, Diagnostika vositalari, Standart, Standartlaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕХНИК ДИАГНОСТИКА - машиналар, қурилмалар, техник тизимлар, уларнинг қисмлари, элементлари ва б.да нуқсонлар ва бузилишлар мавжудлигини ифодаловчи аломатларни аниқлаш ва урганиш. Машиналар, қурилмалар ва техник тизимларнинг рисоладаги иш маромлари ёки ҳолатларидан муайян даражадаги оғишларни олдиндан билиш, олдини олиш ва бартараф қилиш мақсадида ўтказилади. Т.д. назорат қилинаётган объект (машина, қурилма, телевизор ва б.)ни ташқи кўздан кечириш, махсус диагностика аппаратлари ёки диагностика дастурларидан фойдаланиш йўли билан амалга оширилади. Ҳаракатланувчи объектлар (автомобиллар, мотоцикллар, тракторлар ва б.) махсус устахоналар ёки таъмирлаш корхоналаридаги диагностика пунктларида, муқим (қўзғалмас) объектлар (станоклар, техник тизимлар ва б.) турган жойида Т.д.дан ўтказилади. Назорат қилинаётган объект ва уни текшириш воситалари (аппаратлари ва б.) биргаликда диагностика тизимини ташкил қилади. Улар ўзаро таъсирлашиб, диагностика алгоритмини амалга оширади. Натижада объектнинг техник ҳолати тўғрисидаги хулоса тузилади (мас., «машина бузуқ эмас», «станок ишга яроқсиз», «телевизорда частоталар детектори ишдан чиққан» каби хулосалар қайд қилинади). Т.д.ни амалга ошириш учун объектнинг математик модели (унинг рисоладаги ва бузуқ ҳолатлари баёни) ни тузиб олиш усулидан ҳам фойдаланиш мумкин. Мас., шовқин билан ёки титраб ишловчи объектларни текширишда шовқин ёки титраш эгри чизиқлари (акустик Т.д. усули), микроэлектрон технология ёки пайвандлаш жараёнида объектларни рентген нурларида тасвирлаш модель вазифасини ўташи мумкин.
Диагностика воситаларини аппаратли, дастурли ва дастураппаратли турларга бўлиш мумкин. Ҳозир Т.д.нинг компьютерли ва рақамли воситаларидан кенг фойдаланилади. Т.д. техник объектларнинг ишончлилигини таъминлаш ва рисоладагидек тутиб туришда жуда муҳим тадбирлардан бири ҳисобланади. Услубий жиҳатдан Т.д.нинг тиббий диагностика билан умумий томонлари мавжуд (қ. Диагностика, Диагностика воситалари). ТЕХНИК ШАРТЛАР — саноат корхонасида ишлаб чиқарилган маҳсулот (буюм, машина ва б.) учун тузиладиган техник ҳужжатлар тўпламига кирувчи ҳужжат. Унда ўша маҳсулотга қўйиладиган техник талаблар, уни қабул қилиш ва жўнатиш қоидалари, назорат қилиш усуллари, ташиш, фойдаланиш ва сақлаш шартлари кўрсатилади. Техник талаблар маҳсулотнинг асосий кўрсаткичлари, ўлчамлари, хоссалари ва фойдаланиш тафеилотлари, сифат кўрсаткичлари, бутлилиги ва б.ни белгилайди. Қабул қилиш ва жўнатиш қоидалар и да махсулотни тайёрлаган корхона уни буюртмачига (ёки сотишга) топшириши ва буюртмачи (ёки харидор) нинг уни қабул қилиб олиши пайтида маҳсулотни синаш тартиби ва шартлари ўз аксини топади. Назорат қилиш (синаш, анализ қилиш, ўлчаш ва б.) бўлимида маҳсулотнинг барча кўрсаткичлари ва тафеилотларини аниқлаш усуллари; намуналарни танлаб олиш, синаш жиҳозлари, асбоблари, ашёлари ва реактивларни танлаш қоидалари; синовлар, анализ қилиш, ўлчаш ва натижаларни ишлашга тайерланиш ва уларни бажариш услубияти белгилаб қўйилади. Маҳсулотдан фойдаланиш, уни ташиш ва сақлаш бўлимида махсулотни йиғиш, ўрнатиш ва қўллашга дойр кўрсатмалар, уни идишга жойлаш (ўраш) ва ташиш кридалари; сақлаш жойи, шартлари ва муддатига дойр кўрсатмалар бўлади. Т. ш.нинг алоҳида маҳсулот (буюм) ёки бир неча турдаги маҳсулот (маҳсулотлар гуруҳи) га дойр (гуруҳий Т.ш.) турлари бўлади. Т.ш. муайян стандартлар бўйича ишлаб чиқилади. Т.ш.лар махсулотни ишлаб чиқарган корхонада тузилади. Ўзбекистонда Т.ш.ни назорат қилишга дойр масалалар билан «Ўзстандарт» агентлиги шуғулланади (яна қ. Стандарт, Стандартлаш).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.