Toğ jinslari

Toğ jinslari - Yer pöstini taşkil qiluvçi, mustaqil geologik jism hosil qiluvçi doimiy tarkibga ega bölgan tabiiy mineral agregatlar. «T.j.» termini hoz. ma'noda 1798 y.dan beri işlatilib kelinadi. Odatda T.j. deb faqat qattiq jismlarni tuşuniladi, keng ma'noda esa ularga suv, neft va tabiiy gazlar ham kiradi. T.j.ning kimyoviy va mineral tarkibi bilan bir qatorda, struktura va teksturasi ham muhim diagnostik belgi hisoblanadi. T.j.dagi minerallar foizi, ularning mineral tarkibini aniqlaydi. Kelib çiqişiga qarab ular 3 guruhga bölinadi: magmatik (otqindi), çökindi va metamorfik jinslar (q. Magmatik toğ jinslari, Metamorfik toğ jinslari, Çökindi toğ jinslari). Yer pöstining 90% ga yaqin qismi magmatik va metamorfik, qolgan 10% çökindi toğ jinslaridan iborat, ammo Yer yuzasining 75% maydonini çökindi toğ jinslari egallaydi. T.j.ning kelib çiqişida mineral tarkibidagi farqi ularning kimyoviy tarkibi va kimyoviy xususiyatlarida öz aksini topgan. Asosan, silikatli minerallardan iborat magmatik T.j.ning kimyoviy tarkibida kremniy kislota köp böladi. Tarkibidagi SiO2 miqdoriga qarab magmatik T.j. nordon (65% dan ortiq), öta (55— 65%) va asosli (50% dan oz) jinslarga bölinadi. Bundan taşqari, tarkibida SiO2 juda köp bölgan (75% dan ortiq) öta nordon va juda kam (40% dan kam), lekin, magniy oksidiga boy — öta asosli jinslar buladi. Işqorli metallarga boy jinslar işqorli jinslar deyiladi. Çökindi T.j.ning kimyoviy tarkibi magmatik jinslarnikidan differensiyalanganligi, jins hosil qiluvçi komponentlar tarkibining turliça bölişi, suv, karbonat kislota, organik uglerodning köp mikdorda bölişi bilan farqlanadi. Metamorfik T.j. tarkibiga köra, çökindi (tub jins) jinslarga yeki magmatik jinslarga yaqin turadi, qayta kristallaniş va metasomat jarayonida köpgina rudali elementlar jamlanib rudali konlar hosil qiladi. T.j. ziçlik, elastiklik, pişiqlik, issiklik, elektr va magnit xususiyatlariga ega.

T.j.ning xususiyatlari ularning mineral tarkibi, tuzilişi va taşqi şaroitiga boğliq. Ğovaklik va darzlik T.j. xossalarini aniklaydigan muhim parametrlardir. Ğovakçalar qisman suyuqlik bilan tölgan bölişi mumkin, şuning uçun T.j.ning xossalari kattik., gazsimon va suyuq fazalarning xususiyatlari va ularning nisbiy mikdoriga ham boğliq. Ğovaklik va darzlik T.j.ni neft va suv kollektori sifatida baqolaşda, hamda ularning buloqqa, burği quduği va b.ga oqib keliş tezligini aniklaşda muhimdir. T.j.ning namlik va gaz siğimi, suv va gaz ötkazuvçanligi ham ularning ğovakliligi bilan aniqlanadi. Magmatik T.j.da gazli böşliklar miqdori 60— 80% ga yetadi (mas., pemza va pemza tuflari). Çökindi T.j.da çökindi hosil böliş jarayonida ğovakçalar vujudga kelib, sementlaniş vaktida berkilişi yoki saklanib qolişi mumkin. Metamorfik T.j.da ğovakçalar kam buladi, faqat yoriklar (darzliklar) bölib, ular jinslar soviyotganda paydo böladi. T.j.ning ziçligi ularning ğovakligi va mineral tarkibi bilan boğliq. Rudali minerallar yuqori ziçlikka ega (mas., piritda — 5000 kg/m3 gaça, galenitda 7570 kg/ m3gaça); çökindi toğ jinslari minerallarining ziçligi kam (mas., toş tuzining ziçligi 2,2 g/ sm3). T.j.ning issiklik siğimi, xajmning issiklikdan kengayiş koeffitsenti va b. birinçi galda ularning mineral tarkibi bilan aniklanadi. T.j.ning mustahkamlik, taranglik xususiyatlari issiklik va elektr utkazuvçanligi, asosan, jinslarning tuzilişi va ayniqsa donaçalarning uzaro boglaniş kuçiga boğliq. Fizik xossalari katlam tekisliklari yönalişida bir xil bölsa, köndalang yönaliş böylab boşqaça böladi. T.j.ning çözilişga çidaş darajasi, issiklik ötkazuvçanlik, elektr ötkazuvçanlik, dielektrik va magnit ötkazuvçanlik xususiyatlari qatlam yönalişi böylab, siqilişga çidaş darajasi esa köndalang yönaliş böylab köproq böladi. Mayda donador T.j.da mustahkamlik yuqori bölsa, yirik donador T.j.da past böladi. Siqilişga çidaş darajasi ayniqsa, tolasimon tuzilgan mayda donador jinslarda yuksak (mas., nefritda 500 Mn/m2). Köpgina çökindi jinslarda (toş tuzi, gips va b.)da sikilişga çidaş darajasi past. T.j., odatda, issiklikni yomon ötkazadi, ğovaklik ortişi bilan ularning issiklik utkazuvçanligi yanada susayadi. Tarkibida yarim ötkazgiçlar (grafit, temir va polimetall rudalari va b.) bölgan jinslarda issiklik ötkazuvçanlik xususiyati köp böladi. T.j.ning kupi dielektrik va yarim ötkazgiçlarga kiradi. Ularning magnitlaniş xossalari, birinçi galda, ular tarkibidagi ferromagnit minerallar (magnetit, titanmagnetit, pirrotin)ga boğliq. T.j.ning xossalari mexanik (bosim), issiklik (tra), elektr, magnit, radiatsion (kuçlaniş) va moddiy (suyuklik, gaz va b.ga töyinganligi) maydonlarning ta'siriga boğliq. Bosim ta'sirida jinslar ziçlaşadi, ğovaklar eziladi, donaçalarning kontakt maydoni kengayadi, şu tariqa T.j.ning xossalari özgaradi. Odatda, bosim ortişi bilan elektr va issiklik ötkazuvçanlik, mustahkamlik va b. oşib boradi. Issiklik ayrim minerallarning erib ziçlaşişi, parçalanişi, buglanişiga olib keladi, natijada T.j. xossalari özgaradi. Elektromagnit maydonlarning kuçlanişi va çastotasi T.j.ning elektromagnit va radiotulqin xususiyatlariga katta ta'sir kursatadi. T.j.foydali qazilma sifatida uziga xos mustahkamlik, abrazivlik, qattiqlik, parmalaniş darajasi, portlaşga çidamliligi va b. texnologik xususiyatlarga ega. Ularning moddiy tarkibi, fizik va kimyoviy xususiyatlari geofizika, geol. (jumladan, muxandislik geol.si) va konçilik sanoatida informatsiyalarning asosiy manbai hisoblanadi.