Toksinlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 471-b. — ziyouz.com
Toksinlar — mikroorganizmlarning hayot faoliyatida hosil böladigan zaharli moddalar. Hayvonlar va odam organizmiga tuşganda ularni kasallantiriş yoki halok qiliş xususiyatiga ega. Bakteriyalar paydo qiladigan T. ança töla örganilgan. Bakterial T. ekzotoksinlar (bakteriyalar toksinni taşqi muhitga ajratib çiqaradi) va endotoksinlarga (ular bakteriyaning struktura komponenti bölib, bakteriya hujayralari yemirilganidan keyin atrofmuhitga tarqaladi) bölinadi. Ekzotoksinlar va endotoksinlar öz xususiyatlariga köra bir-biridan farq qiladi. Ekzotoksinlar juda zaharli. Tozalangan T. bir neça yuz marta faol böladi. Ekzotoksinlarning organizmga ta'siri ma'lum yaşirin davrdan söng yuzaga çiqadi. Endotoksinlar ança tez ta'sir qiladi, lekin ularning zaharliligi ekzotoksinlarnikiça emas. Köpçilik ekzotoksinlar 60—80° da 10—20 min. da parçalanadi. Endotoksinlar issiqqa juda çidamli — ança yuqori trada yoki uzoq vaqt qaynatilganda parçalanadi. T. muzlatilganda va muzdan tuşirilganda kuçi qirqilmaydi. Ular quritilgan holatda ham yaxşi saqlanadi. Formalin va issiq ta'sirida ekzotoksinlarning zaharlilik xususiyati yöqoladi, biroq bunda immunitetning kuçaytiriş xususiyati saklanib qoladi. Bir qança infeksion kasalliklarning oldini oliş va davolaşda qöllanadigan anatoksinlarni oliş şunga asoslangan.
Ekzotoksinlar organizmga kiritilganda kuçli öziga xos xossaga ega bölgan antitelolar (q. Immunitet) paydo qiliş xususiyatiga ega. Ana şu xususiyat davolaş va profilaktika maqsadida işlatiladigan zardobni oliş va qöllaş imkonini beradi.
Hayvonlar va ösimliklardan olinadigan bir qança mahsulotlarning biologik xususiyatlari bakterial T.ga juda yaqin, mas., ösimlik zaharlari, ilon, çayon, qoraqurt zahari va b.
Q.: Immunitet, Immunitet, Immunitet
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТОКСИНЛАР — микроорганизмларнинг ҳаёт фаолиятида ҳосил бўладиган заҳарли моддалар. Ҳайвонлар ва одам организмига тушганда уларни касаллантириш ёки ҳалок қилиш хусусиятига эга. Бактериялар пайдо қиладиган Т. анча тўла ўрганилган. Бактериал Т. экзотоксинлар (бактериялар токсинни ташқи муҳитга ажратиб чиқаради) ва эндотоксинларга (улар бактериянинг структура компоненти бўлиб, бактерия ҳужайралари емирилганидан кейин атрофмуҳитга тарқалади) бўлинади. Экзотоксинлар ва эндотоксинлар ўз хусусиятларига кўра бир-биридан фарқ қилади. Экзотоксинлар жуда заҳарли. Тозаланган Т. бир неча юз марта фаол бўлади. Экзотоксинларнинг организмга таъсири маълум яширин даврдан сўнг юзага чиқади. Эндотоксинлар анча тез таъсир қилади, лекин уларнинг заҳарлилиги экзотоксинларникича эмас. Кўпчилик экзотоксинлар 60—80° да 10—20 мин. да парчаланади. Эндотоксинлар иссиққа жуда чидамли — анча юқори трада ёки узоқ вақт қайнатилганда парчаланади. Т. музлатилганда ва муздан туширилганда кучи қирқилмайди. Улар қуритилган ҳолатда ҳам яхши сақланади. Формалин ва иссиқ таъсирида экзотоксинларнинг заҳарлилик хусусияти йўқолади, бироқ бунда иммунитетнинг кучайтириш хусусияти сакланиб қолади. Бир қанча инфекцион касалликларнинг олдини олиш ва даволашда қўлланадиган анатоксинларни олиш шунга асосланган.
Экзотоксинлар организмга киритилганда кучли ўзига хос хоссага эга бўлган антителолар (қ. Иммунитет) пайдо қилиш хусусиятига эга. Ана шу хусусият даволаш ва профилактика мақсадида ишлатиладиган зардобни олиш ва қўллаш имконини беради.
Ҳайвонлар ва ўсимликлардан олинадиган бир қанча маҳсулотларнинг биологик хусусиятлари бактериал Т.га жуда яқин, мас., ўсимлик заҳарлари, илон, чаён, қорақурт заҳари ва б.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.