Ubaydullaxon II

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com

Ubaydullaxon II UBAYDULLAXON II, Ubaydullo Muhammad Bahodirxon (1681 — Buxoro — 1711.16.3) — Buxoro xoni (1702—11), aştarxoniylar sulolasidan. Subhonqulixonning öğli. Buxoroda Madrasa tahsilini olgan. Subhonqulixon vafoti arafasida valiahd qilib nevarasi Balx hokimi Muhammad Muqimxonni tayinlaydi. Birok, Buxoro ulamolari va qöşinning madadiga tayangan U. II Buxoro taxtini egallaydi (1702 y. sent.).

Balx hokimi Muhammad Muqimxonning otaliği hisoblangan Mahmud qatağon (q. Mahmudbiy) Buxoroga böysunmaslikdan taşqari Qubodiyon (1703), Termiz (1704)ni ham Balxga qöşib olib, Balxni mustaqil deb e'lon qilgan. Beklarning saroy fitnasi natijasida Muhammad Muqimxon öldirilgaç (1707 y. mart), U. II Balx ustiga katta qöşin b-n yuriş qiladi va şaharni egallaydi (1707 y. 27 may).

U. II murakkab şaroitda Buxoro xonligini boşqargan. Iqtisodiy tanazzul va içki nizolardan taşqari junğorlar (qalmoklar)ning harbiy bosqinlari (mas, Samarqandga hujum, qalmoqlar xurujidan qoçgan qozoklar va qoraqalpoqlarning Movarounnahr hududi (Toşkent va b. joylar)ga köçib kelişi vaziyatni yana ham murakkablaştirgan. Ana şunday şaroitda U. II davlatning iqtisodiy negizini mustahkamlaşga qaratilgan çoralar körgan. Avvalo u ma'muriy sohada islohotlar ötkazib, davlatni boşqarişga örta tabaqa: xunarmandlar va savdogarlarni jalb qilgan. U. II hatto markaziy hokimiyatni kuçaytiriş uçun yirik yer egalarining imtiyozlarini qisqartirgan (mas, Jöybor xojalari soliq tölaşga majbur qilingan). Biroq Jöybor şayxlari katta siyosiy kuç bölib, U. II ötkazayotgan siyosat uçun xatarli muxolifga aylanişgan.

U. II ning siyosiy faoliyatida pul islohoti ham aloxida örin tutadi. U. II pul islohoti ötkaziş orqali davlat xaziiasini töldirişni, beboş amirlar, beklar va uruğ boşliqlari b-n kuraşda öz mavqeini kuçaytiriş va ayrim mahalliy hokimlarning ayirmaçilik intilişlarini bartaraf qilib, markaziy hokimiyatni mustahkamlaşga intildi. Biroq U. II ning islohotlari badavlat tabaqalar va ayrim örtahol şaharliklar tomonidan noxuş kutib olindi. U. II ga qarşi ğalayonlar kötarildi.

U. II mamlakatda obodonçilik işlariga e'tibor qaratgan. U Madrasa va Buxoroning ğarbida Xonobod çorboği (1709)ni barpo qilgan. Tarixçi Mir Muhammad Amin Buxoriy uning saroyida boş munşiy bölib, U.ning siyosiy faoliyati haqida «Ubaydullanoma» (1716) asarini yozgan. Muhammad Yusuf Munşiyning «Tarixi Muqimxoniy» va Abdurahmon Tolennng «Tarixi Abulfayzxon» asarlarida ham U. II faoliyati aks etgan.

U. II saroy fitnasi natijasida Buxoroning Piri Mirza çorboğida öldirilgan. U Buxoro yaqinida — Bahouddin majmuasilagm Daxmai şohonda

otasi Subhonqulixon qabri yonida dafn etilgan.

UBAYDULLOH ibn ZIYOD (taxm. 649 taxm. 685) —Arab xalifeişgining Xurosondagi noibi (673—674); Movarounnaxrni arablar tomonidan fath etilişining dastlabki bosqiçida faol katnaşgan arab sarkardasi. Xalifa Muoviya tomonidan 673 y. oxirlarida arab qöşiniga boş bölib Amudaryoni birinçi bölib keçib ötgan. Söngra Buxoroni qamal qilgan. Buxoro malikasi (q. Xutak xotun) turklarni yordamga çaqirgan va ular yordamida arablarga qarşi zarbalar bergan. Biroq oqibatda arab qöşini ğolib kelib, örtada sulh tuzilgan. Sulhga köra Buxoro malikasi bir lak (bir million) dirham hajmda boj tölagan, şuningdek, arablar köplab qurolyaroğlar, kiyimkeçaklar, oltin, kumuş buyumlar va 4 ming buxorolik kamonçilarni ölja olib Xuroson noibi qarorgohi — Marvga qaytişgan. U. ibn 3. buxorolik kamonçilarni özining şaxsiy gvardiyasiga aylantirgan. Muoviya Ubaydullohni 674 y. Xurosondan çaqirtirib olib Basra noibi etib tayinlagan, 681 y.dan — Basra va Kufa noibi.

Q.: Mahmudbiy, Xutak xotun

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УБАЙДУЛЛАХОН II, Убайдулло Муҳаммад Баҳодирхон (1681 — Бухоро — 1711.16.3) — Бухоро хони (1702—11), аштархонийлар сулоласидан. Субҳонқулихоннинг ўғли. Бухорода Мадраса таҳсилини олган. Субҳонқулихон вафоти арафасида валиаҳд қилиб невараси Балх ҳокими Муҳаммад Муқимхонни тайинлайди. Бирок, Бухоро уламолари ва қўшиннинг мададига таянган У. II Бухоро тахтини эгаллайди (1702 й. сент.).

Балх ҳокими Муҳаммад Муқимхоннинг оталиғи ҳисобланган Маҳмуд қатағон (қ. Маҳмудбий) Бухорога бўйсунмасликдан ташқари Қубодиён (1703), Термиз (1704)ни ҳам Балхга қўшиб олиб, Балхни мустақил деб эълон қилган. Бекларнинг сарой фитнаси натижасида Муҳаммад Муқимхон ўлдирилгач (1707 й. март), У. II Балх устига катта қўшин б-н юриш қилади ва шаҳарни эгаллайди (1707 й. 27 май).

У. II мураккаб шароитда Бухоро хонлигини бошқарган. Иқтисодий таназзул ва ички низолардан ташқари жунғорлар (қалмоклар)нинг ҳарбий босқинлари (мас, Самарқандга ҳужум, қалмоқлар хуружидан қочган қозоклар ва қорақалпоқларнинг Мовароуннаҳр ҳудуди (Тошкент ва б. жойлар)га кўчиб келиши вазиятни яна ҳам мураккаблаштирган. Ана шундай шароитда У. II давлатнинг иқтисодий негизини мустаҳкамлашга қаратилган чоралар кўрган. Аввало у маъмурий соҳада ислоҳотлар ўтказиб, давлатни бошқаришга ўрта табақа: хунармандлар ва савдогарларни жалб қилган. У. II ҳатто марказий ҳокимиятни кучайтириш учун йирик ер эгаларининг имтиёзларини қисқартирган (мас, Жўйбор хожалари солиқ тўлашга мажбур қилинган). Бироқ Жўйбор шайхлари катта сиёсий куч бўлиб, У. II ўтказаётган сиёсат учун хатарли мухолифга айланишган.

У. II нинг сиёсий фаолиятида пул ислоҳоти ҳам алохида ўрин тутади. У. II пул ислоҳоти ўтказиш орқали давлат хазииасини тўлдиришни, бебош амирлар, беклар ва уруғ бошлиқлари б-н курашда ўз мавқеини кучайтириш ва айрим маҳаллий ҳокимларнинг айирмачилик интилишларини бартараф қилиб, марказий ҳокимиятни мустаҳкамлашга интилди. Бироқ У. II нинг ислоҳотлари бадавлат табақалар ва айрим ўртаҳол шаҳарликлар томонидан нохуш кутиб олинди. У. II га қарши ғалаёнлар кўтарилди.

У. II мамлакатда ободончилик ишларига эътибор қаратган. У Мадраса ва Бухоронинг ғарбида Хонобод чорбоғи (1709)ни барпо қилган. Тарихчи Мир Муҳаммад Амин Бухорий унинг саройида бош мунший бўлиб, У.нинг сиёсий фаолияти ҳақида «Убайдулланома» (1716) асарини ёзган. Муҳаммад Юсуф Муншийнинг «Тарихи Муқимхоний» ва Абдураҳмон Толенннг «Тарихи Абулфайзхон» асарларида ҳам У. II фаолияти акс этган.

У. II сарой фитнаси натижасида Бухоронинг Пири Мирза чорбоғида ўлдирилган. У Бухоро яқинида — Баҳоуддин мажмуасилагм Дахмаи шоҳонда

отаси Субҳонқулихон қабри ёнида дафн этилган.

УБАЙДУЛЛОҲ ибн ЗИЁД (тахм. 649 тахм. 685) —Араб халифеишгининг Хуросондаги ноиби (673—674); Мовароуннахрни араблар томонидан фатҳ этилишининг дастлабки босқичида фаол катнашган араб саркардаси. Халифа Муовия томонидан 673 й. охирларида араб қўшинига бош бўлиб Амударёни биринчи бўлиб кечиб ўтган. Сўнгра Бухорони қамал қилган. Бухоро маликаси (қ. Хутак хотун) туркларни ёрдамга чақирган ва улар ёрдамида арабларга қарши зарбалар берган. Бироқ оқибатда араб қўшини ғолиб келиб, ўртада сулҳ тузилган. Сулҳга кўра Бухоро маликаси бир лак (бир миллион) дирҳам ҳажмда бож тўлаган, шунингдек, араблар кўплаб қуроляроғлар, кийимкечаклар, олтин, кумуш буюмлар ва 4 минг бухоролик камончиларни ўлжа олиб Хуросон ноиби қароргоҳи — Марвга қайтишган. У. ибн 3. бухоролик камончиларни ўзининг шахсий гвардиясига айлантирган. Муовия Убайдуллоҳни 674 й. Хуросондан чақиртириб олиб Басра ноиби этиб тайинлаган, 681 й.дан — Басра ва Куфа ноиби.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.