Ukraina
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 57–67-b. — ziyouz.com
Ukraina (Ukraina) — Yevropaning jan.şarqida joylaşgan davlat. Mayd. 603,7 ming km2. Aholisi 48,4 mln. kişi (2002). Poytaxti — Kiyev ş. Ma'muriy jihatdan Qrim Muxtor Respublikasi va 24 viloyat — Vinnitsa, Volin, Dnepropetrovsk, Donetsk, Jitomir, Zakarpatye, Zaporojye, IvanoFrankovsk, Kiyev, Kirovograd, Lugansk, Lvov, Nikolayev, Odessa, Poltava, Rovno, Sumi, Ternopol, Xarkov, Xerson, Xmelnitskiy, Çerkassi, Çernovsi, Çernigov viloyatlari, Kiyev va Sevastopol ş.lariga bölinadi.
Davlat tuzumi. U. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1996 y. 28 iyunda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2005 y. yanv.dan Viktor Yuşçenko), u töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi va 2 muddatdan ortiq saylanişi mumkin emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Oliy Rada (parlament), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligida Vazirlar Mahkamasi amalga oşiradi.
Tabiati. U. hududining aksar qismi Şarqiy Yevropa tekisligining jan. ğarbiy qismiga mansub bölib, tekislik va örqirlardan iborat. Jan. da Qrim toğlari (bal. 1545 m gaça) va Ğarbda Ukraina Karpat toğlari (bal. 206 m gaça) bor. U. hududi ğarbdan şarqqa 1300 km, şim.dan jan.ga 900 km ga çözilgan. Qora dengiz sohillari, asosan, pasttekislik; qöltiq va limanlar bor. Azov dengizi sohillari esa yassi, kum tillari mavjud. Relyefi — şim.ğarbdan jan.şarqqa tomon Volin qirlari va Podoliya qirlari (eng bal. joyi 471 m — Kamula toği), şarqroqda Jan. Bug b-n Dnepr oraliğida Dnepr buyi qirlari joylaşgan. Dneprning söl sorili, mamlakatning jan. şarqiy qismida Azov böyi qirlari bor. Ukraina Karpat toğlarining jan. ğarbida Zakarpatye pasttekisligi yotadi.
Geologik tuzilişi jihatidan U. hududi Şarqiy Yevropa platformasining jan.ğarbiy qismidan hamda uni örab turgan Karpat va Krim burmali toğlaridan iborat. Platformada Ukraina kristalli massivi (qalqoni), Volin-Podoliya platosi, Lvov botigi, Donetsk avlakogeni, DneprDonetsk, Qora dengiz böyi botiqlari ajralib turadi. Toğli Qrim va Şarkiy Karpat toğlarining bir qismi Alp geosinklinal (burmali) oblastiga kiradi. Foydali qazilmalardan toşkömir va qönğir kumir, neft, tabiiy gaz, temir, marganets, titan rudalari, simob, boksit, toştuz va kaliy tuzlari, grafit, oltingugurt, quriliş materiallari va b. bor. Mineral suvli bulok, köp.
Iklimi, asosan mö'tadil kontinental. Ğarbdan şarqqa tomon iklimning kontinentalligi kuçayadi. Şim.dan jan.ga tomon yoz b-n qişning temperaturadagi farqi ortib, qor qoplamining qalinligi va saklaniş muddati, yoğin miqdori, nisbiy namlik kamayib boradi. Krim ya.o. ning jan. sohilida subtropik, Örta dengiz iklimi ustun. Yanv. ning urtaça t-rasi şim.şarqda —7°, —8° , Qrimning jan. sohilida 2—4°; iyulda şim.ğarbda 18—19°, jan.şarkda 23—24°. Yillik yoğin şim.ğarbda 600— 700 mm, jan.şarkda 300 mm gaça, Qrim toğlarida 1000—1200 mm, Ukraina Karpat toğlarida 1200—1600 mm.
U. dare şoxobçalarining jami uz. 170 ming km ga yaqin. Köp daryolari Kora va Azov dengizlariga quyiladi. Eng katta daryosi — Dnepr. Yirik daryolari — Dnestr, Jan. Bug, Severskiy Donets, Prut, qisman Dunay. Ularning kupi qişda muzlaydi. Yirik daryolarida GESlar kurilgan. 7 mingdan ortiq köl bor. Yiriklari: Yalpug, Katlabux, Sassiq, Şagani, Alibey, Sinevir va b. Suv omborlari: Kremençug (2250 km2), Kaxovka (2155 km2), Kiyev (922 km2), Dneprodzerjinsk (567 km2) va b.
Tuproklari xilmaxil. Mamlakat şim. qismida çimlipodzol tuproklarning turli tiplari uçraydi, ötloqibotqoq va torfli botqoq tuproqlar ham tarqalgan. Örmonli daşt zonasida sur tusli örmon tuproklari, podzollaşgan va haqiqiy qora tuproklar, daşt zonasida oddiy va jan. qora tuproq, dengiz sohilida töq kaştan tuproklar köproq. Ukraina Karpat toğlarida ajriqli podzol tuproqlardan tortib qora qayin örmon mintaqasi, toğ ötloqlari va toğ torfzorlarida podzollaşgan qönğir tuproqlargaça uçraydi. Qrim toğlarida aksari qönğir örmon va toğötloqi tuproklar, Qrim ya.o.ning jan. sohillarida esa, qizil qönğir va jigarrang tuproklar bor. U.da ösimliklarning 16 mingga yaqin turi mavjud. Şim.dagi aralaş örmon zonasida qarağay, emanqaragay, örmonli daşt zonasida grabeman, eman, zarangjöka örmonlar örmonsiz yaydoq maydonlar b-n almaşinib turadi. Umuman U. örmon fondining umumiy mayd. 9990 ming ga. Kora dengiz böyi subtropik ösimliklar b-n qoplangan. Örmonlarda ayiq, los, buğu, tönğiz, örmonli daşt zonasida buğu, böri, suvsar, olmaxon va b., quşlardan çil, xakka, zarğaldoq, daşt zonasida yumronqoziq, qöşoyoq, siçqon, törğay, bedana va h.k. yaşaydi. Daryo va köllari baliqqa boy. Tabiiy ösimliklar va hayvonot dunyosi 20 ta qöriqxonada saqlab qolingan. Yiriklari: Ukraina daşt, Kora dengiz biosfera, Polesye, Yalta toğörmon, Karpat biosfera, AskaniyaNova, Lugansk qöriqxonalari.
Aholisi. Asosiy aholisi — ukrainlar (78% ga yaqin); rus, belorus, moldavan, qrim tatarlari, bolgar, venger, rumin, polyak, yahudiy, gagauz, özbek (12,5 ming) va b. (hammasi 130 millat va elat vakillari) ham yaşaydi. Şahar aholisi 66,9%. Aholining aksariyati xristian (pravoslav va katolik), şuningdek, yahudiylik, islom va b. dinlarga e'tiqod qiladi. Yirik şaharlari: Kiyev, Xarkov, Odessa, Zaporojye, Dnepropetrovsk, Donetsk, Lvov.
Tarixi. U. janubida ilk paleolit davrida odamlar yaşaganligi ma'lum (q. Kiyikkoba). Örta paleolit davrida Mustye madaniyatita. mansub elatlar vakillari hozirgi U. xududining ançagina qismini egallab oldilar. Sönggi paleolit davrida (35—40 ming yil avval) butun U. hududida odam yaşay boşlagan. Mezolit davri (mil. av. 10— 7ming yillik)da baliq ovlaş, neolit davri (mil.av. 6—4-ming yillik) da dehqonçilik va çorvaçilik paydo böldi. Eneolit va jez davrlari (mil. av. 4-ming yillik — 1-ming yillikning boşi)da dehqonçilik, çorvaçilik va kulolçilik ança kjsaldi (q. Tripolye madaniyati). Mil. av. 2-ming yillik oxiri — 1-ming yillik boşlarida But va Dnepr böyi daştlarida kimmeriy qabilalari yaşagan. Mil. av. 7-a.da Qora dengiz böyidagi daştlarga Osiyodan köçmançi skif qabilalari kirib keldi. Mil. av. 7—5-a.larda Qora dengizning şim. soxillariga feklar köçib kelib, şahardavlatlar (Olviya, Tira, Xersones, Pantikapey va b.)ni barpo etdilar. Mil. av. 5-a.da esa Kerç ya.o.da Bospor podşoligi taşkil topdi. Mil. av. 2-a. da U.ning daşt yerlarini sarmatlar egalladi. Mil. 3—6-a.larda Qora dengizning şim. sohillariga got, gunn, avar va b. kabilalar kelib örnaşdi. 4— 7-a.larda vujudga kelgan Örta Dnepr böylaridagi tarqoq şarqiy slavyan qabilalari (vizantiyalik mualliflar ularni venedlar, antlar va sklavinlar deb ataganlar) 9-a. örtalarida qabila ittifoklari va knyazliklarga birlaşib, Kiyev Rusini vujudga keltirdilar (q. Qadimgi Rus davlati). 1239—40 y.larda bu davlat möğullar tomonidan bosib olinib, Oltin Örda mulkiga aylantirildi. Rusning boşqa qismidan ajralib qolgan Ukraina yerlari 13—14-a.larda polyak, litva, venger va b. çet el hukmdorlari qöl ostida böldi («Ukraina» nomi dastlab jan. ğarbdagi ayrim rus yerlariga taalluqli bölib, «kray» — çekka yoki çegara ma'nosini anglatgan; 16-a. oxiri — 17-a. boşlarida u barça Ukraina yerlariga tarqalib, ukrain xalqining etnik nomiga aylangan). 15-a.da U.ning jan. qismi va Qrim ya.o.da Krim xonligi taşkil topdi.
1569 y. U. hududining aksari qismi birlaşgan litvapolyak davlati — Reç Pospolita tarkibiga kiritildi. Milliy va liniy zulmning kuçayişi, sinfiy kuraşning avj olişi 15-a. oxiri — 16-a. 1yarmida Zaporojye kazaklarining paydo bölişiga olib keldi. Dehqonlarning kazaklar tomoniga qoçib ötişi kuçaydi. 16-a.da kazaklar markazi — Zaporojye Seçi taşkil topdi va u Qrim xonligi, Usmonli turklar saltanati, polyakukrain hukmron doiralariga qarşi kuraşdi. 1591—93 y.larda getman K. Kosinskiy, 1594—96 y.larda S. Nalivayko rahbarligida dehqonkazaklar qözğolonlari bölib ötdi. 1648 y. B. Xmelnitskiy boşçiligida ukrain xalqining ijtimoiy va diniymilliy istibdodga qarşi ozodlik kuraşi boşlandi va u milliy inqilobga aylanib ketdi. Ukraina getmanligi mustaqil davlatga aylandi. 1654 y. murakkab taşqi siyosiy va harbiy vaziyatda B. Xmelnitskiy Moskva b-n harbiy ittifoq tuzdi, unda mustaqil getmanlik hokimiyatini saqlab qoliş közda tutildi. Şu tariqa u Ukraina getmanligini taşqi siyosiy jihatdan tan olinişiga erişdi. Biroq uning vafotidan söng getmanlik hokimiyati uçun boşlangan kuraş uzoq davom etdi (1657—76). Bundan foydalangan Moskva ukrain yerlari ustidan haqiqiy nazorat örnatib oldi. I. Mazepa getman bölgan davrda (1687—1708) u rusşved uruşi vaqtida (1708) Moskva vasiyligidan qutulişga intilib, Şvetsiya qiroli Karl XII tomoniga ötdi. Mazepadan keyingi getmanlar Rossiya imperiyasi tarkibida Ukraina getmanligining muxtoriyat maqomini saqlab qolişga intildilar. Ammo podşo hukumati 1764 y. getmanlikni batamom tugatdi. 18-a.ning 2yarmida öng sohil U. Rossiya imperiyasi tarkibiga kirdi. Polşa hududi 3 marta (1772, 1793 va 1795) taqsimlanganidan söng ukrain yerlari 2 imperiya — Rossiya va AvstriyaVengriya tarkibiga ötib qoldi.
19-a.ning 20—30-y.larida U.da milliy uyğoniş jarayoni boşlandi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida siyosiy partiyalar tuzila boşladi. Rossiyada 1917 y. okt. töntarişi röy berib, Rossiya va AvstriyaVengriya imperiyalari barbod bölgaç, ukrain siyosiy harakati qatiy talablar b-n maydonga çiqdi va milliy ozodlik kuraşi davri yoki 1917—21 y.lardagi ukrain inqilobi boşlandi. Öşa davrda U.da Ukraina Markaziy Radasi, getman Pavel Skoropadskiy boşliq Ukraina Davlati, Ukraina Xalq Respublikasi Direktoriyasi ukrainlarning öz davlatini tuzişga intildilar. Ammo murakkab taşqi va içki siyosiy şaroit, avvalo Sovet Rossiyasi qöşinlarining bostirib kirganligi ukrain inqilobining mağlub bölişiga olib keldi. 1921 i. Ukraina SSR e'lon qilindi va u 1922 y. 30 dek.da SSSR tarkibiga kirdi, Ğarbiy Ukraina yerlari Polşa tarkibida krldi. Avvaliga, 20-a.ning 20-y.larida sovet U.sida ukrainlaştiriş siyosati ötkazildi. Biroq 20-y.larning oxiri — 30-y.larning boşlarida bu siyosat töxtatildi. Ukrain milliy ziyolilari ommaviy qatağon va qirğin qilina boşladi. 20-a.ning 30—40-y.lari U. tarixidagi eng fojiali yillar böldi. 192123, 193233, 194647 y.larda U.da ham oçarçilik hukm surdi, ukrainlar ommaviy ravişda Sibir, Oltoy, Uzok, Şarqqa, Qrim aholisining bir qismi — Qrim tatarlari 1944 y. Örta Osiyoga surgun qilindi. 1954 y. Qrim viloyati RSFSR tarkibidan U. tarkibiga ötkazildi.
20-a.ning 50—70-y.larida U.da keng miqyosli ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar röy berdi, jumladan, sanoat rivojlanib, şaharlar kengaydi. 80-y.lar oxirida qayta quriş siyosati boşlanişi b-n muxolifat harakati kuçaydi, yangi tuzilgan siyosiy taşkilotlar suverenitetga erişiş, demokratiyani rivojlantiriş, milliy va fuqarolik huquqlari uçun kuraşa boşladi. Nihoyat, 1991 y. 24 avg. kuni U. mustaqilligi e'lon qilindi. U. — 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR mustaqilligini 1992 y. 24 yanv.da tan olgan va öşa yil 25 avg.da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 24 avg. — Mustaqillik kuni (1991).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. 2000 y. boşlarida U.da 100 dan ortiq siyosiy partiya, 1,5 ming jamoat taşkiloti bölgan. Eng ommaviy va nufuzli siyosiy birlaşma va partiyalari: U. Xalq Pyx (U. Xalq Harakati) harakati (1989), Kommunistik partiya, Sotsialistik partiya (1991), Umumukrain birlaşmasi — «Batkivşçina» («Vatan», 1999), Sotsialdemokratik partiya (birlaşgan, 1995), Regionlar partiyasi (2001), Kökatparvarlar partiyasi (1990). U. kasaba uyuşmalari federatsiyasi (1990) va bir qança mustaqil tarmoq kasaba uyuşmalari ham mavjud.
Xöjaligi. U. — industrialagrar mamlakat. Milliy daromad tarkibida sanoat 30%, q.x. 14%, xizmat körsatiş sohasi 56% ni taşkil etadi.
Sanoati. Ogir industriyada i.ç. sanoatining uluşi juda katta. Jumladan, konçilik sanoati, qora va rangli metallurgiya, kemasozlik, oğir maşinasozlik, neft kimyosi va koks kimyosi sanoati, şuningdek, harbiy sanoat majmuasi rivojlangan. Örmon, yoğoçsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati, binokorlik materiallari i.ç., avtomobilsozlik salmoqli örni tutadi. Ilmfan yutuqlariga asoslangan sanoat tarmoqlari, ayniqsa, raketasozlikning uluşi ortib bormoqda. Jumladan, U.ning «Zenit» eltuvçi raketasi yordamida xalqaro «Dengiz starti» loyihasining amalga oşirilişi ta'minlanmoqda. Yirik issiqlik va atom elektr st-yalari, şuningdek, Dnepr daryosidagi GES kaskadi (yiriklari Dnepr, Kremençug, Kaxovka GESlari) energetikaning asosini taşkil etadi. 1986 y. Çernobil AESda falokat yuz berişi oqibatida 3000 MVt quvvatli 3 ta energetika bloki 2000 y.dagi xalqaro kelişuvga binoan yopib qöyilişi natijasida U.da elektr energiya hosil qiliş birmunça kamayib, 2003 y.da 179,5 mlrd. kVtsoatga tuşib qoldi.
U. iqtisodiyotida konçilik sanoati muhim öringa ega: toşkömir (Donetsk va LvovVolin havzalari), qönğir kömir (Dnepr havzasi), gaz va neft (Karpatoldi, Qora dengiz şelfi), temir rudasi (Krivoy Rog va Kerç havzalari), marganets rudasi (Nikopol yaqini), kaliy (Karpatoldi), toştuz (Donetsk havzasi) va b. foydali qazilmalar qazib olinadi. Mahalliy temir va marganets ruda konlari asosida işlovçi qora metallurgiya korxonalari çöyan, pölat, prokat, polimetall konlariga asoslangan rangli metallurgiya korxonalari simob, alyuminiy, titan, sirkoniy, nikel, maşinasozlik va metallsozlikning yirik korxonasi bölmiş Novokramatorsk maşinasozlik z-di domna va marten peçlari uçun uskunalar, şaxtalar uçun maşinalar, yuk kötariş mexanizmlari, temirçilik press uskunalari, ekskavatorlar işlab çiqaradi. Radioelektronika sanoati, şu jumladan, televizor va EHMlar i.ç. rivojlangan. U.da teplovoz (Lugansk), vagon (Dneprodzerjinsk, Kremençug, Kadiyevka), avtobus va avtoyuklagiç (Lvov), yengil avtomobil (Zaporojye), yuk avtomobillari (Kremençug) z-dlari, kemasozlik (Nikolayev), Xerson, Kiyev samolyotsozlik, stanoksozlik, asbobsozlik, energetika va elektr texnika sanoati korxonalari bor. Kime va neft kimyosi sanoati korxonalari lok, böyoq, sintetik smola, plastmassa, sun'iy va sintetik tola, kimyoviy reaktorlar, fotoreaktivlar, q.x. va rözğorda işlatiladigan turli mahsulotlar işlab çiqaradi. Oziq-ovqat sanoatida qandşakar, spirt, yoğ, göşt, un, mevasabzavot konservalari işlab çikaruvçi köpgina korxonalar mavjud. Qrim, Odessa, Xerson kabi jan. viloyatlarda va Zakarpatyeda vinoçilik, dengiz böyi şaharlarida baliq sanoati rivoj topgan. Yengil sanoat töqimaçilik (ip gazlama, movut, şoyi va ziğir tolali gazlama i.ç.), tikuvçilik, könpoyabzal, çinni z-d va f-kalarini öz içiga oladi.
Qişloq xöjaligi, asosan, don, texnika ekinlari va çorvaçilik mahsulotlari yetiştirişga ixtisoslaşgan. U.ning q.x.ga yaroqli yer fondi 40,2 mln. gektarni taşkil qiladi. Dehqonçilikda donli ekinlardan kuzgi buğdoy, makkajöxori, şoli, arpa, tariq, greçixa va b. yetiştiriladi. Boğdorçilik, polizçilik va tokçilik rivojlangan. Texnika ekinlaridan qand lavlagi, kungabokar, uzun tolali ziğir, qönoq, tamaki ekiladi. Kartoşka yetiştiriladi. Örmondaşt va daşt zonalarida dorivor va efirmoyli ösimliklar ekiladi. Çorvaçilikda qoramol, çöçqa, qöy va eçki, parranda boqiladi. Bu tarmoq, asosan daşt zonasida, Karpat toğlari va Polesyeda rivojlangan. Asalariçilik, pillaçilik, darrandaçilik b-n ham şuğullaniladi. Qora va Azov dengizida balik, ovlanadi.
Transportning hamma turlari rivojlangan. T.y. uzunligi 22,6 ming km, avtomobil yöllari uzunligi 172,3 ming km. Asosiy dengiz portlari: Odessa, Iliçyovsk, Xerson, Izmail, Mariupol, Kerç. Dnepr, Desna, Pripyat, Dnestr, Dunay daryolarida kema qatnaydi. Iliçyovsk — Varna (Bolgariya) yönalişida dengiz paromi mavjud. Neft va gaz kuvurlari qurilgan. Kiyev yaqinidagi Borispol ş.da xalqaro aeroport bor. Turizm rivojlangan. U. çetga maşinauskuna, kora va rangli metallar, temir va marganets rudalari, oziq-ovqat (şu jumladan, qandşakar), yengil sanoat mahsulotlari çiqaradi. Çetdan energiya manbalari, asbobuskuna, iste'mol mollari oladi. Rossiya, Germaniya, Italiya, Xitoy, AQŞ, Turkmaniston, Avstriya, Polşa, Belorussiya, Vengriya, Turkiya, Qozoğiston, Özbekiston b-n savdo qiladi. Pul birligi — grivna.
Tibbiy xizmati. Davlat soğliqni saklaş tizimidagi tibbiy muassasalar b-n birga xususiy tibbiy muassasalar ham rivojlangan. 2000 y. boşlarida 3 mingdan köproq davolaş muassasida 500 mingga yaqin örin bölib, ularda salkam 250 ming tibbiy xodim xizmat qildi. Asosiy kurortlari: Krimning jan. sohili, Azov dengizi va Odessa atrofidagi kurortlar, Truskavets, Mirgorod, Morşin, Karpat sixatgoxlari.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. 2000 y. boşlarida 22 mingga yaqin umumiy ta'lim öquv yurtida 6600 mingdan köproq öquvçi ta'lim oldi, salkam 570 ming öqituvçi dare berdi; 665 oliy öquv yurtida 560 ming talaba, hunartexnika maktablarida 510 mingdan ziyod öquvçi tahsil oldi. Xususiy ta'lim tizimida 170 oliy öquv yurti va 250 umumiy ta'lim muassasasi bor. 20,4 ming ommaviy va universal kutubxonaning umumiy kitob fondi 339 mln. nusxadan iborat, 6 ming kino qurilma mavjud. Klub tipidagi 20,2 ming madaniyat muassasasi, 386 muzey, jumladan, 123 ölkaşunoslik, 134 tarix va arxeologiya, 63 san'atşunoslik, 44 adabiyot muzeyi mavjud.
U.da 1490 taşkilot ilmiy va ilmiytexnikaviy faoliyat b-n şuğullanadi, ularda 10 mingdan ortik, fan d-ri va 60 mingdan ziyod fan nomzodi işlaydi. Milliy Fanlar akademiyasi, Ta'lim va fan vazirligi, U. agrar FA, Soğliqni saklaş vazirligi, Tibbiyot FA, Agrar siyosat vazirligi tizimlaridagi ilmiy muassasalar oliy malakali ilmiy kadrlar tayyorlaş b-n şuğullanadi. U. Milliy FA, oliy maktab tizimi va tarmoq vazirliklarida yirik ilmiy muassasalar faoliyat yuritadi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. U.da 2,5 mingdan köproq gaz., 2,2 mingga yaqin jur. va b. naşr etiladi. Yiriklari: «Golos Ukraşi» (ukrain tilidagi gaz., 1991 y.dan), «Uryadoviy kur'er» («Hukumat xabarçisi», ukrain tilidagi gaz., 1990), «Dzerkalo tijnya» («Hafta oynasi», ukrain tilidagi gaz., 1994), «Den» («Kun», rus tilidagi gaz., 1996), «Lggiraturna Ukraşa» («Ukraina adabiyoti», ukrain tilidagi gaz., 1927), «Fakti i kommentarii» («Fakt va şarxlar», rus tilidagi gaz., 1997), «Veçerniye vesti» («Keçki xabarlar», rus tilidagi gaz., 1998), «Biznes» (rus tilidagi gaz., 1992), «Ukraşa moloda» (ukrain tilidagi gaz., 1991), «Ukraşa» (jur., 1941), «Suçasşst» («Zamonaviylik», ukrain tilidagi jur., 1961), «Pol1tiçna dumka» («Siyosiy fikr», ukrain tilidagi jur., 1993), «Dnşro» (ukrain tilidagi jur., 1927), «Galitsyu kontrakti» («Galitsiya şartnomalari», ukrain tilidagi jur., 1990), «Delovaya Ukraina» («Işbilarmon Ukraina», rus tilidagi jur., 1992), «Pol1tika i kultura» («Siyosat va madaniyat», ukrain tilidagi jur., 1999), «Perets» («Qalampir», ukrain tilidagi satirik jur., 1927), «Barvşok» (ukrain tilidagi yoşlar jur., 1928).
U.dagi yetakçi axborot agentliklari: «Ukraina milliy axborot agentligi» (UKRINFORM, 1981 y. tuzilgan, 1990 y.dan mustaqil), «Ukraina mustaqil axborot agentligi» (UNIAN, 1993), «Ukraşsyu novini» («Ukraina yangiliklari», 1993). U.da telekörsatuv va radioeşittiriş tarmoği rivojlangan. 2000 y. boşida 560 dan ortiq tele va radiokompaniya xamda taşkilot faoliyat yuritdi. Yetakçi telekompaniyalar: «U. milliy telekompaniyasi» (1995), «Inter» (1995), «Yangi kanal» (1998), «1 + 1» (1995), «1CTV» (1992), «STB» (1997). U.da radioeşittirişlar 1924 y.dan, telekörsatuvlar 1951 y.dan boşlangan.
Adabiyoti. U. adabiyotining ilk manbalari qad. rus pandnasihatlari, avliyoanbiyolar haqidagi rivoyat va qissalar, 11 —13a.larga oid yilnomalardan boşlanadi. Kiyevda yaratilgan Ostromir injili (1056—57), «Ötgan yillar qissasi» (taxm. 1113) Kiyev Rusidagi ilk adabiy yodgorliklardir. 14—15-a.larda yilnoma va voqea-hodisalar tarzidagi adabiy asarlar dunyoga keldi. Keyinroq xalq şe'riy ijodiyoti, şu jumladan, tarixiy qöşiqlar, qahramonlik dostonlari, sevgi va mehnat qöşiklari, xalq ertaklari paydo böldi. 16—17-a.larda munozarali adabiyot va ilohiyotga doyr adabiyot muhim rol öynadi. (Gerasim Smotritskiy, Vasil Surazskiy, Meletiy Smotritskiy (maşhur «Grammatika» darsligi muallifi, 1619), Yoanikiy Galyatovskiy, Petro Mogila (Şarqiy Yevropadagi dastlabki akademik öquv yurti asosçisi; keyinçalik uning nomi b-n KiyevMogila akademiyasi deb nomlangan, 20-a.ning 90-y.larida qayta tiklangan), Ivan Vişenskiy, Feofan Prokopoviç, Ipatiy Potiy, Zaxar Kopistenskiy va b.]. Bu davrda Lvovda Ivan Fyodorov tomonidan U. hududida birinçi kitob — «Apostol» naşr etildi. Yevropa Uyğoniş davrida adabiyot tez rivojlandi, 17—18-a.larda adabiy mavzular kengayib, ğoyaviyuslubiy jixatdan boyidi, xilmaxil janrlardagi asarlar yaratila boşladi. Yozuvçi, şoir va ma'rifatparvar G.S. Skovoroda (1722—94)ning ijodi kad. ukrain adabiyotining xotimasi, yangi ukrain adabiyotining muqaddimasi böldi («Xarkov masallari» töplami, «Ilohiy qöşiqlar böstoni» şe'rlar töplami).
19—20-a. boşlarida mumtoz ukrain adabiyoti şakllandi. I. Kotlyarevskiy (6 qismdan iborat «Enenda» dostoni), P. GulakArtemovskiy, G. KvitkaOsnovyanenko, I. Franko, L. Ukrainka, P. Mirniy, O. Pçilka, N. Gogol, M. Kotsyubinskiy va b.larning asarlari maşhur böldi. Buyuk qöbizçi T. Şevçenko esa yangi ukrain adabiyotiga asos soldi. 20-a. da V. Sosyura, P. Tiçina, M. Rilskiy, M. Kuliş, O. Gonçar, I. Le, M. Stelmax, P. Zagrebalniy, B. Oleynik, V. Simonenko, M. Bajan, I. Draç, M. Movçan va b. köpgina adiblar yaratgan nasriy va nazmiy asarlar, A. Korneyçuk pyesalari U. adabiyotiga munosib hissa bölib qöşildi. Hoz. zamon ukrain adabiyoti milliy an'analarni zamonaviy Yevropa va jahon madaniyati tajribasi b-n qöşiş ruhida rivojlanib bormoqda.
Me'morligi va tasviriy san'ati. U. hududida ilk paleolit davriga mansub turar joy qoldiqlari, odam va hayvon haykalçalari saqlanib qolgan. Dastlabki inşoot va binolar Vizantiya me'morligi ta'sirida tiklangan. Kiyevdagi Ayo Sofiya sobori va Oltin darvoza (11-a. ning 1yarmi) şu davrga oid yodgorliklardir. Umuman, U. me'morligi Yevropa me'moriy an'analari ruhida rivojlanib kelgan, jumladan, toşdan qal'a va saroylar qurilgan, tasviriy va amaliy bezak san'at asarlari yaratilgan. 14—16- a.larda Volin, Podolye va Galitsiyada köpgina istehkom va monastirlar barpo etildi. 16-a. 2yarmi va 17-a. boşlari U. me'morligida Uyğoniş davrining ta'siri seziladi, xalqçillik unsurlari körina boşladi. 18-a. boşlarida Söl sohil U.da barokko uslubi ustunlik qilgan bölsa, tez orada rokoko uslubi xam kirib keldi, dunyoviy me'morlik san'ati rivojlandi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida esa klassitsizm yetakçi mavqeni egalladi, jumladan, şaharlarni şu uslubda qayta qurişga kirişildi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida boşqa me'morlik uslublari qöşilgan eklektik uslub ustun böldi. Sovet davrida mahobatli binolar keng yoyildi, ammo baribir oddiy universal me'moriy loyihalar yetakçi örin egalladi.
20-a.ning 30—40-y.larida U. şahar va qişloklarini reja asosida qayta qurişda xalq me'morligi şakllaridan foydalanildi. 50—60-y.larda şahar va qişloklarni qayta tiklaş va yangilarini barpo etişda uluğvorlik va bezakdorlikka zör berildi, 70-y.lardan boşlab tipovoy blokseksiyalar va yiğma uy konstruksiyalaridan foydalanişga kirişildi. Hoz. zamon U. me'morligi milliy uslublardan ham, jahon tamoyillaridan ham foydalanib, U.ning yevropaça qiyofasini şakllantirişga intilayotir. V. Gorodetskiy, I. Kavaleridze, Ye. Vuçetiç nomlari ukrain me'morligi va haykaltaroşligining faxri bölib qolgan. Keyingi yillarda xarob ahvolga tuşib qolgan tarixiy yodgorliklarni qayta tiklaşga katta e'tibor berildi, jumladan, Kiyev ş.dagi Mixaylov Zlatoverx sobori, KiyevPeçera lavrasining Uspeniye sobori ta'mirlanib, asl holiga keltirildi. Kiyev, Xarkov, Lvov va b. şaharlarda kurkam jamoat va turar joy binolari barpo etildi.
U. rassomligi, avvalo, ibodatxonalarni bezatiş ehtiyoji tufayli yuzaga keldi. 16-a. bezak rassomligi va haykaltaroşlik rivojlandi. Örta asrlar rassomligida kitob miniatyurasi ham katta örin egalladi, yogoç gravyurasi rivojlana boşladi, keramika, yoğoç öymakorligi, çilangarlik, zargarlik, kaştaçilik yuksaldi. T.G. Şevçenko romantizm usullarini ijodiy özgartirib, portret, manzara va b. janrlarda gözal asarlar yaratdi. 18-a. oxiri — 19-a. boşida U. tasviriy san'atida klassitsizm ta'siri seziladi. 19-a.ning 2yarmi — 20- a. boşlarida ukrain san'atida realistik tamoyillar rivoj topdi.
Zamonaviy ukrain rassomligida kitob grafikasi, dastgoh grafikasi, siyosiy plakat, teatr va kino bezak san'ati, portret, manzara kabi janrlar rivojlangan. T.N. Yablonskaya, V. I. Kasiyan, M. G. Lisenko, M. G. Derevus va b. maşhur. San'atning barça turlari böyiça kadrlar Kiyev tasviriy san'at inti, Lvov amaliy va bezak san'ati inti, Xarkov sanoat rassomligi inti, Lvovdagi poligrafiya inti, bir qança maxsus örta ökuv yurtlarida tayyorlanadi. U. mustaqillikka erişgaç (1991), 1992 y.da U. rassomlar uyuşmasi U. Milliy rassomlar uyuşmasi sifatida qayta tuzildi (raisi — V. A. Çepelik). Uyuşma tarkibida viloyat bölimlari, 4308 a'zo bor. 1998 y. Ukraina Prezidenti farmoni b-n «Rassomlar kuni» kasb bayrami ta'sis etilgan.
Musiqasi şarqiy slavyanlar xalq musiqasi asosida vujudga kelgan. Kiyevdagi Sofiya soborining devoriy suratlarida turli sozlarni çalib turgan musiqaçilar tasvirlangan. Xalq musiqasi dastlab bir ovozli, keyinçalik köp ovozli (geterofoniya va garmoniya tuzilişida) vokal, vokalçolğu va çolğu şakllarida rivojlangan. Skripka, basolya, kobza, bandura, torban, simbala, lira kabi musiqa asboblari bor.
U. professional musiqasi Kiyev Rusi davridan boşlangan. Knyaz saroylarida, çerkovlarda maxsus qöşiqçilar bölgan. 16—17-a.larda şaharlarda musiqaçilar uyuşmalari, musiqa maktablari taşkil topdi. 18-a.da krepostnoy musiqa kapellalari, orkestrlari, opera va balet truppalari işlay boşladi. 1810 y. Odessada opera teatri oçildi. 19-a. 2yarmida ukrain professional musiqa maktabi şakllandi. Ukrain mumtoz musiqasi milliy opera asarlari b-n boyidi (S. GulakArtemovskiyning «Dunay ortidagi zaporojyelik», P. Sokalskiyning «Dubna qamali», «Mazepa», M. Arkasning «Katerina» asarlari va b.). N. Lisenko, K. Stetsenko, M. Leontoviç, B. Lyatoşinskiy, L. Revutskiy, V. Kosenko, akauka G. va P. Mayboroda kabi kompozitorlarning faoliyati ukrain mumtoz musiqasi rivojida muhim örin oladi.
20-a.ning 2yarmida musiqa arboblaridan I. Kozlovskiy, B. Gmirya, A. Solovyanenko, Yu. Gulyayev, xalq va estrada qöşiklari ijroçilaridan N. Yaremçuk, V. Ivasyuk, N. Matviyenko, S. Rotaru, O. Kovalska, Yu. Bagatikov xalqaro miqyosda maşhur böldilar. «Yevrovideniye2004» festivalida xonanda Ruslana Lijiçko 1örinni oldi. Kiyev, Odessa, Lvovda konservatoriya, Xarkov san'at inti, Donetsk musiqapedagogika inti, bir qança madaniyat intlari, musiqa bilim yurtlari bor. Özbekistonda N. Lisenkoning «Poltavalik Natalka» (Muqimiy teatrida), G. Mayborodaning «Arsenal» (Navoiy teatrida) asarlari sahnalaştirilgan, L. Revutskiy Toşkent konservatoriyasida kompozitsiya kafedrasi mudiri (1941 — 1944) bölgan, şogirdlari orasida I. I. Akbarov ham bor.
Teatri. U. teatr san'ati sarçaşmalari majusiylik davri xalk, rasmrusumlaridan boşlanadi. Xristianlik kabul qilingaç, xalq aktyorlari — skomoroxlar ijodi rivojlandi. 16-a. oxirlarida U. hududiga Ğarbiy Yevropadan kirib kelgan diniy drama astasekin realistik tuye olib, intermediya va interlyudiya janrlari tuğila boşladi, şu tariqa zamonaviy komediyaga asos solindi. 17—19-a.da «vertep» deb atalgan xalq qöğirçoq teatri rivojlandi. Ukrain teatrining vujudga kelib, kamol topişini KiyevMogila akademiyasi b-n boğlaydilar (17-a. 2yarmi — 18-a. boşi). 18-a. oxirlarida Söl qirğoq U.ning dvoryan qörğonlarida krepostnoy teatrlar, dvoryan va b. tabaka vakillaridan iborat havaskorlik teatrlari ham paydo böldi. Professional teatr 18-a. oxiri — 19- a. boşlarida taşkil etildi. I. Kotlyarevskiyning «Poltavalik Natalka» va «Moskalçarivnik» pyesalari U. teatri tarixida yangi davrni boşlab berdi. Birinçi doimiy opera teatri Odessa ş.da oçildi (1809). Keyinçalik bunday teatrlar Kiyev va Xarkovda xam paydo böldi. 20-a. boşlarida U. teatr san'ati yuksak darajaga kötrildi. M. Kropivnitskiy, M. Staritskiy, I. KarpenkoKarogo, N. Lisenko, M. Sadovskiy, Yu. Lavrivskiy va b. mumtoz teatrni kamol toptirdilar. 20-a.ning 90-y.laridan davlatga karaşli bölmagan yangi uyuşmalar hisobiga professional teatrlar soni köpayib, 2000 y.da 130 taga yetdi. Kiyev drama va komediya teatri, Yoşlar teat Ri' Poeziya teatri, Donetsk, Dnepropetrovsk, Zaporojye, Sumi yoş tomoşabinlar teatrlari jahon mumtoz dramaturgiyasi asarlari b-n birga maxalliy mualliflarning pyesalarini körsatmoqda. Professional va havaskor jamoalar uçun kadrlar Kiyevdagi I.K. KarpenkoKarogo nomidagi teatr san'ati in-tida, Xarkovdagi I.P.Kotlyarevskiy nomidagi san'at in-tida, Kiyev, Xarkov, Rovnodagi madaniyat intlarida tayyorlanadi.
Kinosi. U.da dastlabki xronika filmlari 19-a.ning 90-y.larida yaratilgan. 1896—1906 y.larda xarkovlik fotograf A. K. Fedetskiy xronikal kinolentalarni namoyiş etgan. 1911 — 14 y.larda kinooperator D. Saxnenko rej. N. K. Sadovskiy b-n birga «Poltavalik Natalka» va b. spektakllarni suratga oldi. 1917—19 y.larda Yalta va Odessada xususiy kinoatelyelar işladi. 1922 y.dan muntazam ravişda badiiy filmlar işlab çiqarila boşladi. 1928 y. Kiyevda katta kinofabrika (hoz. A. Dovjenko nomidagi Kiyev kinostudiyasi) oçildi. Birinketin A. Dovjenkoning «Muxabbat mevasi» (1926). «Zvenigora» (1928), «Yer» (1930), «Aerograd» (1935) va b. filmlari yaratildi. 50—60-y.larda rej.lardan I. Savçenko («Taras Şevçenko», 1951), S. Parajanov («Unutilgan ajdodlarning soyalari», 1965), V. Ivçenko («Kora ilon», 1965), şuningdek, Yu. Ilyenko, L. Osika, L. Bikov, K. Muratova, R. Balayan va b.larning filmlari ekranga çiqarildi. Kino aktyorlaridan I. Mikolayçuk, B. Stupka, M. Yakovçenko, N. Ujviy, L. Çayka, A. Rogovseva, K. Stepankov, Yu. Majuga, L. Gurçenko, O. Borisov, B. Benyuk, Zadnipovskiylar sulolasi, Ye. Paperniy va b.larning nomi maşhur böldi. Mustaqillik yillarida (20-a.ning 90-y.larida) U. kinosi yangi bosqiçda rivojlana boşladi.
Özbekiston — U. munosabatlari. U. — Özbekiston aloqalari qad. an'analarga ega. 20-a. boşlarida hoz. Özbekiston hududiga ukrain dehqonlari köçib kelganlar. 20—30-y.larda keng iqtisodiy, madaniy va ilmiy aloqalar yölga qöyildi. 2-jahon uruşi yillarida U.ning nemisfaşistlari bosib olgan hudud aholisi Özbekistonga evakuatsiya qilindi. U.ning bir qança sanoat korxonalari, taşkilot va muassasalari Özbekistonga köçirildi. Bu yerga kelgan köpgina fan va madaniyat arboblari madaniy hayotda faol qatnaşdilar. M. Bajan, M. Tereşçenko va b. ukrain adiblari Özbekistonda ijod qildilar. Uruşdan keyingi davrlarda ukrain va özbek adabiy aloqalari yanada rivojlandi. P. Tiçina, A. Korneyçuk, M. Bajan, M. Tereşçenko, Ivan Le va Oybek, Ğafur Ğulom, Uyğun, K. Yaşin, A. Qahhor, Ş. Raşidov, Zulfiyalarning ijodiy döstligi mustahkamlandi. T. Şevçenko, L. Ukrainka, P. Tiçina, M. Bajan, Ivan Le, O. Gonçar, M. Rilskiy, A. Malişko asarlari özbek tiliga, Navoiy, Muqimiy, Furqat, Hamza, Ğ. Ğulom, H. Olimjon, Şayxzoda, Uyğun, Zulfiya, Mirtemir asarlari ukrain tiliga tarjima qilinib, naşr etilgan. Toşkent ş.da T. Şevçenko haykali örnatilgan va şahardagi köçalardan biri uning nomi b-n atalgan.
Özbek teatrlarida ukrain dramaturglarining pyesalari sahnalaştirilgan. 2-jahon uruşi davrida I. Franko nomidagi ukrain akademik drama teatri Toşkentda işladi. Özbek tomoşabinlari A. Korneyçukning «Makar Dubrava», «Platon Kreçet», «Front», A. Levadaning «Faust va ölim» asarlarini körişga muşarraf böldilar. I. Kotlyarevskiyning «Poltavalik Natalka» (Toşkentdagi Muqimiy nomidagi teatr), «Zaporojyelik Dunay ortida» (Namangan teatri) tarixiy asarlari sahnalaştirildi. Toşkentdagi Alişer Navoiy nomidagi opera va balet teatrida G. Mayborodaning «Arsenal» operasi qöyilgan. 2-jahon uruşi yillari Toşkent konservatoriyasida P. I. Çaykovskiy nomidagi Kiyev konservatoriyasi öqituvçilari (prof. L. Revutskiy, D. Bertye, K. Mixaylov) işladilar. 1966 y. apr. dagi Toşkent zilzilasi oqibatlarini tugatiş va yangi uyjoy, madaniymaişiy binolar qurişda ukrain quruvçilari faol iştirok etdilar.
1991 y. U. va Özbekiston mustaqillikka erişgaç, ikki mamlakat örtasida 1992 y. 14 avg.da diplomatiya munosabatlari örnatildi. 1998 y. 18 fev. da Özbekiston Respublikasi b-n Ukraina örtasida Döstlik va har tomonlama hamkorlikni yanada rivojlantiriş töğrisidagi şartnoma imzolangaç, ÖzR bilan U. işonçli strategik hamkor bölib qoldi. ÖzR va U. davlat hamda hukumat rahbarlarining özaro taşriflari natijasida 40 ga yaqin muhim hujjatlar imzolanib, hamkorlikning huquqiy asoslari yaratildi. Jahon siyosati sohasidagi fikrlarning birbiriga yaqinligi qayd etildi. Iqtisodiy, ilmiytexnikaviy va ijtimoiy soqalarda hamkorlik örnatiş haqida kelişib olindi. Köp tomonlama hamkorlik böyiça tuzilgan Özbekiston — U. qöşma komissiyasi 2 tomonlama munosabatlarni muvofiqlaştirib turibdi. Vakolatli banklar örtasida özaro hisobkitob va tölovlar borasida aloqa örnatilgan. Ayni paytda Özbekiston bilan U. örtasida erkin savdo tartibi joriy etilgan. Natijada U. MDH mamlakatlari orasida Özbekistonning eng yirik savdo hamkorlaridan biriga aylandi. 2003 y. ÖzR bilan U.ning umumiy tovar aylanmasi 280 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. U. ÖzR ga metallurgiya sanoati mahsuloti, xizmatlar, neft va gaz sanoati uçun jihozlar, energetika jihozlari, dvigatellarning qismlari, nasos, sentrifugalar, ruda yançiş maşinalari, elektr generatorlar, vagonlar uçun ğildiraklar va b. yuboradi, ÖzRdan xizmatlar, energiya manbalari, rangli metallar, paxta, oziq-ovqat mahsulotlari (quritilgan mevalar) oladi. 1996—2003 yillar mobaynida U.ning Iliçyovsk porti orqali 325 ming t Özbekiston paxta tolasi xorijga jönatildi.
UzRda U. işbilarmonlari iştirokida tuzilgan 40 qöşma korxona faoliyat yuritmokda. U.da esa ÖzR sarmoyasi iştirokida 22 qöşma korxona taşkil etilgan. Ikki mamlakatning ayrim hududlari, jumladan, Navoiy va Zaporojye, Samarqand va Lvov, Qaşqadaryo va Summ viloyatlari örtasida uzoq muddatli savdoiqtisodiy, ilmiytexnikaviy va madaniy hamkorlik tögrisida bitimlar imzolangan.
Ukrain va özbek xalqlari örtasidagi an'anaviy döstlik munosabatlari ruhida madaniyat, fan va ta'lim sohalaridagi aloqalar samarali davom etib kelmokda. U. hududida yaşovçi özbek va ÖzR hududida yaşovçi ukrain diasporalarining ehtiyojlarini ta'minlaş işlari yölga qöyilgan.
Aleksey Vasilyeviç Yas.
Q.: Qadimgi Rus davlati, Tripolye madaniyati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УКРАИНА (Украiна) — Европанинг жан.шарқида жойлашган давлат. Майд. 603,7 минг км2. Аҳолиси 48,4 млн. киши (2002). Пойтахти — Киев ш. Маъмурий жиҳатдан Қрим Мухтор Республикаси ва 24 вилоят — Винница, Волинь, Днепропетровск, Донецк, Житомир, Закарпатье, Запорожье, ИваноФранковск, Киев, Кировоград, Луганск, Львов, Николаев, Одесса, Полтава, Ровно, Суми, Тернополь, Харьков, Херсон, Хмельницкий, Черкасси, Черновци, Чернигов вилоятлари, Киев ва Севастополь ш.ларига бўлинади.
Давлат тузуми. У. — республика. Амалдаги конституцияси 1996 й. 28 июнда қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2005 й. янв.дан Виктор Юшченко), у тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 5 й. муддатга сайланади ва 2 муддатдан ортиқ сайланиши мумкин эмас. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Олий Рада (парламент), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигида Вазирлар Маҳкамаси амалга оширади.
Табиати. У. ҳудудининг аксар қисми Шарқий Европа текислигининг жан. ғарбий қисмига мансуб бўлиб, текислик ва ўрқирлардан иборат. Жан. да Қрим тоғлари (бал. 1545 м гача) ва Ғарбда Украина Карпат тоғлари (бал. 206 м гача) бор. У. ҳудуди ғарбдан шарққа 1300 км, шим.дан жан.га 900 км га чўзилган. Қора денгиз соҳиллари, асосан, пасттекислик; қўлтиқ ва лиманлар бор. Азов денгизи соҳиллари эса ясси, кум тиллари мавжуд. Рельефи — шим.ғарбдан жан.шарққа томон Волинь қирлари ва Подолия қирлари (энг бал. жойи 471 м — Камула тоғи), шарқроқда Жан. Буг б-н Днепр оралиғида Днепр буйи қирлари жойлашган. Днепрнинг сўл сорили, мамлакатнинг жан. шарқий қисмида Азов бўйи қирлари бор. Украина Карпат тоғларининг жан. ғарбида Закарпатье пасттекислиги ётади.
Геологик тузилиши жиҳатидан У. ҳудуди Шарқий Европа платформасининг жан.ғарбий қисмидан ҳамда уни ўраб турган Карпат ва Крим бурмали тоғларидан иборат. Платформада Украина кристалли массиви (қалқони), Волинь-Подолия платоси, Львов ботиги, Донецк авлакогени, ДнепрДонецк, Қора денгиз бўйи ботиқлари ажралиб туради. Тоғли Қрим ва Шаркий Карпат тоғларининг бир қисми Альп геосинклиналь (бурмали) областига киради. Фойдали қазилмалардан тошкўмир ва қўнғир кумир, нефть, табиий газ, темир, марганец, титан рудалари, симоб, боксит, тоштуз ва калий тузлари, графит, олтингугурт, қурилиш материаллари ва б. бор. Минерал сувли булок, кўп.
Иклими, асосан мўътадил континентал. Ғарбдан шарққа томон иклимнинг континенталлиги кучаяди. Шим.дан жан.га томон ёз б-н қишнинг температурадаги фарқи ортиб, қор қопламининг қалинлиги ва сакланиш муддати, ёғин миқдори, нисбий намлик камайиб боради. Крим я.о. нинг жан. соҳилида субтропик, Ўрта денгиз иклими устун. Янв. нинг уртача т-раси шим.шарқда —7°, —8° , Қримнинг жан. соҳилида 2—4°; июлда шим.ғарбда 18—19°, жан.шаркда 23—24°. Йиллик ёғин шим.ғарбда 600— 700 мм, жан.шаркда 300 мм гача, Қрим тоғларида 1000—1200 мм, Украина Карпат тоғларида 1200—1600 мм.
У. даре шохобчаларининг жами уз. 170 минг км га яқин. Кўп дарёлари Кора ва Азов денгизларига қуйилади. Энг катта дарёси — Днепр. Йирик дарёлари — Днестр, Жан. Буг, Северский Донец, Прут, қисман Дунай. Уларнинг купи қишда музлайди. Йирик дарёларида ГЭСлар курилган. 7 мингдан ортиқ кўл бор. Йириклари: Ялпуг, Катлабух, Сассиқ, Шагани, Алибей, Синевир ва б. Сув омборлари: Кременчуг (2250 км2), Каховка (2155 км2), Киев (922 км2), Днепродзержинск (567 км2) ва б.
Тупроклари хилмахил. Мамлакат шим. қисмида чимлиподзол тупрокларнинг турли типлари учрайди, ўтлоқиботқоқ ва торфли ботқоқ тупроқлар ҳам тарқалган. Ўрмонли дашт зонасида сур тусли ўрмон тупроклари, подзоллашган ва ҳақиқий қора тупроклар, дашт зонасида оддий ва жан. қора тупроқ, денгиз соҳилида тўқ каштан тупроклар кўпроқ. Украина Карпат тоғларида ажриқли подзол тупроқлардан тортиб қора қайин ўрмон минтақаси, тоғ ўтлоқлари ва тоғ торфзорларида подзоллашган қўнғир тупроқларгача учрайди. Қрим тоғларида аксари қўнғир ўрмон ва тоғўтлоқи тупроклар, Қрим я.о.нинг жан. соҳилларида эса, қизил қўнғир ва жигарранг тупроклар бор. У.да ўсимликларнинг 16 мингга яқин тури мавжуд. Шим.даги аралаш ўрмон зонасида қарағай, эманқарагай, ўрмонли дашт зонасида грабэман, эман, зарангжўка ўрмонлар ўрмонсиз яйдоқ майдонлар б-н алмашиниб туради. Умуман У. ўрмон фондининг умумий майд. 9990 минг га. Кора денгиз бўйи субтропик ўсимликлар б-н қопланган. Ўрмонларда айиқ, лось, буғу, тўнғиз, ўрмонли дашт зонасида буғу, бўри, сувсар, олмахон ва б., қушлардан чил, хакка, зарғалдоқ, дашт зонасида юмронқозиқ, қўшоёқ, сичқон, тўрғай, бедана ва ҳ.к. яшайди. Дарё ва кўллари балиққа бой. Табиий ўсимликлар ва ҳайвонот дунёси 20 та қўриқхонада сақлаб қолинган. Йириклари: Украина дашт, Кора денгиз биосфера, Полесье, Ялта тоғўрмон, Карпат биосфера, АсканияНова, Луганск қўриқхоналари.
Аҳолиси. Асосий аҳолиси — украинлар (78% га яқин); рус, белорус, молдаван, қрим татарлари, болгар, венгер, румин, поляк, яҳудий, гагауз, ўзбек (12,5 минг) ва б. (ҳаммаси 130 миллат ва элат вакиллари) ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 66,9%. Аҳолининг аксарияти христиан (православ ва католик), шунингдек, яҳудийлик, ислом ва б. динларга эътиқод қилади. Йирик шаҳарлари: Киев, Харьков, Одесса, Запорожье, Днепропетровск, Донецк, Львов.
Тарихи. У. жанубида илк палеолит даврида одамлар яшаганлиги маълум (қ. Кийиккоба). Ўрта палеолит даврида Мустье маданиятита. мансуб элатлар вакиллари ҳозирги У. худудининг анчагина қисмини эгаллаб олдилар. Сўнгги палеолит даврида (35—40 минг йил аввал) бутун У. ҳудудида одам яшай бошлаган. Мезолит даври (мил. ав. 10— 7минг йиллик)да балиқ овлаш, неолит даври (мил.ав. 6—4-минг йиллик) да деҳқончилик ва чорвачилик пайдо бўлди. Энеолит ва жез даврлари (мил. ав. 4-минг йиллик — 1-минг йилликнинг боши)да деҳқончилик, чорвачилик ва кулолчилик анча кжсалди (қ. Триполье маданияти). Мил. ав. 2-минг йиллик охири — 1-минг йиллик бошларида Бут ва Днепр бўйи даштларида киммерий қабилалари яшаган. Мил. ав. 7-а.да Қора денгиз бўйидаги даштларга Осиёдан кўчманчи скиф қабилалари кириб келди. Мил. ав. 7—5-а.ларда Қора денгизнинг шим. сохилларига феклар кўчиб келиб, шаҳардавлатлар (Ольвия, Тира, Херсонес, Пантикапей ва б.)ни барпо этдилар. Мил. ав. 5-а.да эса Керчь я.о.да Боспор подшолиги ташкил топди. Мил. ав. 2-а. да У.нинг дашт ерларини сарматлар эгаллади. Мил. 3—6-а.ларда Қора денгизнинг шим. соҳилларига гот, гунн, авар ва б. кабилалар келиб ўрнашди. 4— 7-а.ларда вужудга келган Ўрта Днепр бўйларидаги тарқоқ шарқий славян қабилалари (византиялик муаллифлар уларни венедлар, антлар ва склавинлар деб атаганлар) 9-а. ўрталарида қабила иттифоклари ва князликларга бирлашиб, Киев Русини вужудга келтирдилар (қ. Қадимги Русь давлати). 1239—40 й.ларда бу давлат мўғуллар томонидан босиб олиниб, Олтин Ўрда мулкига айлантирилди. Руснинг бошқа қисмидан ажралиб қолган Украина ерлари 13—14-а.ларда поляк, литва, венгер ва б. чет эл ҳукмдорлари қўл остида бўлди («Украина» номи дастлаб жан. ғарбдаги айрим рус ерларига тааллуқли бўлиб, «край» — чекка ёки чегара маъносини англатган; 16-а. охири — 17-а. бошларида у барча Украина ерларига тарқалиб, украин халқининг этник номига айланган). 15-а.да У.нинг жан. қисми ва Қрим я.о.да Крим хонлиги ташкил топди.
1569 й. У. ҳудудининг аксари қисми бирлашган литваполяк давлати — Речь Посполита таркибига киритилди. Миллий ва линий зулмнинг кучайиши, синфий курашнинг авж олиши 15-а. охири — 16-а. 1ярмида Запорожье казакларининг пайдо бўлишига олиб келди. Деҳқонларнинг казаклар томонига қочиб ўтиши кучайди. 16-а.да казаклар маркази — Запорожье Сечи ташкил топди ва у Қрим хонлиги, Усмонли турклар салтанати, полякукраин ҳукмрон доираларига қарши курашди. 1591—93 й.ларда гетман К. Косинский, 1594—96 й.ларда С. Наливайко раҳбарлигида деҳқонказаклар қўзғолонлари бўлиб ўтди. 1648 й. Б. Хмельницкий бошчилигида украин халқининг ижтимоий ва диниймиллий истибдодга қарши озодлик кураши бошланди ва у миллий инқилобга айланиб кетди. Украина гетманлиги мустақил давлатга айланди. 1654 й. мураккаб ташқи сиёсий ва ҳарбий вазиятда Б. Хмельницкий Москва б-н ҳарбий иттифоқ тузди, унда мустақил гетманлик ҳокимиятини сақлаб қолиш кўзда тутилди. Шу тариқа у Украина гетманлигини ташқи сиёсий жиҳатдан тан олинишига эришди. Бироқ унинг вафотидан сўнг гетманлик ҳокимияти учун бошланган кураш узоқ давом этди (1657—76). Бундан фойдаланган Москва украин ерлари устидан ҳақиқий назорат ўрнатиб олди. И. Мазепа гетман бўлган даврда (1687—1708) у русшвед уруши вақтида (1708) Москва васийлигидан қутулишга интилиб, Швеция қироли Карл XII томонига ўтди. Мазепадан кейинги гетманлар Россия империяси таркибида Украина гетманлигининг мухторият мақомини сақлаб қолишга интилдилар. Аммо подшо ҳукумати 1764 й. гетманликни батамом тугатди. 18-а.нинг 2ярмида ўнг соҳил У. Россия империяси таркибига кирди. Польша ҳудуди 3 марта (1772, 1793 ва 1795) тақсимланганидан сўнг украин ерлари 2 империя — Россия ва АвстрияВенгрия таркибига ўтиб қолди.
19-а.нинг 20—30-й.ларида У.да миллий уйғониш жараёни бошланди. 19-а. охири — 20-а. бошларида сиёсий партиялар тузила бошлади. Россияда 1917 й. окт. тўнтариши рўй бериб, Россия ва АвстрияВенгрия империялари барбод бўлгач, украин сиёсий ҳаракати қатьий талаблар б-н майдонга чиқди ва миллий озодлик кураши даври ёки 1917—21 й.лардаги украин инқилоби бошланди. Ўша даврда У.да Украина Марказий Радаси, гетман Павел Скоропадский бошлиқ Украина Давлати, Украина Халқ Республикаси Директорияси украинларнинг ўз давлатини тузишга интилдилар. Аммо мураккаб ташқи ва ички сиёсий шароит, аввало Совет Россияси қўшинларининг бостириб кирганлиги украин инқилобининг мағлуб бўлишига олиб келди. 1921 и. Украина ССР эълон қилинди ва у 1922 й. 30 дек.да СССР таркибига кирди, Ғарбий Украина ерлари Польша таркибида крлди. Аввалига, 20-а.нинг 20-й.ларида совет У.сида украинлаштириш сиёсати ўтказилди. Бироқ 20-й.ларнинг охири — 30-й.ларнинг бошларида бу сиёсат тўхтатилди. Украин миллий зиёлилари оммавий қатағон ва қирғин қилина бошлади. 20-а.нинг 30—40-й.лари У. тарихидаги энг фожиали йиллар бўлди. 192123, 193233, 194647 й.ларда У.да ҳам очарчилик ҳукм сурди, украинлар оммавий равишда Сибирь, Олтой, Узок, Шарққа, Қрим аҳолисининг бир қисми — Қрим татарлари 1944 й. Ўрта Осиёга сургун қилинди. 1954 й. Қрим вилояти РСФСР таркибидан У. таркибига ўтказилди.
20-а.нинг 50—70-й.ларида У.да кенг миқёсли ижтимоий-иқтисодий жараёнлар рўй берди, жумладан, саноат ривожланиб, шаҳарлар кенгайди. 80-й.лар охирида қайта қуриш сиёсати бошланиши б-н мухолифат ҳаракати кучайди, янги тузилган сиёсий ташкилотлар суверенитетга эришиш, демократияни ривожлантириш, миллий ва фуқаролик ҳуқуқлари учун кураша бошлади. Ниҳоят, 1991 й. 24 авг. куни У. мустақиллиги эълон қилинди. У. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР мустақиллигини 1992 й. 24 янв.да тан олган ва ўша йил 25 авг.да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 24 авг. — Мустақиллик куни (1991).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. 2000 й. бошларида У.да 100 дан ортиқ сиёсий партия, 1,5 минг жамоат ташкилоти бўлган. Энг оммавий ва нуфузли сиёсий бирлашма ва партиялари: У. Халқ Pyx (У. Халқ Ҳаракати) ҳаракати (1989), Коммунистик партия, Социалистик партия (1991), Умумукраин бирлашмаси — «Батькившчина» («Ватан», 1999), Социалдемократик партия (бирлашган, 1995), Регионлар партияси (2001), Кўкатпарварлар партияси (1990). У. касаба уюшмалари федерацияси (1990) ва бир қанча мустақил тармоқ касаба уюшмалари ҳам мавжуд.
Хўжалиги. У. — индустриалаграр мамлакат. Миллий даромад таркибида саноат 30%, қ.х. 14%, хизмат кўрсатиш соҳаси 56% ни ташкил этади.
Саноати. Огир индустрияда и.ч. саноатининг улуши жуда катта. Жумладан, кончилик саноати, қора ва рангли металлургия, кемасозлик, оғир машинасозлик, нефть кимёси ва кокс кимёси саноати, шунингдек, ҳарбий саноат мажмуаси ривожланган. Ўрмон, ёғочсозлик, енгил ва озиқ-овқат саноати, бинокорлик материаллари и.ч., автомобилсозлик салмоқли ўрни тутади. Илмфан ютуқларига асосланган саноат тармоқлари, айниқса, ракетасозликнинг улуши ортиб бормоқда. Жумладан, У.нинг «Зенит» элтувчи ракетаси ёрдамида халқаро «Денгиз старти» лойиҳасининг амалга оширилиши таъминланмоқда. Йирик иссиқлик ва атом электр ст-ялари, шунингдек, Днепр дарёсидаги ГЭС каскади (йириклари Днепр, Кременчуг, Каховка ГЭСлари) энергетиканинг асосини ташкил этади. 1986 й. Чернобиль АЭСда фалокат юз бериши оқибатида 3000 МВт қувватли 3 та энергетика блоки 2000 й.даги халқаро келишувга биноан ёпиб қўйилиши натижасида У.да электр энергия ҳосил қилиш бирмунча камайиб, 2003 й.да 179,5 млрд. кВтсоатга тушиб қолди.
У. иқтисодиётида кончилик саноати муҳим ўринга эга: тошкўмир (Донецк ва ЛьвовВолинь ҳавзалари), қўнғир кўмир (Днепр ҳавзаси), газ ва нефть (Карпатолди, Қора денгиз шельфи), темир рудаси (Кривой Рог ва Керчь ҳавзалари), марганец рудаси (Никополь яқини), калий (Карпатолди), тоштуз (Донецк ҳавзаси) ва б. фойдали қазилмалар қазиб олинади. Маҳаллий темир ва марганец руда конлари асосида ишловчи қора металлургия корхоналари чўян, пўлат, прокат, полиметалл конларига асосланган рангли металлургия корхоналари симоб, алюминий, титан, цирконий, никель, машинасозлик ва металлсозликнинг йирик корхонаси бўлмиш Новокраматорск машинасозлик з-ди домна ва мартен печлари учун ускуналар, шахталар учун машиналар, юк кўтариш механизмлари, темирчилик пресс ускуналари, экскаваторлар ишлаб чиқаради. Радиоэлектроника саноати, шу жумладан, телевизор ва ЭҲМлар и.ч. ривожланган. У.да тепловоз (Луганск), вагон (Днепродзержинск, Кременчуг, Кадиевка), автобус ва автоюклагич (Львов), енгил автомобиль (Запорожье), юк автомобиллари (Кременчуг) з-длари, кемасозлик (Николаев), Херсон, Киев самолётсозлик, станоксозлик, асбобсозлик, энергетика ва электр техника саноати корхоналари бор. Киме ва нефть кимёси саноати корхоналари лок, бўёқ, синтетик смола, пластмасса, сунъий ва синтетик тола, кимёвий реакторлар, фотореактивлар, қ.х. ва рўзғорда ишлатиладиган турли маҳсулотлар ишлаб чиқаради. Озиқ-овқат саноатида қандшакар, спирт, ёғ, гўшт, ун, мевасабзавот консервалари ишлаб чикарувчи кўпгина корхоналар мавжуд. Қрим, Одесса, Херсон каби жан. вилоятларда ва Закарпатьеда виночилик, денгиз бўйи шаҳарларида балиқ саноати ривож топган. Енгил саноат тўқимачилик (ип газлама, мовут, шойи ва зиғир толали газлама и.ч.), тикувчилик, кўнпойабзал, чинни з-д ва ф-каларини ўз ичига олади.
Қишлоқ хўжалиги, асосан, дон, техника экинлари ва чорвачилик маҳсулотлари етиштиришга ихтисослашган. У.нинг қ.х.га яроқли ер фонди 40,2 млн. гектарни ташкил қилади. Деҳқончиликда донли экинлардан кузги буғдой, маккажўхори, шоли, арпа, тариқ, гречиха ва б. етиштирилади. Боғдорчилик, полизчилик ва токчилик ривожланган. Техника экинларидан қанд лавлаги, кунгабокар, узун толали зиғир, қўноқ, тамаки экилади. Картошка етиштирилади. Ўрмондашт ва дашт зоналарида доривор ва эфирмойли ўсимликлар экилади. Чорвачиликда қорамол, чўчқа, қўй ва эчки, парранда боқилади. Бу тармоқ, асосан дашт зонасида, Карпат тоғлари ва Полесьеда ривожланган. Асаларичилик, пиллачилик, даррандачилик б-н ҳам шуғулланилади. Қора ва Азов денгизида балик, овланади.
Транспортнинг ҳамма турлари ривожланган. Т.й. узунлиги 22,6 минг км, автомобиль йўллари узунлиги 172,3 минг км. Асосий денгиз портлари: Одесса, Ильичёвск, Херсон, Измаил, Мариуполь, Керчь. Днепр, Десна, Припять, Днестр, Дунай дарёларида кема қатнайди. Ильичёвск — Варна (Болгария) йўналишида денгиз пароми мавжуд. Нефть ва газ кувурлари қурилган. Киев яқинидаги Борисполь ш.да халқаро аэропорт бор. Туризм ривожланган. У. четга машинаускуна, кора ва рангли металлар, темир ва марганец рудалари, озиқ-овқат (шу жумладан, қандшакар), енгил саноат маҳсулотлари чиқаради. Четдан энергия манбалари, асбобускуна, истеъмол моллари олади. Россия, Германия, Италия, Хитой, АҚШ, Туркманистон, Австрия, Польша, Белоруссия, Венгрия, Туркия, Қозоғистон, Ўзбекистон б-н савдо қилади. Пул бирлиги — гривна.
Тиббий хизмати. Давлат соғлиқни саклаш тизимидаги тиббий муассасалар б-н бирга хусусий тиббий муассасалар ҳам ривожланган. 2000 й. бошларида 3 мингдан кўпроқ даволаш муассасида 500 мингга яқин ўрин бўлиб, уларда салкам 250 минг тиббий ходим хизмат қилди. Асосий курортлари: Кримнинг жан. соҳили, Азов денгизи ва Одесса атрофидаги курортлар, Трускавец, Миргород, Моршин, Карпат сихатгохлари.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. 2000 й. бошларида 22 мингга яқин умумий таълим ўқув юртида 6600 мингдан кўпроқ ўқувчи таълим олди, салкам 570 минг ўқитувчи даре берди; 665 олий ўқув юртида 560 минг талаба, ҳунартехника мактабларида 510 мингдан зиёд ўқувчи таҳсил олди. Хусусий таълим тизимида 170 олий ўқув юрти ва 250 умумий таълим муассасаси бор. 20,4 минг оммавий ва универсал кутубхонанинг умумий китоб фонди 339 млн. нусхадан иборат, 6 минг кино қурилма мавжуд. Клуб типидаги 20,2 минг маданият муассасаси, 386 музей, жумладан, 123 ўлкашунослик, 134 тарих ва археология, 63 санъатшунослик, 44 адабиёт музейи мавжуд.
У.да 1490 ташкилот илмий ва илмийтехникавий фаолият б-н шуғулланади, уларда 10 мингдан ортик, фан д-ри ва 60 мингдан зиёд фан номзоди ишлайди. Миллий Фанлар академияси, Таълим ва фан вазирлиги, У. аграр ФА, Соғлиқни саклаш вазирлиги, Тиббиёт ФА, Аграр сиёсат вазирлиги тизимларидаги илмий муассасалар олий малакали илмий кадрлар тайёрлаш б-н шуғулланади. У. Миллий ФА, олий мактаб тизими ва тармоқ вазирликларида йирик илмий муассасалар фаолият юритади.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. У.да 2,5 мингдан кўпроқ газ., 2,2 мингга яқин жур. ва б. нашр этилади. Йириклари: «Голос Украши» (украин тилидаги газ., 1991 й.дан), «Урядовий кур’эр» («Ҳукумат хабарчиси», украин тилидаги газ., 1990), «Дзеркало тижня» («Ҳафта ойнаси», украин тилидаги газ., 1994), «День» («Кун», рус тилидаги газ., 1996), «Лггиратурна Украша» («Украина адабиёти», украин тилидаги газ., 1927), «Факты и комментарии» («Факт ва шархлар», рус тилидаги газ., 1997), «Вечерние вести» («Кечки хабарлар», рус тилидаги газ., 1998), «Бизнес» (рус тилидаги газ., 1992), «Украша молода» (украин тилидаги газ., 1991), «Украша» (жур., 1941), «Сучасшсть» («Замонавийлик», украин тилидаги жур., 1961), «Пол1тична думка» («Сиёсий фикр», украин тилидаги жур., 1993), «Дншро» (украин тилидаги жур., 1927), «Галицью контракти» («Галиция шартномалари», украин тилидаги жур., 1990), «Деловая Украина» («Ишбилармон Украина», рус тилидаги жур., 1992), «Пол1тика i культура» («Сиёсат ва маданият», украин тилидаги жур., 1999), «Перець» («Қалампир», украин тилидаги сатирик жур., 1927), «Барвшок» (украин тилидаги ёшлар жур., 1928).
У.даги етакчи ахборот агентликлари: «Украина миллий ахборот агентлиги» (УКРИНФОРМ, 1981 й. тузилган, 1990 й.дан мустақил), «Украина мустақил ахборот агентлиги» (УНИАН, 1993), «Украшсью новини» («Украина янгиликлари», 1993). У.да телекўрсатув ва радиоэшиттириш тармоғи ривожланган. 2000 й. бошида 560 дан ортиқ теле ва радиокомпания хамда ташкилот фаолият юритди. Етакчи телекомпаниялар: «У. миллий телекомпанияси» (1995), «Интер» (1995), «Янги канал» (1998), «1 + 1» (1995), «1CTV» (1992), «СТБ» (1997). У.да радиоэшиттиришлар 1924 й.дан, телекўрсатувлар 1951 й.дан бошланган.
Адабиёти. У. адабиётининг илк манбалари қад. рус панднасиҳатлари, авлиёанбиёлар ҳақидаги ривоят ва қиссалар, 11 —13а.ларга оид йилномалардан бошланади. Киевда яратилган Остромир инжили (1056—57), «Ўтган йиллар қиссаси» (тахм. 1113) Киев Русидаги илк адабий ёдгорликлардир. 14—15-а.ларда йилнома ва воқеа-ҳодисалар тарзидаги адабий асарлар дунёга келди. Кейинроқ халқ шеърий ижодиёти, шу жумладан, тарихий қўшиқлар, қаҳрамонлик достонлари, севги ва меҳнат қўшиклари, халқ эртаклари пайдо бўлди. 16—17-а.ларда мунозарали адабиёт ва илоҳиётга дойр адабиёт муҳим роль ўйнади. (Герасим Смотрицкий, Василь Суразский, Мелетий Смотрицкий (машҳур «Грамматика» дарслиги муаллифи, 1619), Йоаникий Галятовский, Петро Могила (Шарқий Европадаги дастлабки академик ўқув юрти асосчиси; кейинчалик унинг номи б-н КиевМогила академияси деб номланган, 20-а.нинг 90-й.ларида қайта тикланган), Иван Вишенский, Феофан Прокопович, Ипатий Потий, Захар Копистенский ва б.]. Бу даврда Львовда Иван Фёдоров томонидан У. ҳудудида биринчи китоб — «Апостол» нашр этилди. Европа Уйғониш даврида адабиёт тез ривожланди, 17—18-а.ларда адабий мавзулар кенгайиб, ғоявийуслубий жихатдан бойиди, хилмахил жанрлардаги асарлар яратила бошлади. Ёзувчи, шоир ва маърифатпарвар Г.С. Сковорода (1722—94)нинг ижоди кад. украин адабиётининг хотимаси, янги украин адабиётининг муқаддимаси бўлди («Харьков масаллари» тўплами, «Илоҳий қўшиқлар бўстони» шеърлар тўплами).
19—20-а. бошларида мумтоз украин адабиёти шаклланди. И. Котляревский (6 қисмдан иборат «Эненда» достони), П. ГулакАртемовский, Г. КвиткаОсновьяненко, И. Франко, Л. Украинка, П. Мирний, О. Пчилка, Н. Гоголь, М. Коцюбинский ва б.ларнинг асарлари машҳур бўлди. Буюк қўбизчи Т. Шевченко эса янги украин адабиётига асос солди. 20-а. да В. Сосюра, П. Тичина, М. Рильский, М. Кулиш, О. Гончар, И. Ле, М. Стельмах, П. Загребальний, Б. Олейник, В. Симоненко, М. Бажан, И. Драч, М. Мовчан ва б. кўпгина адиблар яратган насрий ва назмий асарлар, А. Корнейчук пьесалари У. адабиётига муносиб ҳисса бўлиб қўшилди. Ҳоз. замон украин адабиёти миллий анъаналарни замонавий Европа ва жаҳон маданияти тажрибаси б-н қўшиш руҳида ривожланиб бормоқда.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. У. ҳудудида илк палеолит даврига мансуб турар жой қолдиқлари, одам ва ҳайвон ҳайкалчалари сақланиб қолган. Дастлабки иншоот ва бинолар Византия меъморлиги таъсирида тикланган. Киевдаги Аё София собори ва Олтин дарвоза (11-а. нинг 1ярми) шу даврга оид ёдгорликлардир. Умуман, У. меъморлиги Европа меъморий анъаналари руҳида ривожланиб келган, жумладан, тошдан қалъа ва саройлар қурилган, тасвирий ва амалий безак санъат асарлари яратилган. 14—16- а.ларда Волинь, Подолье ва Галицияда кўпгина истеҳком ва монастирлар барпо этилди. 16-а. 2ярми ва 17-а. бошлари У. меъморлигида Уйғониш даврининг таъсири сезилади, халқчиллик унсурлари кўрина бошлади. 18-а. бошларида Сўл соҳил У.да барокко услуби устунлик қилган бўлса, тез орада рококо услуби хам кириб келди, дунёвий меъморлик санъати ривожланди. 18-а. охири — 19-а. бошларида эса классицизм етакчи мавқени эгаллади, жумладан, шаҳарларни шу услубда қайта қуришга киришилди. 19-а. охири — 20-а. бошларида бошқа меъморлик услублари қўшилган эклектик услуб устун бўлди. Совет даврида маҳобатли бинолар кенг ёйилди, аммо барибир оддий универсал меъморий лойиҳалар етакчи ўрин эгаллади.
20-а.нинг 30—40-й.ларида У. шаҳар ва қишлокларини режа асосида қайта қуришда халқ меъморлиги шаклларидан фойдаланилди. 50—60-й.ларда шаҳар ва қишлокларни қайта тиклаш ва янгиларини барпо этишда улуғворлик ва безакдорликка зўр берилди, 70-й.лардан бошлаб типовой блоксекциялар ва йиғма уй конструкцияларидан фойдаланишга киришилди. Ҳоз. замон У. меъморлиги миллий услублардан ҳам, жаҳон тамойилларидан ҳам фойдаланиб, У.нинг европача қиёфасини шакллантиришга интилаётир. В. Городецкий, И. Кавалеридзе, Е. Вучетич номлари украин меъморлиги ва ҳайкалтарошлигининг фахри бўлиб қолган. Кейинги йилларда хароб аҳволга тушиб қолган тарихий ёдгорликларни қайта тиклашга катта эътибор берилди, жумладан, Киев ш.даги Михайлов Златоверх собори, КиевПечера лаврасининг Успение собори таъмирланиб, асл ҳолига келтирилди. Киев, Харьков, Львов ва б. шаҳарларда куркам жамоат ва турар жой бинолари барпо этилди.
У. рассомлиги, аввало, ибодатхоналарни безатиш эҳтиёжи туфайли юзага келди. 16-а. безак рассомлиги ва ҳайкалтарошлик ривожланди. Ўрта асрлар рассомлигида китоб миниатюраси ҳам катта ўрин эгаллади, ёгоч гравюраси ривожлана бошлади, керамика, ёғоч ўймакорлиги, чилангарлик, заргарлик, каштачилик юксалди. Т.Г. Шевченко романтизм усулларини ижодий ўзгартириб, портрет, манзара ва б. жанрларда гўзал асарлар яратди. 18-а. охири — 19-а. бошида У. тасвирий санъатида классицизм таъсири сезилади. 19-а.нинг 2ярми — 20- а. бошларида украин санъатида реалистик тамойиллар ривож топди.
Замонавий украин рассомлигида китоб графикаси, дастгоҳ графикаси, сиёсий плакат, театр ва кино безак санъати, портрет, манзара каби жанрлар ривожланган. Т.Н. Яблонская, В. И. Касиян, М. Г. Лисенко, М. Г. Деревус ва б. машҳур. Санъатнинг барча турлари бўйича кадрлар Киев тасвирий санъат инти, Львов амалий ва безак санъати инти, Харьков саноат рассомлиги инти, Львовдаги полиграфия инти, бир қанча махсус ўрта ўкув юртларида тайёрланади. У. мустақилликка эришгач (1991), 1992 й.да У. рассомлар уюшмаси У. Миллий рассомлар уюшмаси сифатида қайта тузилди (раиси — В. А. Чепелик). Уюшма таркибида вилоят бўлимлари, 4308 аъзо бор. 1998 й. Украина Президенти фармони б-н «Рассомлар куни» касб байрами таъсис этилган.
Мусиқаси шарқий славянлар халқ мусиқаси асосида вужудга келган. Киевдаги София соборининг деворий суратларида турли созларни чалиб турган мусиқачилар тасвирланган. Халқ мусиқаси дастлаб бир овозли, кейинчалик кўп овозли (гетерофония ва гармония тузилишида) вокал, вокалчолғу ва чолғу шаклларида ривожланган. Скрипка, басоля, кобза, бандура, торбан, цимбала, лира каби мусиқа асбоблари бор.
У. профессионал мусиқаси Киев Руси давридан бошланган. Князь саройларида, черковларда махсус қўшиқчилар бўлган. 16—17-а.ларда шаҳарларда мусиқачилар уюшмалари, мусиқа мактаблари ташкил топди. 18-а.да крепостной мусиқа капеллалари, оркестрлари, опера ва балет труппалари ишлай бошлади. 1810 й. Одессада опера театри очилди. 19-а. 2ярмида украин профессионал мусиқа мактаби шаклланди. Украин мумтоз мусиқаси миллий опера асарлари б-н бойиди (С. ГулакАртемовскийнинг «Дунай ортидаги запорожьелик», П. Сокальскийнинг «Дубна қамали», «Мазепа», М. Аркаснинг «Катерина» асарлари ва б.). Н. Лисенко, К. Стеценко, М. Леонтович, Б. Лятошинский, Л. Ревуцкий, В. Косенко, акаука Г. ва П. Майборода каби композиторларнинг фаолияти украин мумтоз мусиқаси ривожида муҳим ўрин олади.
20-а.нинг 2ярмида мусиқа арбобларидан И. Козловский, Б. Гмиря, А. Соловьяненко, Ю. Гуляев, халқ ва эстрада қўшиклари ижрочиларидан Н. Яремчук, В. Ивасюк, Н. Матвиенко, С. Ротару, О. Ковальска, Ю. Багатиков халқаро миқёсда машҳур бўлдилар. «Евровидение2004» фестивалида хонанда Руслана Лижичко 1ўринни олди. Киев, Одесса, Львовда консерватория, Харьков санъат инти, Донецк мусиқапедагогика инти, бир қанча маданият интлари, мусиқа билим юртлари бор. Ўзбекистонда Н. Лисенконинг «Полтавалик Наталка» (Муқимий театрида), Г. Майбороданинг «Арсенал» (Навоий театрида) асарлари саҳналаштирилган, Л. Ревуцкий Тошкент консерваториясида композиция кафедраси мудири (1941 — 1944) бўлган, шогирдлари орасида И. И. Акбаров ҳам бор.
Театри. У. театр санъати сарчашмалари мажусийлик даври халк, расмрусумларидан бошланади. Христианлик кабул қилингач, халқ актёрлари — скоморохлар ижоди ривожланди. 16-а. охирларида У. ҳудудига Ғарбий Европадан кириб келган диний драма астасекин реалистик туе олиб, интермедия ва интерлюдия жанрлари туғила бошлади, шу тариқа замонавий комедияга асос солинди. 17—19-а.да «вертеп» деб аталган халқ қўғирчоқ театри ривожланди. Украин театрининг вужудга келиб, камол топишини КиевМогила академияси б-н боғлайдилар (17-а. 2ярми — 18-а. боши). 18-а. охирларида Сўл қирғоқ У.нинг дворян қўрғонларида крепостной театрлар, дворян ва б. табака вакилларидан иборат ҳаваскорлик театрлари ҳам пайдо бўлди. Профессионал театр 18-а. охири — 19- а. бошларида ташкил этилди. И. Котляревскийнинг «Полтавалик Наталка» ва «Москальчаривник» пьесалари У. театри тарихида янги даврни бошлаб берди. Биринчи доимий опера театри Одесса ш.да очилди (1809). Кейинчалик бундай театрлар Киев ва Харьковда хам пайдо бўлди. 20-а. бошларида У. театр санъати юксак даражага кўтрилди. М. Кропивницкий, М. Старицкий, И. КарпенкоКарого, Н. Лисенко, М. Садовский, Ю. Лавривский ва б. мумтоз театрни камол топтирдилар. 20-а.нинг 90-й.ларидан давлатга карашли бўлмаган янги уюшмалар ҳисобига профессионал театрлар сони кўпайиб, 2000 й.да 130 тага етди. Киев драма ва комедия театри, Ёшлар теат Ри’ Поэзия театри, Донецк, Днепропетровск, Запорожье, Суми ёш томошабинлар театрлари жаҳон мумтоз драматургияси асарлари б-н бирга махаллий муаллифларнинг пьесаларини кўрсатмоқда. Профессионал ва ҳаваскор жамоалар учун кадрлар Киевдаги И.К. КарпенкоКарого номидаги театр санъати ин-тида, Харьковдаги И.П.Котляревский номидаги санъат ин-тида, Киев, Харьков, Ровнодаги маданият интларида тайёрланади.
Киноси. У.да дастлабки хроника фильмлари 19-а.нинг 90-й.ларида яратилган. 1896—1906 й.ларда харьковлик фотограф А. К. Федецкий хроникал киноленталарни намойиш этган. 1911 — 14 й.ларда кинооператор Д. Сахненко реж. Н. К. Садовский б-н бирга «Полтавалик Наталка» ва б. спектаклларни суратга олди. 1917—19 й.ларда Ялта ва Одессада хусусий киноательелар ишлади. 1922 й.дан мунтазам равишда бадиий фильмлар ишлаб чиқарила бошлади. 1928 й. Киевда катта кинофабрика (ҳоз. А. Довженко номидаги Киев киностудияси) очилди. Биринкетин А. Довженконинг «Мухаббат меваси» (1926). «Звенигора» (1928), «Ер» (1930), «Аэроград» (1935) ва б. фильмлари яратилди. 50—60-й.ларда реж.лардан И. Савченко («Тарас Шевченко», 1951), С. Паражанов («Унутилган аждодларнинг соялари», 1965), В. Ивченко («Кора илон», 1965), шунингдек, Ю. Ильенко, Л. Осика, Л. Биков, К. Муратова, Р. Балаян ва б.ларнинг фильмлари экранга чиқарилди. Кино актёрларидан И. Миколайчук, Б. Ступка, М. Яковченко, Н. Ужвий, Л. Чайка, А. Роговцева, К. Степанков, Ю. Мажуга, Л. Гурченко, О. Борисов, Б. Бенюк, Задниповскийлар сулоласи, Е. Паперний ва б.ларнинг номи машҳур бўлди. Мустақиллик йилларида (20-а.нинг 90-й.ларида) У. киноси янги босқичда ривожлана бошлади.
Ўзбекистон — У. муносабатлари. У. — Ўзбекистон алоқалари қад. анъаналарга эга. 20-а. бошларида ҳоз. Ўзбекистон ҳудудига украин деҳқонлари кўчиб келганлар. 20—30-й.ларда кенг иқтисодий, маданий ва илмий алоқалар йўлга қўйилди. 2-жаҳон уруши йилларида У.нинг немисфашистлари босиб олган ҳудуд аҳолиси Ўзбекистонга эвакуация қилинди. У.нинг бир қанча саноат корхоналари, ташкилот ва муассасалари Ўзбекистонга кўчирилди. Бу ерга келган кўпгина фан ва маданият арбоблари маданий ҳаётда фаол қатнашдилар. М. Бажан, М. Терешченко ва б. украин адиблари Ўзбекистонда ижод қилдилар. Урушдан кейинги даврларда украин ва ўзбек адабий алоқалари янада ривожланди. П. Тичина, А. Корнейчук, М. Бажан, М. Терешченко, Иван Ле ва Ойбек, Ғафур Ғулом, Уйғун, К. Яшин, А. Қаҳҳор, Ш. Рашидов, Зулфияларнинг ижодий дўстлиги мустаҳкамланди. Т. Шевченко, Л. Украинка, П. Тичина, М. Бажан, Иван Ле, О. Гончар, М. Рильский, А. Малишко асарлари ўзбек тилига, Навоий, Муқимий, Фурқат, Ҳамза, Ғ. Ғулом, Ҳ. Олимжон, Шайхзода, Уйғун, Зулфия, Миртемир асарлари украин тилига таржима қилиниб, нашр этилган. Тошкент ш.да Т. Шевченко ҳайкали ўрнатилган ва шаҳардаги кўчалардан бири унинг номи б-н аталган.
Ўзбек театрларида украин драматургларининг пьесалари саҳналаштирилган. 2-жаҳон уруши даврида И. Франко номидаги украин академик драма театри Тошкентда ишлади. Ўзбек томошабинлари А. Корнейчукнинг «Макар Дубрава», «Платон Кречет», «Фронт», А. Леваданинг «Фауст ва ўлим» асарларини кўришга мушарраф бўлдилар. И. Котляревскийнинг «Полтавалик Наталка» (Тошкентдаги Муқимий номидаги театр), «Запорожьелик Дунай ортида» (Наманган театри) тарихий асарлари саҳналаштирилди. Тошкентдаги Алишер Навоий номидаги опера ва балет театрида Г. Майбороданинг «Арсенал» операси қўйилган. 2-жаҳон уруши йиллари Тошкент консерваториясида П. И. Чайковский номидаги Киев консерваторияси ўқитувчилари (проф. Л. Ревуцкий, Д. Бертье, К. Михайлов) ишладилар. 1966 й. апр. даги Тошкент зилзиласи оқибатларини тугатиш ва янги уйжой, маданиймаиший бинолар қуришда украин қурувчилари фаол иштирок этдилар.
1991 й. У. ва Ўзбекистон мустақилликка эришгач, икки мамлакат ўртасида 1992 й. 14 авг.да дипломатия муносабатлари ўрнатилди. 1998 й. 18 фев. да Ўзбекистон Республикаси б-н Украина ўртасида Дўстлик ва ҳар томонлама ҳамкорликни янада ривожлантириш тўғрисидаги шартнома имзолангач, ЎзР билан У. ишончли стратегик ҳамкор бўлиб қолди. ЎзР ва У. давлат ҳамда ҳукумат раҳбарларининг ўзаро ташрифлари натижасида 40 га яқин муҳим ҳужжатлар имзоланиб, ҳамкорликнинг ҳуқуқий асослари яратилди. Жаҳон сиёсати соҳасидаги фикрларнинг бирбирига яқинлиги қайд этилди. Иқтисодий, илмийтехникавий ва ижтимоий соқаларда ҳамкорлик ўрнатиш ҳақида келишиб олинди. Кўп томонлама ҳамкорлик бўйича тузилган Ўзбекистон — У. қўшма комиссияси 2 томонлама муносабатларни мувофиқлаштириб турибди. Ваколатли банклар ўртасида ўзаро ҳисобкитоб ва тўловлар борасида алоқа ўрнатилган. Айни пайтда Ўзбекистон билан У. ўртасида эркин савдо тартиби жорий этилган. Натижада У. МДҲ мамлакатлари орасида Ўзбекистоннинг энг йирик савдо ҳамкорларидан бирига айланди. 2003 й. ЎзР билан У.нинг умумий товар айланмаси 280 млн. АҚШ долларини ташкил этди. У. ЎзР га металлургия саноати маҳсулоти, хизматлар, нефть ва газ саноати учун жиҳозлар, энергетика жиҳозлари, двигателларнинг қисмлари, насос, центрифугалар, руда янчиш машиналари, электр генераторлар, вагонлар учун ғилдираклар ва б. юборади, ЎзРдан хизматлар, энергия манбалари, рангли металлар, пахта, озиқ-овқат маҳсулотлари (қуритилган мевалар) олади. 1996—2003 йиллар мобайнида У.нинг Ильичёвск порти орқали 325 минг т Ўзбекистон пахта толаси хорижга жўнатилди.
УзРда У. ишбилармонлари иштирокида тузилган 40 қўшма корхона фаолият юритмокда. У.да эса ЎзР сармояси иштирокида 22 қўшма корхона ташкил этилган. Икки мамлакатнинг айрим ҳудудлари, жумладан, Навоий ва Запорожье, Самарқанд ва Львов, Қашқадарё ва Сумм вилоятлари ўртасида узоқ муддатли савдоиқтисодий, илмийтехникавий ва маданий ҳамкорлик тўгрисида битимлар имзоланган.
Украин ва ўзбек халқлари ўртасидаги анъанавий дўстлик муносабатлари руҳида маданият, фан ва таълим соҳаларидаги алоқалар самарали давом этиб келмокда. У. ҳудудида яшовчи ўзбек ва ЎзР ҳудудида яшовчи украин диаспораларининг эҳтиёжларини таъминлаш ишлари йўлга қўйилган.
Алексей Васильевич Ясь.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.