Uluğbek
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 73–78-b. — ziyouz.com
Uluğbek (taxallusi; asl ismi Muhammad Tarağay) [1394.22.3, Sultoniya ş., Eron Ozarbayjoni — 1449. 27.10, Samarqand] — buyuk özbek astronomi va matematigi, davlat arbobi. Şohruxning öğli, Amir Temurnint nabirasi. Sohibqironning «beş yillik yuriş»ida (1392—96) Irokdagi Mordin qal'asini qamal qiliş çoğida tuğilgan. Şarafuddin Ali Yazdiy «Zafarnoma» asarida yozişiça, Amir Temur huzuriga çopar kelib U.ning tuğilgani va munajjimlar bu nevara kelajakda ham olim, ham hukmdor bölişini başorat qilganlari xuşxabarini yetkazadi. Sohibqiron xursandligidan Mordin qal'asi qamalini töxtatib, uning xalqiga yuklangan tölovni bekor qiladi. Uning öz nabirasiga Muhammad Tarağay va Uluğbek deb ism qöyganini ham munajjimlarning yuqoridagi başorati b-n boğlaş mumkin.
Amir Temur U. tarbiyasiga alohida e'tibor bergan va uni davlat ahamiyatiga molik tadbirlarda qatnaştirgan. Klavixonmng qayd etişiça, U. bobosining xorijiy elçilarni qabul qiliş marosimlarida iştirok etgan. 1404 y. Konigillya. ötkazilgan tantanalarda Amir Temur oltita nabirasining (jumladan, U.ning) nikoh töylarini ötkazgan. Töyda Sohibqiron U.ka Toşkent, Sayram, Yangi (hoz. Taroz), Aşpara va Möğulistonni to Xitoy hududigaça suyurğol qilib bergan. Amir Temur Ötrorda vafot etgan çoğda U. ham öşa yerda bölgan. Temuriylar örtasida toju taxt uçun kuraş boşlangan. Ötrordan qaytgan Şohrux farzandlari — U. va Ibrohim Sultonni amirlar poytaxt Samarqandga kiritmaydilar, ular Buxorodan panoh topişgan. Samarkand taxtini Xalil Sulton egallagan. Xurosonni boşqarib turgan Şohrux U.ka dastlab Andxöy b-n Şibirğonni, keyinçalik Xurosonning Tus, Xabuşon, Kalot, Bovard, Naso, Yozir, Sabzavor va Nişopurdan iborat qismini boşqarişni topşirgan. 1410 y. Şohrux Movarounnahrni öz tasarrufiga kiritgaç, uni idora eti ş ni Turkiston viloyati b-n birga U.ka topşirib, Sohibqiron vasiyatini qayta tiklagan. U. yoş (15 yoş) bölgani sababli amir Şohmalik unga homiy etib belgilangan. Lekin Şohmalikning raqibi — Ötrordagi Şayx Nuriddin va Muhammad Jahongirning Hisordagi voliylari 1410 y. bahorida U. va Şohmalikka qarşi çiqqanlar. Şu yilning yozida Şohrux iştirokida bölgan jangda Şohmalik va U. ğalaba qilganlar. 1411 y. sent.da Şohrux Samarqandga kelib, Şohmalikni özi b-n Hirotga olib ketgan va keyinçalik Xorazmga hokim qilib yuborgan (1413). Şu vaktdan boşlab U. Movarounnahrni mustaqil idora etişga kirişgan. Şohrux Movarounnahrda boşqa temuriy şahzodalarga ham mulk ajratgan edi. Çunonçi, Hisori Şodmonni Muhammad Sultonnpng öğli Muhammad Jahongir mirzoga, Özgand viloyatini Umarşayxning öğli Amirak Ahmadga suyurğol qilgan edi. Biroq ular U.ka tobe edilar. 1414—15 y. ular örtasida ixtilof çiqib, U. Amirak Ahmad ustiga qöşin tortgan va uni yenggan. Şohrux Amirak Ahmadni Xurosonga çaqirtirib olgan; Qaşğar ham to 1428 y.gaça U.ka tegişli bölgan.
U. öz hukmronligi davomida 2 marta yirik harbiy yuriş qilgan. Birinçisida 1425 y. Möğuliston xoni Şermuhammad öğlon (1421—25) özini mustaqil xon deb e'lon qilganda, U. unga qarşi yuriş qilib zafar qozongan. U.ning 2yurişi Siğnoq ş. tomon bölgan. Sirdaryoning quyi havzasi U. tasarrufida edi. U. 1427 y. Siğnoq yaqinida uning mulkiga tahdid qilgan Baroq öğlon (q. Baroq) b-n töqnaşgan va mağlubiyatga uçragan. Duşman U.ni ta'qib qilib, Samarqand ostonalarigaça kelgan.
Movarounnahr xavf ostida qolganligi tufayli Şohrux Xurosondan katta laşkar tortib kelib xavfni bartaraf etadi.
Şohrux vafoti (1447, 12 mart)dan keyin U.ning katta öğli Abdullatif voris sifatida Temuriylar hukmdori bölib qoladi. Lekin Şohruxning qattiqqöl xotini Gavharşod begim bu haqda öz fikriga ega edi. U Şohrux davrida Temuriylarning poytaxti bölib qolgan Hirot taxtiga marhumning 3öğli bölmiş Boysunğur mirzoning öğli va suyukli nabirasi Alouddavla mirzoni ötqaziş tarafdori edi. Gavharşod begim Hirot taxtiga Alouddavlani ötqazganini U.ka nisbatan isyon deb qaralmoği kerak edi. Şuning uçun U. 1448 y. bahorida Abdullatif b-n birgalikda 90 ming askar b-n Xurosonga kelib, Hirot yaqinida bölgan jangda Alouddavlani tormor qiladi. Ğalaba Abdullatifning şaxsiy şijoati va laşkarboşilik iste'dodi tufayli erişilgan bölsa ham, U. Fathnomani kiçik öğli Abdulaziz nomidan e'lon qiladi. Undan taşqari, bobosi Şohrux tomonidan Abdullatifga vasiyat qilingan Hirotdagi Ixtiyoriddin qal'asi va uning içidagi boyliklarini ham U. Abdulazizga beradi. Şundan söng U. bilan Abdullatif örtasidagi munosabat oçiq duşmanlik tusini oladi.
U. Samarqandda Abdulazizni qoldirib, laşkar b-n katta öğliga qarşi jangga yuradi. Abdullatif ham öz laşkari b-n Amudaryo yoqasiga kelib turadi. Ikkala laşkar ham daryoning 2 soxilida uzoq muddat turib, suvni keçib ötişga botinmaydi. Bu orada U., Abdulaziz laşkardagi amirlarning oilalarini ta'qib etayotir, — degan xabarni eşitib, Samarqandga qaytib kelişga majbur böladi va şahar aholisining Abdulazizga qarşi isyon kötarganining guvohi böladi. Tezda şaharni tartibga keltirib, yana Abdullatifga qarşi jangga yöllanadi, lekin Samarqand yaqinida undan mağlubiyatga uçraydi.
Oradan köp ötmay, U. Abdullatif buyrugi b-n qatl etiladi. Uning jasadi Göri Amir maqbarasiga dafn etilgan (q. Amir Temur maqbarasi).
U. otasi Şoxrux davrida siyosiy hukmdor sifatida içki va taşqi siyosat bobida birmunça mustaqil bölgan. Boşqa davlatlar b-n bevosita savdo va elçilik munosabatlari olib borgan. U. davrida Samarkand ş. yanada ravnaq topgan. Şaharda hunarmandçilik, me'morlik, adabiyot, umuman ilmfan yuksaldi, savdo taraqqiy etdi. Buxoroda (1417), Samarqandda (1420), Ğijduvonda (1432—33) madrasalar va Marvda xayriya muassasalari qurildi. Madrasalarda diniy fanlar b-n birga dunyoviy fanlar ham öqitildi, köproq aniq fanlarga ahamiyat berildi. Bibixonim masjidi, Amir Temur maqbarasi, Şohizinda va Registon majmualari qurilişlari poyoniga yetkazildi. Bundan taşqari, mamlakatda köplab jamoat inşootlari (karvonsaroy), tim, çorsu, hammomlar va b. ham bunyod etilgan (U. davridagi Movarounnahrdagi içki va taşki siyosat, elçilik aloqalari, pul islohotlari, iqtisodiy, madaniy holat haqida q. Temuriylar).
Ilmiy va madaniy merosi. U. Örta Osiyo xalqiari ilmfani va madaniyatini örta asr şaroitida dunyo fanining eng yuqori poğonasiga olib çiqsi. Uning qilgan eng buyuk işi — Samarkand ilmiy maktabini öşa davr akademiyasini barpo etganligi böldi. Bu ilmiy maktabda 200 dan ortiq olimlar faoliyat olib borgan. Ular orasida eng yiriklari Qozizoda Rumiy, Ğiyosiddin Jamşid Koşiy edi. U.ning ilmiy maktabi öz faoliyatida örtaosiyolik maşqur olimlar Muhammad Xorazmiy, Ahmad alFarğoniy, Abul Abbos alJavhariy, Ibn Turk alXuttaliy, Xolid alMarvarrudiy, Ahmad alMarvaziy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniylir boşlab bergan ilmiy an'anaga asoslanar edi. U. Samarqand yaqinida rasadxona barpo qildi (q. Uluğbek rasadxonasi).
U. akademiyasidagi yirik olim — Ali Quşçşş U. «Ziji»ning sözboşisida «farzandi arjumand», ya'ni «aziz farzandim» deydi. Aslida u U.ning sadoqatli şogirdi bölib, «Zij» ustida işlar poyoniga yetkazilguniga qadar ustoziga yordam bergan.
U. Samarqandda 2 ta Madrasa: biri — Registon ansambli tarkibida va 2si Göri Amir ansambli tarkibida barpo qilgan. Boşqa yirik olimlar qatorida U.ning özi ham bu madrasalarning har birida haftada bir marotaba ma'ruza öqigan. Boşqa vaqtini köproq astronomik kuzatişlarga, «Zij» ustida işlaşga va davlat işlariga bağişlagan. (q. Ziji Köragoniy).
U.ning yana bir matematik asari «Risolai Uluğbek» deb ataladi va uning 1nusxasi Hindistonda Aligarx un-ti kutubxonasida saqlanadi, hali örganilmagan. Balki u ham hisoblaş matematikasiga aloqadordir.
U. merosini örganiş. Fan va madaniyat tarixida sönmas iz qoldirgan U.ning ilmiy merosi uning «Zij»idir. Bu asar sayyoralar, Quyoş va Oy harakatini talqin qiliş, yulduzlar katalogi va unda qöllanilgak matematik usullari böyiça örta asrlardagi astronomik asarlarning eng mukammali bölganligi uçun avvalambor u musulmon mamlakatlaridagi olimlarning diqqatini jalb qilgan. «Zij»ga ilk şarhni U.ning şogirdi Ali Quşçi «Şarhi Ziji Uluğbek» nomi b-n yozgan.
Uşa 15-a.ning özida qohiralik munajjim Şamsiddin Muhammad asSufiy alMisriy «Tashil Ziji Uluğbek» («Uluğbek «Zij»ini osonlaştiriş») nomli asar yozib, unda U. jadvallarini Qohiraning geografik kengligiga moslaştirdi. AlMisriy özining «Taqvim alkavokib assab'a» («Yetti sayyoraning taqvimlari») va «Jodavil almahlul assani ala usul Uluğbek» («Uluğbek usuliga köra ikkinçi yeçimlar jadvali») nomli yana 2 asarida U. «Zij»iga murojaat qiladi.
Suriyalik olim Zayniddin alJavhariy asSolihiy (15-a.) «AdDurr annozil fi tashil attaqvim» («Taqvimni soddalaştirişda nozil bölgan durlar») nomli asarida U. «Zij» ini qayta işlagan.
U. «Zij»iga yozilgan eng mukammal şarh Samarqand ilmiy maktabining eng sönggi namoyandasi Nizomiddin Abdul Ali ibn Muhammad ibn Husayn Birjandiyning (1525 y.v.e.) 1523 y. yozib tugatilgan «Şarhi Ziji Uluğbek» asaridir. Birjandiy öz «Şarh»ida mufassal va aniq raqamlar b-n bayon qilib, «Zij»ning sirlarini oçadi. U.ning köplab jumlalarini u çizmalar b-n tuşuntirib isbotlagan.
Samarqandlik 2 buyuk olim — Qozizoda Rumiy va Ali Quşçining nabirasi Miram Çalabiy (1525 y.v.e.) «Zij»ga şarh yozib, uni «Dastur alamal va tashih aljadval» («Amallar dasturi va jadvallarning tuzatilişi») deb atagan.
Eronlik olim Ğiyosiddin Mansur alhusayniy aşŞiroziy (1542 y.v.e.) «Zij»ga «Risola dar ta'niq Ziji Uluğbek» («Uluğbek «Zij»ini aniklaştiriş haqida risola») nomli şarh yozgan.
16-a.ning 2yarmi va 17—18-a.lardagi qator musulmon olimlari «Zij»ga şarxlar yozdilar va uni qayta işlab öz zamonlari va makonlariga moslaştirganlar. Ular orasida suriyalik Taqiyiddin aşŞomiy (1526—85), Mazhariddin alQori (16-a.), misrlik Abdulqodir alManufiy aşŞofi'iy (16-a.), eronlik Şoh Fathulloh Şiroziy (1589 y.v.e.), Muhammad Boqir alYazdiy (1637 y.v.e.), hind Farididdin Dehlaviy (1629 y.v.e.), turk Muhammad Çalabiy (1640 y.v.e.), misrlik Rizvon arRazzoq alMisriy (1710 y.v.e.), Doğistonlik Damodon alMuhiy (1718 y.v.e.) kabi olimlarning şarhlari şular jumlasidandir.
Bular orasida hind daapat arbobi va olimi Savay Jay Singhning faoliyati alohida örin tutadi. U Hindistonning Boburiy sultoni Muxammadşohning (1719—48) farmoni b-n U. rasadxonasidagi jihozlarning ta'riflariga köra, Dexli, Banoras, Jaypur, Ujjayn va Muttrada rasadxonalarini barpo qiladi. Söng u homiylik qilgan sultonga atab «Ziji Muxammadşohiy» asarini yozgan va unda U.ning ba'zi jadvallarini tayyorligiça qabul qilgan. T.N. QoriNiyoziy va duşanbelik G. Sobirovlar Savay Jay Singhning asari b-n U. «Zij» orasidagi boğliqlikni öz işlarida körsatganlar.
U.ning nomi Yevropada va umuman Ğarb mamlakatlarida buyuk bobosi Amir Temurning şuhrati tufayli ança ilgari ma'lum bölgan. Yevropa Amir Temur va uning oila a'zolari haqida 1bölib Samarqaidga 1403—05 y.lar sayohat qilgan Ispaniya elçisi Rui Gonsales de Klavixodan eşitgan. Klavixoning «Kundaliklar»i 1582 y. Sevilyada va 1607 y. Parijda naşr etilganidan söng yevropaliklar darhol Amir Temur va uning oila a'zolari b-n qiziqqanlar. U. nomi 17-a. boşidanoq (1601 y.dan) Amir Temurga bağişlangan dramatik asarlarda eslatiladi.
Bevosita U.ka bağişlangan Yevropadagi 1naşr ingliz astronomi Jon Grivs (1602—52) qalamiga oid. Uning 1648 y. naşr etilgan asarida U. yulduzlar jadvalining bir qismi (98 ta yulduz) ilova qilingan. 1665 y. yana bir ingliz olimi Tomas Xayd (1636—1703) Grivs b-n boğlanmagan holda «Zij»dagi yulduzlar jadvalini forsiy va lotinça tarjimada naşr etgan.
1690 y. Gdanskda polyak astronomi Yan Geveliy çop ettirgan «Yulduzlar osmonining atlasi»dagi ikkita gravyurada öşa davrning maşhur astronomlari orasidan U.ka faxrli örin bergan, unda U.ning yulduzlar jadvalini Ptolemey, Tixo Brage, Riççioli, Vilgelm IV va özining jadvallari b-n soliştirgan. 1711 y. Oksfordda U.ning geografik jadvali 3marta naşr etilgan. 1807 y. öşa yerda bu jadval yangi grek tilida ham naşr etilgan. 1725 i. ingliz astronomi D. Flemetid (1646—1719) U.ning yulduzlar jadvalini Ptolemey, Tixo Brage, Vilgelm IV, Yan Geveliy va özining jadvallari b-n birga naşr etgan. 1767 y. ingliz G. Şarp U. yulduzlar jadvalining T. Xayd naşrini kayta naşr qilgan. 1843 y. ingliz F. Beyli (1774— 1844) şu naşrni yanada takomillaştirib, 3naşrni amalga oşirgan. Fransuz şarqşunosi L .A. Sediyo (1808—76) 1839 y. U. «Zij»idagi astronomik jadvallarning bir qismini naşr etgan. 1917 i. amerikalik olim E. B. Nobl U. «Zij» idagi yulduzlar jadvalini 27 qölyozma asosida tanqidiy matnini , 1927 y. K. Şoy «Zij»ning trigonometrik jadvalini naşr etgan. U. «Zij»i Rossiyada va sobiq Sovet Ittifoqida ham alohida tarixga ega böldi. 18-a. ning 1yarmida Peterburg akademiyasida U. «Zij»i maxsus muhokamada bölgan va olimlar J.N. Delil (16881768), G. Ya. Ker uni tarjimasiga kirişganlar, lekin iş oxiriga yetkazilmagan.
1908—09 y.lar V.L. Vyatkin U. rasadxonasining xarobalarini va uning asosiy asbobi — kvadrantini kavlab topgandan söng, Samarkand olimlarining faoliyatiga yangidan qiziqiş boşlanadi. Natijada 1918 y. V. V. Bartoldiint «Uluğbek va uning davri» asari naşr etilgan.
Sovet davrida U.ning xayoti va ijodi b-n mamlakat jamoatçiligini taniştiriş böyiça T.N. QoriNiyoziy köp sa'yharakat qilgan. U. ijodini tarğib qilişda Ğ. Jalolov va V. P. Şçeglovlarning naşrlari ham diqqatga sazovordir. 20-a.ning 80-y.lari boşiga kelib U. «Zij»ining töliq va mukammal holda, ilmiy izoxlar b-n ta'minlangan tarjimasini A. Axmedov 1994 y. amalga oşirib, naşr ettirdi.
Yaqin yillargaça U. faqat astronom va matematik deb hisoblanardi. Lekin 20- a. oxirida uning ijodi serqirra bölib, u tarix, şe'riyat va musiqa bobida ham qalam tebratgani aniqlandi.
Tarixçi Mirzo Muhammad Haydar «Tarixi Raşidiy» asarida «Mirzo Uluğbek tarixnavis donişmand (va) «Tört ölus» (tarixi)ni (ham) yozib qoldirgan edi», deb yozgan. U.ning turkiyda yozgan «Tarixi arba' ulus» («Tört ulus tarixi») asari Çingizxon bosib olgan mamlakatlarning 13— 14-a. lar 1yarmidagi siyosiy hayotini örganişda muhim manbadir.
Maşhad binolarining birida U. qalamiga mansub uşbu bayt topilgan:
Harçand mulki husn ba zari nigin tust
Şöxi makun ki çaşmi bidon dar kamintust.
Ma'nosi:
Harçand husn mulki sening hukmingda bölsa ham,
Şöxlik qilmagilki sen uning nazari ostidasen.
Navoiyning «Majolis unnafois» va Abu Tohirxojaning «Samariya» asarlarida ham uning şe'rlaridan namunalar keltirilgan. Uning davrida köpgina asarlar arab va fors tilidan eski özbek tiliga tarjima qilingan. U. taşkil etgan boy kutubxonada turli fanlarga oid 15 mingdan ortiq jildli kitob bölgan.
Alişer Navoiy «Xamsa» asarida U. ni uluglab, şunday yozgan edi:
Temurxon naslidan Mirzo Uluğbek,
Ki olam körmadi sulton aningdek,
Ki davr ahli biridin aylamas yod,
Aning obnoyi jinsi böldi barbod.
Valek ul ilmi sari topdi çun dast,
Közi oldinda böldi osmon past.
Rasadkim boğlamiş — zebi jahondur,
Jahon içra yana bir osmondur,
Bilib bu nav ilmi osmoniy,
Ki ondin yozdi «Ziji Köragoniy».
Uzoq va yaqin ötmiş mualliflari (Darvişali Çangiy, Fitrat va b.)ning ta'kidlaşiça, U. yoşligidan özga fanlar qatori musiqa ilmidan saboq olib, bir qator kuy va usullar yaratgan, bu sohaga oid risola ham yozgan.
U. tavalludining 600 yilligi 1994 y. apr.da Parijda, okt.da Toşkent va Samarqandda tantanali ravişda nişonlandi va xalqaro konferensiyalar ötkazildi. Şu yili Toşkentda U.ka haykal örnatildi.
U. siymosi Pulkovo rasadxonasi, Moskva un-ti konferenszallarida dunyodagi maşhur olimlarning portretlari qatoridan joy olgan. Samarqandda U.ning memorial muzeyi taşkil etilgan. Toşkentda Özbekiston milliy un-ti, tuman, planetariy, köça, mahalla, metro stansiyasi, istirohat boği, şaharça U. nomi b-n ataladi. Farğona pedagogika un-tiga, Samarqand arxitekturaquriliş in-tiga, Kitob xalqaro kenglik stansiyasiga, qişloq, maktab va b.ga U. nomi berilgan.
U.ning hayoti va faoliyati haqida pyesa (M. Şayxzoda, «Mirzo Ulugbek» tragediyasi), roman (O. Yoqubov, «Ulugbek xazinasi»; S. Borodin, «Samarkand osmonida yulduzlar»), opera (A. Kozlovskiy, «Uluğbek»), poema (M. Boboyev, «Ulugbek»), balet (M. Bafoyev, «Ulugbek burji»), film (Rej. Latif Fayziyev, «Uluğbek yulduzi», 1965) va b. yaratilgan.
As: Turt ulus tarixi [fors tilidan B. Ahmedov, N.Norqulov va M. Hasaniylar tarjimasi], T., 1994.
Ad.: Abdurazzoq Samarqandiy, Matla' ussa'aayn va majma' ulbahrayn [fors tilidan A. Urinboyev tarjimasi], T., 1969; Akramov S. A., Uluğbek — buyuk özbek olimi, T., 1961; Bartold V.V., Ulugbek i yego vremya (Soçineniya, t. II, ç. I), M., 1964; KariNiyazov T. N ., Astronomiçeskaya şkola Ulugbeka, 1967; QoriNiyoziy T. N., Ulugbek va uning ilmiy merosi, T., 1971;Şçeglov V. P., Ulugbek rasadxonasi, T., 1980; Ahmedov B. A., Ulugbek, T., 1989; Ahmedov A.. Uluğbek, T., 1991; Temurva Uluğbekdavri tarixi, T., 1996; Abdurahmonov A., Ulugbek akademiyasi, T., 1994.
Q.: Amir Temur maqbarasi, Baroq, Uluğbek rasadxonasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УЛУҒБЕК (тахаллуси; асл исми Муҳаммад Тарағай) [1394.22.3, Султония ш., Эрон Озарбайжони — 1449. 27.10, Самарқанд] — буюк ўзбек астрономи ва математиги, давлат арбоби. Шоҳрухнинг ўғли, Амир Темурнинт набираси. Соҳибқироннинг «беш йиллик юриш»ида (1392—96) Ирокдаги Мордин қалъасини қамал қилиш чоғида туғилган. Шарафуддин Али Яздий «Зафарнома» асарида ёзишича, Амир Темур ҳузурига чопар келиб У.нинг туғилгани ва мунажжимлар бу невара келажакда ҳам олим, ҳам ҳукмдор бўлишини башорат қилганлари хушхабарини етказади. Соҳибқирон хурсандлигидан Мордин қалъаси қамалини тўхтатиб, унинг халқига юкланган тўловни бекор қилади. Унинг ўз набирасига Муҳаммад Тарағай ва Улуғбек деб исм қўйганини ҳам мунажжимларнинг юқоридаги башорати б-н боғлаш мумкин.
Амир Темур У. тарбиясига алоҳида эътибор берган ва уни давлат аҳамиятига молик тадбирларда қатнаштирган. Клавихонмнг қайд этишича, У. бобосининг хорижий элчиларни қабул қилиш маросимларида иштирок этган. 1404 й. Конигилля. ўтказилган тантаналарда Амир Темур олтита набирасининг (жумладан, У.нинг) никоҳ тўйларини ўтказган. Тўйда Соҳибқирон У.ка Тошкент, Сайрам, Янги (ҳоз. Тароз), Ашпара ва Мўғулистонни то Хитой ҳудудигача суюрғол қилиб берган. Амир Темур Ўтрорда вафот этган чоғда У. ҳам ўша ерда бўлган. Темурийлар ўртасида тожу тахт учун кураш бошланган. Ўтрордан қайтган Шоҳрух фарзандлари — У. ва Иброҳим Султонни амирлар пойтахт Самарқандга киритмайдилар, улар Бухородан паноҳ топишган. Самарканд тахтини Халил Султон эгаллаган. Хуросонни бошқариб турган Шоҳрух У.ка дастлаб Андхўй б-н Шибирғонни, кейинчалик Хуросоннинг Тус, Хабушон, Калот, Бовард, Насо, Ёзир, Сабзавор ва Нишопурдан иборат қисмини бошқаришни топширган. 1410 й. Шоҳрух Мовароуннаҳрни ўз тасарруфига киритгач, уни идора эти ш ни Туркистон вилояти б-н бирга У.ка топшириб, Соҳибқирон васиятини қайта тиклаган. У. ёш (15 ёш) бўлгани сабабли амир Шоҳмалик унга ҳомий этиб белгиланган. Лекин Шоҳмаликнинг рақиби — Ўтрордаги Шайх Нуриддин ва Муҳаммад Жаҳонгирнинг Ҳисордаги волийлари 1410 й. баҳорида У. ва Шоҳмаликка қарши чиққанлар. Шу йилнинг ёзида Шоҳрух иштирокида бўлган жангда Шоҳмалик ва У. ғалаба қилганлар. 1411 й. сент.да Шоҳрух Самарқандга келиб, Шоҳмаликни ўзи б-н Ҳиротга олиб кетган ва кейинчалик Хоразмга ҳоким қилиб юборган (1413). Шу вактдан бошлаб У. Мовароуннаҳрни мустақил идора этишга киришган. Шоҳрух Мовароуннаҳрда бошқа темурий шаҳзодаларга ҳам мулк ажратган эди. Чунончи, Ҳисори Шодмонни Муҳаммад Султоннпнг ўғли Муҳаммад Жаҳонгир мирзога, Ўзганд вилоятини Умаршайхнинг ўғли Амирак Аҳмадга суюрғол қилган эди. Бироқ улар У.ка тобе эдилар. 1414—15 й. улар ўртасида ихтилоф чиқиб, У. Амирак Аҳмад устига қўшин тортган ва уни енгган. Шоҳрух Амирак Аҳмадни Хуросонга чақиртириб олган; Қашғар ҳам то 1428 й.гача У.ка тегишли бўлган.
У. ўз ҳукмронлиги давомида 2 марта йирик ҳарбий юриш қилган. Биринчисида 1425 й. Мўғулистон хони Шермуҳаммад ўғлон (1421—25) ўзини мустақил хон деб эълон қилганда, У. унга қарши юриш қилиб зафар қозонган. У.нинг 2юриши Сиғноқ ш. томон бўлган. Сирдарёнинг қуйи ҳавзаси У. тасарруфида эди. У. 1427 й. Сиғноқ яқинида унинг мулкига таҳдид қилган Бароқ ўғлон (қ. Бароқ) б-н тўқнашган ва мағлубиятга учраган. Душман У.ни таъқиб қилиб, Самарқанд остоналаригача келган.
Мовароуннаҳр хавф остида қолганлиги туфайли Шоҳрух Хуросондан катта лашкар тортиб келиб хавфни бартараф этади.
Шоҳрух вафоти (1447, 12 март)дан кейин У.нинг катта ўғли Абдуллатиф ворис сифатида Темурийлар ҳукмдори бўлиб қолади. Лекин Шоҳрухнинг қаттиққўл хотини Гавҳаршод бегим бу ҳақда ўз фикрига эга эди. У Шоҳрух даврида Темурийларнинг пойтахти бўлиб қолган Ҳирот тахтига марҳумнинг 3ўғли бўлмиш Бойсунғур мирзонинг ўғли ва суюкли набираси Алоуддавла мирзони ўтқазиш тарафдори эди. Гавҳаршод бегим Ҳирот тахтига Алоуддавлани ўтқазганини У.ка нисбатан исён деб қаралмоғи керак эди. Шунинг учун У. 1448 й. баҳорида Абдуллатиф б-н биргаликда 90 минг аскар б-н Хуросонга келиб, Ҳирот яқинида бўлган жангда Алоуддавлани тормор қилади. Ғалаба Абдуллатифнинг шахсий шижоати ва лашкарбошилик истеъдоди туфайли эришилган бўлса ҳам, У. Фатҳномани кичик ўғли Абдулазиз номидан эълон қилади. Ундан ташқари, бобоси Шоҳрух томонидан Абдуллатифга васият қилинган Ҳиротдаги Ихтиёриддин қалъаси ва унинг ичидаги бойликларини ҳам У. Абдулазизга беради. Шундан сўнг У. билан Абдуллатиф ўртасидаги муносабат очиқ душманлик тусини олади.
У. Самарқандда Абдулазизни қолдириб, лашкар б-н катта ўғлига қарши жангга юради. Абдуллатиф ҳам ўз лашкари б-н Амударё ёқасига келиб туради. Иккала лашкар ҳам дарёнинг 2 сохилида узоқ муддат туриб, сувни кечиб ўтишга ботинмайди. Бу орада У., Абдулазиз лашкардаги амирларнинг оилаларини таъқиб этаётир, — деган хабарни эшитиб, Самарқандга қайтиб келишга мажбур бўлади ва шаҳар аҳолисининг Абдулазизга қарши исён кўтарганининг гувоҳи бўлади. Тезда шаҳарни тартибга келтириб, яна Абдуллатифга қарши жангга йўлланади, лекин Самарқанд яқинида ундан мағлубиятга учрайди.
Орадан кўп ўтмай, У. Абдуллатиф буйруги б-н қатл этилади. Унинг жасади Гўри Амир мақбарасига дафн этилган (қ. Амир Темур мақбараси).
У. отаси Шохрух даврида сиёсий ҳукмдор сифатида ички ва ташқи сиёсат бобида бирмунча мустақил бўлган. Бошқа давлатлар б-н бевосита савдо ва элчилик муносабатлари олиб борган. У. даврида Самарканд ш. янада равнақ топган. Шаҳарда ҳунармандчилик, меъморлик, адабиёт, умуман илмфан юксалди, савдо тараққий этди. Бухорода (1417), Самарқандда (1420), Ғиждувонда (1432—33) мадрасалар ва Марвда хайрия муассасалари қурилди. Мадрасаларда диний фанлар б-н бирга дунёвий фанлар ҳам ўқитилди, кўпроқ аниқ фанларга аҳамият берилди. Бибихоним масжиди, Амир Темур мақбараси, Шоҳизинда ва Регистон мажмуалари қурилишлари поёнига етказилди. Бундан ташқари, мамлакатда кўплаб жамоат иншоотлари (карвонсарой), тим, чорсу, ҳаммомлар ва б. ҳам бунёд этилган (У. давридаги Мовароуннаҳрдаги ички ва ташки сиёсат, элчилик алоқалари, пул ислоҳотлари, иқтисодий, маданий ҳолат ҳақида қ. Темурийлар).
Илмий ва маданий мероси. У. Ўрта Осиё халқиари илмфани ва маданиятини ўрта аср шароитида дунё фанининг энг юқори поғонасига олиб чиқци. Унинг қилган энг буюк иши — Самарканд илмий мактабини ўша давр академиясини барпо этганлиги бўлди. Бу илмий мактабда 200 дан ортиқ олимлар фаолият олиб борган. Улар орасида энг йириклари Қозизода Румий, Ғиёсиддин Жамшид Коший эди. У.нинг илмий мактаби ўз фаолиятида ўртаосиёлик машқур олимлар Муҳаммад Хоразмий, Аҳмад алФарғоний, Абул Аббос алЖавҳарий, Ибн Турк алХутталий, Холид алМарваррудий, Аҳмад алМарвазий, Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Берунийлир бошлаб берган илмий анъанага асосланар эди. У. Самарқанд яқинида расадхона барпо қилди (қ. Улуғбек расадхонаси).
У. академиясидаги йирик олим — Али Қушчшш У. «Зижи»нинг сўзбошисида «фарзанди аржуманд», яъни «азиз фарзандим» дейди. Аслида у У.нинг садоқатли шогирди бўлиб, «Зиж» устида ишлар поёнига етказилгунига қадар устозига ёрдам берган.
У. Самарқандда 2 та Мадраса: бири — Регистон ансамбли таркибида ва 2си Гўри Амир ансамбли таркибида барпо қилган. Бошқа йирик олимлар қаторида У.нинг ўзи ҳам бу мадрасаларнинг ҳар бирида ҳафтада бир маротаба маъруза ўқиган. Бошқа вақтини кўпроқ астрономик кузатишларга, «Зиж» устида ишлашга ва давлат ишларига бағишлаган. (қ. Зижи Кўрагоний).
У.нинг яна бир математик асари «Рисолаи Улуғбек» деб аталади ва унинг 1нусхаси Ҳиндистонда Алигарх ун-ти кутубхонасида сақланади, ҳали ўрганилмаган. Балки у ҳам ҳисоблаш математикасига алоқадордир.
У. меросини ўрганиш. Фан ва маданият тарихида сўнмас из қолдирган У.нинг илмий мероси унинг «Зиж»идир. Бу асар сайёралар, Қуёш ва Ой ҳаракатини талқин қилиш, юлдузлар каталоги ва унда қўлланилгак математик усуллари бўйича ўрта асрлардаги астрономик асарларнинг энг мукаммали бўлганлиги учун авваламбор у мусулмон мамлакатларидаги олимларнинг диққатини жалб қилган. «Зиж»га илк шарҳни У.нинг шогирди Али Қушчи «Шарҳи Зижи Улуғбек» номи б-н ёзган.
Уша 15-а.нинг ўзида қоҳиралик мунажжим Шамсиддин Муҳаммад асСуфий алМисрий «Тасҳил Зижи Улуғбек» («Улуғбек «Зиж»ини осонлаштириш») номли асар ёзиб, унда У. жадвалларини Қоҳиранинг географик кенглигига мослаштирди. АлМисрий ўзининг «Тақвим алкавокиб ассабъа» («Етти сайёранинг тақвимлари») ва «Жодавил алмаҳлул ассани ала усул Улуғбек» («Улуғбек усулига кўра иккинчи ечимлар жадвали») номли яна 2 асарида У. «Зиж»ига мурожаат қилади.
Суриялик олим Зайниддин алЖавҳарий асСолиҳий (15-а.) «АдДурр аннозил фи тасҳил аттақвим» («Тақвимни соддалаштиришда нозил бўлган дурлар») номли асарида У. «Зиж» ини қайта ишлаган.
У. «Зиж»ига ёзилган энг мукаммал шарҳ Самарқанд илмий мактабининг энг сўнгги намояндаси Низомиддин Абдул Али ибн Муҳаммад ибн Ҳусайн Биржандийнинг (1525 й.в.э.) 1523 й. ёзиб тугатилган «Шарҳи Зижи Улуғбек» асаридир. Биржандий ўз «Шарҳ»ида муфассал ва аниқ рақамлар б-н баён қилиб, «Зиж»нинг сирларини очади. У.нинг кўплаб жумлаларини у чизмалар б-н тушунтириб исботлаган.
Самарқандлик 2 буюк олим — Қозизода Румий ва Али Қушчининг набираси Мирам Чалабий (1525 й.в.э.) «Зиж»га шарҳ ёзиб, уни «Дастур аламал ва тасҳиҳ алжадвал» («Амаллар дастури ва жадвалларнинг тузатилиши») деб атаган.
Эронлик олим Ғиёсиддин Мансур алҳусайний ашШирозий (1542 й.в.э.) «Зиж»га «Рисола дар таъниқ Зижи Улуғбек» («Улуғбек «Зиж»ини аниклаштириш ҳақида рисола») номли шарҳ ёзган.
16-а.нинг 2ярми ва 17—18-а.лардаги қатор мусулмон олимлари «Зиж»га шархлар ёздилар ва уни қайта ишлаб ўз замонлари ва маконларига мослаштирганлар. Улар орасида суриялик Тақийиддин ашШомий (1526—85), Мазҳариддин алҚори (16-а.), мисрлик Абдулқодир алМануфий ашШофиъий (16-а.), эронлик Шоҳ Фатҳуллоҳ Широзий (1589 й.в.э.), Муҳаммад Боқир алЯздий (1637 й.в.э.), ҳинд Фаридиддин Деҳлавий (1629 й.в.э.), турк Муҳаммад Чалабий (1640 й.в.э.), мисрлик Ризвон арРаззоқ алМисрий (1710 й.в.э.), Доғистонлик Дамодон алМуҳий (1718 й.в.э.) каби олимларнинг шарҳлари шулар жумласидандир.
Булар орасида ҳинд даапат арбоби ва олими Савай Жай Сингҳнинг фаолияти алоҳида ўрин тутади. У Ҳиндистоннинг Бобурий султони Мухаммадшоҳнинг (1719—48) фармони б-н У. расадхонасидаги жиҳозларнинг таърифларига кўра, Дехли, Банорас, Жайпур, Ужжайн ва Муттрада расадхоналарини барпо қилади. Сўнг у ҳомийлик қилган султонга атаб «Зижи Мухаммадшоҳий» асарини ёзган ва унда У.нинг баъзи жадвалларини тайёрлигича қабул қилган. Т.Н. ҚориНиёзий ва душанбелик Г. Собировлар Савай Жай Сингҳнинг асари б-н У. «Зиж» орасидаги боғлиқликни ўз ишларида кўрсатганлар.
У.нинг номи Европада ва умуман Ғарб мамлакатларида буюк бобоси Амир Темурнинг шуҳрати туфайли анча илгари маълум бўлган. Европа Амир Темур ва унинг оила аъзолари ҳақида 1бўлиб Самарқаидга 1403—05 й.лар саёҳат қилган Испания элчиси Руи Гонсалес де Клавиходан эшитган. Клавихонинг «Кундаликлар»и 1582 й. Севильяда ва 1607 й. Парижда нашр этилганидан сўнг европаликлар дарҳол Амир Темур ва унинг оила аъзолари б-н қизиққанлар. У. номи 17-а. бошиданоқ (1601 й.дан) Амир Темурга бағишланган драматик асарларда эслатилади.
Бевосита У.ка бағишланган Европадаги 1нашр инглиз астрономи Жон Гривс (1602—52) қаламига оид. Унинг 1648 й. нашр этилган асарида У. юлдузлар жадвалининг бир қисми (98 та юлдуз) илова қилинган. 1665 й. яна бир инглиз олими Томас Хайд (1636—1703) Гривс б-н боғланмаган ҳолда «Зиж»даги юлдузлар жадвалини форсий ва лотинча таржимада нашр этган.
1690 й. Гданьскда поляк астрономи Ян Гевелий чоп эттирган «Юлдузлар осмонининг атласи»даги иккита гравюрада ўша даврнинг машҳур астрономлари орасидан У.ка фахрли ўрин берган, унда У.нинг юлдузлар жадвалини Птолемей, Тихо Браге, Риччиоли, Вильгельм IV ва ўзининг жадваллари б-н солиштирган. 1711 й. Оксфордда У.нинг географик жадвали 3марта нашр этилган. 1807 й. ўша ерда бу жадвал янги грек тилида ҳам нашр этилган. 1725 и. инглиз астрономи Д. Флеметид (1646—1719) У.нинг юлдузлар жадвалини Птолемей, Тихо Браге, Вильгельм IV, Ян Гевелий ва ўзининг жадваллари б-н бирга нашр этган. 1767 й. инглиз Г. Шарп У. юлдузлар жадвалининг Т. Хайд нашрини кайта нашр қилган. 1843 й. инглиз Ф. Бейли (1774— 1844) шу нашрни янада такомиллаштириб, 3нашрни амалга оширган. Француз шарқшуноси Л .А. Седийо (1808—76) 1839 й. У. «Зиж»идаги астрономик жадвалларнинг бир қисмини нашр этган. 1917 и. америкалик олим Э. Б. Нобл У. «Зиж» идаги юлдузлар жадвалини 27 қўлёзма асосида танқидий матнини , 1927 й. К. Шой «Зиж»нинг тригонометрик жадвалини нашр этган. У. «Зиж»и Россияда ва собиқ Совет Иттифоқида ҳам алоҳида тарихга эга бўлди. 18-а. нинг 1ярмида Петербург академиясида У. «Зиж»и махсус муҳокамада бўлган ва олимлар Ж.Н. Делиль (16881768), Г. Я. Кер уни таржимасига киришганлар, лекин иш охирига етказилмаган.
1908—09 й.лар В.Л. Вяткин У. расадхонасининг харобаларини ва унинг асосий асбоби — квадрантини кавлаб топгандан сўнг, Самарканд олимларининг фаолиятига янгидан қизиқиш бошланади. Натижада 1918 й. В. В. Бартольдиинт «Улуғбек ва унинг даври» асари нашр этилган.
Совет даврида У.нинг хаёти ва ижоди б-н мамлакат жамоатчилигини таништириш бўйича Т.Н. ҚориНиёзий кўп саъйҳаракат қилган. У. ижодини тарғиб қилишда Ғ. Жалолов ва В. П. Шчегловларнинг нашрлари ҳам диққатга сазовордир. 20-а.нинг 80-й.лари бошига келиб У. «Зиж»ининг тўлиқ ва мукаммал ҳолда, илмий изохлар б-н таъминланган таржимасини А. Ахмедов 1994 й. амалга ошириб, нашр эттирди.
Яқин йилларгача У. фақат астроном ва математик деб ҳисобланарди. Лекин 20- а. охирида унинг ижоди серқирра бўлиб, у тарих, шеърият ва мусиқа бобида ҳам қалам тебратгани аниқланди.
Тарихчи Мирзо Муҳаммад Ҳайдар «Тарихи Рашидий» асарида «Мирзо Улуғбек тарихнавис донишманд (ва) «Тўрт ўлус» (тарихи)ни (ҳам) ёзиб қолдирган эди», деб ёзган. У.нинг туркийда ёзган «Тарихи арбаъ улус» («Тўрт улус тарихи») асари Чингизхон босиб олган мамлакатларнинг 13— 14-а. лар 1ярмидаги сиёсий ҳаётини ўрганишда муҳим манбадир.
Машҳад биноларининг бирида У. қаламига мансуб ушбу байт топилган:
Ҳарчанд мулки ҳусн ба зари нигин туст
Шўхи макун ки чашми бидон дар каминтуст.
Маъноси:
Ҳарчанд ҳусн мулки сенинг ҳукмингда бўлса ҳам,
Шўхлик қилмагилки сен унинг назари остидасен.
Навоийнинг «Мажолис уннафоис» ва Абу Тоҳирхожанинг «Самария» асарларида ҳам унинг шеърларидан намуналар келтирилган. Унинг даврида кўпгина асарлар араб ва форс тилидан эски ўзбек тилига таржима қилинган. У. ташкил этган бой кутубхонада турли фанларга оид 15 мингдан ортиқ жилдли китоб бўлган.
Алишер Навоий «Хамса» асарида У. ни улуглаб, шундай ёзган эди:
Темурхон наслидан Мирзо Улуғбек,
Ки олам кўрмади султон анингдек,
Ки давр аҳли биридин айламас ёд,
Анинг обнойи жинси бўлди барбод.
Валек ул илми сари топди чун даст,
Кўзи олдинда бўлди осмон паст.
Расадким боғламиш — зеби жаҳондур,
Жаҳон ичра яна бир осмондур,
Билиб бу нав илми осмоний,
Ки ондин ёзди «Зижи Кўрагоний».
Узоқ ва яқин ўтмиш муаллифлари (Дарвишали Чангий, Фитрат ва б.)нинг таъкидлашича, У. ёшлигидан ўзга фанлар қатори мусиқа илмидан сабоқ олиб, бир қатор куй ва усуллар яратган, бу соҳага оид рисола ҳам ёзган.
У. таваллудининг 600 йиллиги 1994 й. апр.да Парижда, окт.да Тошкент ва Самарқандда тантанали равишда нишонланди ва халқаро конференциялар ўтказилди. Шу йили Тошкентда У.ка ҳайкал ўрнатилди.
У. сиймоси Пулково расадхонаси, Москва ун-ти конференцзалларида дунёдаги машҳур олимларнинг портретлари қаторидан жой олган. Самарқандда У.нинг мемориал музейи ташкил этилган. Тошкентда Ўзбекистон миллий ун-ти, туман, планетарий, кўча, маҳалла, метро станцияси, истироҳат боғи, шаҳарча У. номи б-н аталади. Фарғона педагогика ун-тига, Самарқанд архитектурақурилиш ин-тига, Китоб халқаро кенглик станциясига, қишлоқ, мактаб ва б.га У. номи берилган.
У.нинг ҳаёти ва фаолияти ҳақида пьеса (М. Шайхзода, «Мирзо Улугбек» трагедияси), роман (О. Ёқубов, «Улугбек хазинаси»; С. Бородин, «Самарканд осмонида юлдузлар»), опера (А. Козловский, «Улуғбек»), поэма (М. Бобоев, «Улугбек»), балет (М. Бафоев, «Улугбек буржи»), фильм (Реж. Латиф Файзиев, «Улуғбек юлдузи», 1965) ва б. яратилган.
Ас: Турт улус тарихи [форс тилидан Б. Аҳмедов, Н.Норқулов ва М. Ҳасанийлар таржимаси], Т., 1994.
Ад.: Абдураззоқ Самарқандий, Матлаъ уссаъаайн ва мажмаъ улбаҳрайн [форс тилидан А. Уринбоев таржимаси], Т., 1969; Акрамов С. А., Улуғбек — буюк ўзбек олими, Т., 1961; Бартольд В.В., Улугбек и его время (Сочинения, т. II, ч. I), M., 1964; КарыНиязов Т. Н ., Астрономическая школа Улугбека, 1967; ҚориНиёзий Т. Н., Улугбек ва унинг илмий мероси, Т., 1971;Шчеглов В. П., Улугбек расадхонаси, Т., 1980; Аҳмедов Б. А., Улугбек, Т., 1989; Аҳмедов А.. Улуғбек, Т., 1991; Темурва Улуғбекдаври тарихи, Т., 1996; Абдураҳмонов А., Улугбек академияси, Т., 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.