Umr
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 104–105-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 80%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Umr UMR, umr köriş — organizm yaşaş davrining davomiyligi (ontogenezi). U. organizmni qarilik va ölimga olib keladigan, yemiradigan va qayta tiklaydigan fiziologik va biokimyoviy jarayonlarning özaro ta'siridan iborat. Odatda, fiziologik, ekologik va örtaça U. farq qilinadi. Fiziologik U. tur individining qulay yaşaş şaroitidagi maksimal yoşi bn; ekologik U. esa uning tabiiy şaroitdagi maksimal yoşi b-n belgilanadi. Örtaça U. populyatsiya individlari umrining örtaça arifmetik qiymatidan iborat. Örtaça U. taşqi muhit şaroiti ta'sirida özgarib turadi; fiziologik va ekologik U. esa özgarmas konstant hisoblanadi.
Hayvonlar U.i suyak qoldiqlari va tişlari, baliqlarniki — tana ölçamlari, tangaçalar va suzğiç nurlari kesimi; mollyuskalar U.i çiğanoq halqalari orqali taxm. aniqlanadi. Tabiiy muhitda yovvoyi hayvonlar yoşini töğri aniklaş qiyin. Qölda boqiladigan hayvonlarning faqat fiziologik U.ni aniqlaş mumkin. Uzoq U. köriş hayvonlarning har xil sistematik guruxlari uçun xos. Mac, osyotrsimonlar 50—100 y., qurbaqa va tritonlar — 25—30 y.gaça, baqalar 12—13 y., timso)u1ar va toşbaqalar 50—100 y.; boyquş, qarğa, burgut, oq saqoquş, töti 50—70 y., baliqçi quş, turna, quzğun, afrika tuyaquşi 30—40 y., ayrim sut emizuvçilar 70— 110 y. U. köradi. Bitta sistematik guruhga mansub turlar U.i birbiridan bir neça baravar farq qiladi. Mac, sut emizuvçilar sinfiga mansub kemiruvçilar (siçqon, kalamuş) 3—4 y.gaça; juft tuyoqlilar (çöçqa, qöy, sigir) 15—30 y.; toq tuyoqlilar (zebra, eşak, ot) 30—70 y. U. köradi. Sut emizuvçilarning tana yoki ayrim organlari (jigar, miya, buyrak usti bezi) oğirligi b-n U. örtasida musbat; tana harorati b-n U. örtasida manfiy korrelyatsiya kuzatiladi. Tana haroratining 10 darajaga pasayişi bn, odatda, tana xarorati pasayadigan issiq qonli hayvonlar uyquga ketmaydigan hayvonlarga nisbatan bir neça marta köproq U. köradi. Ikkiga bölinib köpayadigan bir hujayralilar (mas, amyobalar) va töxtovsiz köpayadigan töqimalar qulay şaroitda çeksiz uzoq; ayrim tufelkalar kloni 10 y.gaça U. köradi.
Evolyutsiya jarayonida uzoq yaşaşga imkon beradigan belgilar töplanib borişi natijasida turlar U.i uzayib borgan va uzoq U. köradigan yangi turlar paydo bölgan. Ayrim ma'lumotlarga qaraganda keyingi 60 yil davomida tuyokli va yirtqiç sut emizuvçilarning fiziologik umri 2—3 marta ortgan.
Odam U.i köp jihatdan ijtimoiy şaroit b-n boğliq. Mac, örtaça U. Qadimgi Gretsiyada 18 y.ga, Qad. Rimda 22 y.ga yaqin, rivojlangan Yevropa mamlakatlarida Uyğoniş davrida — 35 y.ga, 19-a. örtasida — 40 y.ga teng bölgan. 20-a. da tibbiyot fanlarining yutuği va ijtimoiy yuksaliş natijasida odamning urtaça umri 20 y.dan köproq uzaygan. 20-a. 80-y.larida rivojlangan mamlakatlarda örtaça U. erkaklar uçun 70 y., xotinqizlar uçun 76 y.ga töğri kelgan. Atrofmuhit şaroiti va turmuş tarzi eng qulay bölganida odamning örtaça U.i 85 y.ga yetişi mumkin. Odam U.ining yanada uzayişi qariş sirasrorlarini çuqurroq bilib oliş b-n boğliq.
Yuksak ösimliklar U.i yaşaş muddatiga binoan bir, ikki va köp yillik böladi. Bunday bölinişi şartli, çunki muhit şaroitiga qarab turning U.i özgarişi mumkin. Mas, ğöza va kanakunjut tropikada kup yillik, mö'tadil iqlimda bir yillik; könğirboş pasttekisliklarda bir yillik, tof şaroitida köp yillik bölib ösadi. Bir yillik ösimliklar orasida efermerlar ayniqsa qisqa (bir neça oy) U. köradi. Köp yillik ötlar U.i har xil: ayrim paporotniklar 100 y.dan ortiq; gulli usimliklardan ut, buta, çalabutalar bir neça 10 y.dan 100 y.gaça; baland toğlarda usadigan ayrim çalabutalar (saurarça) 300 y., hatto 800 y. U. kuradi. Ösimliklar orasida, ayniqsa, daraxtlarning U.i uzoqböladi. Mac, mamont daraxti 4 ming y., baobab 4—5 ming y. U. köradi. AQŞning Kaliforniya va Nevada ştatlari çegarasida 4300 va 4680 y. umr kurgan qarağaylar; Surxon vodiysi Sayrob qişloğida 700 y.ga yaqin U. körgan çinorlar bor. Lekin kupçilik daraxtlarning umri bir neça 10 y.dan oşmaydi. Daraxtlar U.i poyadagi yillik halqalar soni, tanasining yugonligi, yillik qöşimça usişi, şoxlanişi, pustlogining rangi va tuzilişiga qarab aniqlanadi.
Tirik organizmlar, jumladan, odamning qarişi jarayonini gerontologiya urganadi (yana q. Yoş).
Ad.: Urmaniye B. S., Evolyutsiya prodoljitelnosti jizni, M., 1978; Fenomen dolgojitelstva antropologoetnografiçeskiy aspekt issledovaniya, M., 1982; Frolkis V.V., Stareniye i biologiçeskiye vozmojnosti organizma, M., 1975.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УМР, умр кўриш — организм яшаш даврининг давомийлиги (онтогенези). У. организмни қарилик ва ўлимга олиб келадиган, емирадиган ва қайта тиклайдиган физиологик ва биокимёвий жараёнларнинг ўзаро таъсиридан иборат. Одатда, физиологик, экологик ва ўртача У. фарқ қилинади. Физиологик У. тур индивидининг қулай яшаш шароитидаги максимал ёши бн; экологик У. эса унинг табиий шароитдаги максимал ёши б-н белгиланади. Ўртача У. популяция индивидлари умрининг ўртача арифметик қийматидан иборат. Ўртача У. ташқи муҳит шароити таъсирида ўзгариб туради; физиологик ва экологик У. эса ўзгармас констант ҳисобланади.
Ҳайвонлар У.и суяк қолдиқлари ва тишлари, балиқларники — тана ўлчамлари, тангачалар ва сузғич нурлари кесими; моллюскалар У.и чиғаноқ ҳалқалари орқали тахм. аниқланади. Табиий муҳитда ёввойи ҳайвонлар ёшини тўғри аниклаш қийин. Қўлда боқиладиган ҳайвонларнинг фақат физиологик У.ни аниқлаш мумкин. Узоқ У. кўриш ҳайвонларнинг ҳар хил систематик гурухлари учун хос. Mac, осётрсимонлар 50—100 й., қурбақа ва тритонлар — 25—30 й.гача, бақалар 12—13 й., тимсо)у1ар ва тошбақалар 50—100 й.; бойқуш, қарға, бургут, оқ сақоқуш, тўти 50—70 й., балиқчи қуш, турна, қузғун, африка туяқуши 30—40 й., айрим сут эмизувчилар 70— 110 й. У. кўради. Битта систематик гуруҳга мансуб турлар У.и бирбиридан бир неча баравар фарқ қилади. Mac, сут эмизувчилар синфига мансуб кемирувчилар (сичқон, каламуш) 3—4 й.гача; жуфт туёқлилар (чўчқа, қўй, сигир) 15—30 й.; тоқ туёқлилар (зебра, эшак, от) 30—70 й. У. кўради. Сут эмизувчиларнинг тана ёки айрим органлари (жигар, мия, буйрак усти бези) оғирлиги б-н У. ўртасида мусбат; тана ҳарорати б-н У. ўртасида манфий корреляция кузатилади. Тана ҳароратининг 10 даражага пасайиши бн, одатда, тана харорати пасаядиган иссиқ қонли ҳайвонлар уйқуга кетмайдиган ҳайвонларга нисбатан бир неча марта кўпроқ У. кўради. Иккига бўлиниб кўпаядиган бир ҳужайралилар (мас, амёбалар) ва тўхтовсиз кўпаядиган тўқималар қулай шароитда чексиз узоқ; айрим туфелькалар клони 10 й.гача У. кўради.
Эволюция жараёнида узоқ яшашга имкон берадиган белгилар тўпланиб бориши натижасида турлар У.и узайиб борган ва узоқ У. кўрадиган янги турлар пайдо бўлган. Айрим маълумотларга қараганда кейинги 60 йил давомида туёкли ва йиртқич сут эмизувчиларнинг физиологик умри 2—3 марта ортган.
Одам У.и кўп жиҳатдан ижтимоий шароит б-н боғлиқ. Mac, ўртача У. Қадимги Грецияда 18 й.га, Қад. Римда 22 й.га яқин, ривожланган Европа мамлакатларида Уйғониш даврида — 35 й.га, 19-а. ўртасида — 40 й.га тенг бўлган. 20-а. да тиббиёт фанларининг ютуғи ва ижтимоий юксалиш натижасида одамнинг уртача умри 20 й.дан кўпроқ узайган. 20-а. 80-й.ларида ривожланган мамлакатларда ўртача У. эркаклар учун 70 й., хотинқизлар учун 76 й.га тўғри келган. Атрофмуҳит шароити ва турмуш тарзи энг қулай бўлганида одамнинг ўртача У.и 85 й.га етиши мумкин. Одам У.ининг янада узайиши қариш сирасрорларини чуқурроқ билиб олиш б-н боғлиқ.
Юксак ўсимликлар У.и яшаш муддатига биноан бир, икки ва кўп йиллик бўлади. Бундай бўлиниши шартли, чунки муҳит шароитига қараб турнинг У.и ўзгариши мумкин. Мас, ғўза ва канакунжут тропикада куп йиллик, мўътадил иқлимда бир йиллик; кўнғирбош пасттекисликларда бир йиллик, tof шароитида кўп йиллик бўлиб ўсади. Бир йиллик ўсимликлар орасида эфермерлар айниқса қисқа (бир неча ой) У. кўради. Кўп йиллик ўтлар У.и ҳар хил: айрим папоротниклар 100 й.дан ортиқ; гулли усимликлардан ут, бута, чалабуталар бир неча 10 й.дан 100 й.гача; баланд тоғларда усадиган айрим чалабуталар (саурарча) 300 й., ҳатто 800 й. У. куради. Ўсимликлар орасида, айниқса, дарахтларнинг У.и узоқбўлади. Mac, мамонт дарахти 4 минг й., баобаб 4—5 минг й. У. кўради. АҚШнинг Калифорния ва Невада штатлари чегарасида 4300 ва 4680 й. умр курган қарағайлар; Сурхон водийси Сайроб қишлоғида 700 й.га яқин У. кўрган чинорлар бор. Лекин купчилик дарахтларнинг умри бир неча 10 й.дан ошмайди. Дарахтлар У.и поядаги йиллик ҳалқалар сони, танасининг йугонлиги, йиллик қўшимча усиши, шохланиши, пустлогининг ранги ва тузилишига қараб аниқланади.
Тирик организмлар, жумладан, одамнинг қариши жараёнини геронтология урганади (яна қ. Ёш).
Ад.: Урмание Б. Ц., Эволюция продолжительности жизни, М., 1978; Феномен долгожительства антропологоэтнографический аспект исследования, М., 1982; Фролькис В.В., Старение и биологические возможности организма, М., 1975.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.