Universitet

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 121–122-b. — ziyouz.com

Universitet (lot. universitas — yiğindi, majmua) — tabiiy, ijtimoiy va gumanitar yönalişda yuksak malakali mutaxassislar tayyorlaşga yönaltirilgan kup tarmoqli oliy öquvilmiy muassasa. U. öz bitiruvçilarining kelajakdagi ilmiyamaliy va pedagogik faoliyatlari uçun çuqur nazariy tayyorgarlik kurişlarini ta'minlaydi. Öquv va i.t. işlarining uzviy ravişda qöşib olib borilişi U. ta'limining asosiy öziga xos jihatidir. U. musulmon Şarqidagi oliy Madrasa yoki madrasai oliya (q. Madrasa) makrmiga töğri keladi. Yaqin Şarq mamlakatlarida dorilfunun deb ataladi.

Örta asrlar Yevropasida dastlab turli şerikçilik birlaşmalari, savdogarlar gildiyalari, sanoattijorat sexlari va b. şirkatlar U. deb yuritilgan. Yevropada U.ning yuzaga kelişi muayyan iqtisodiy taraqqiyotga erişilganligi, şaharlarning köpayişi, hunarmandçilik va savdoning rivojlanişi, madaniyatning yuksalişi, şuningdek, ilmfanning taraqqiy etib, turli falsafiy oqimlarning paydo bölişi b-n boğliq. Şuning uçun ham ilk U.lar iqtisodiy jihatdan rivojlangan Italiya, Ispaniya, Fransiya singari Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida taşkil topdi. Dastlabki U.lar Italiyaning Bolonya (11-a.), Salerno (12-a. oxirlari), Fransiyaning Parij (1215), Monpelye (1289), Bukj Britaniyaning Kembrij (1209), Oksford (12-a. 2yarmi), Ispaniyaning Salamanka (1218), Portugaliyaning Lissabon (1290) ş.larida paydo böldi. 14-a.ga kelib Markaziy Yevropada ham bir neçta U.lar oçildi. I.ç. va ilmfan taraqqiyoti tufayli 1348 i. Praga, 1364 y. Krakov, 1365 i. Vena U.lari yuzaga keldi.

Örta asrlardagi U.larda, odatda, artistlik (tayyorlov), ilohiyot, tibbiyot, huquq singari 4 ft bölgan. Artistlik fti hamma uçun majburiy bölib, unda ritsarlar .uçun zarur «yetti erkin san'at» örgatilgan. Artistlik ftining grammatika, ritorika, dialektika asoslarini örgangan talabasiga san'at bakalavri darajasi berilgan. Ftning falsafa, arifmetika, geom., astronomiya va musiqa nazariyasining töliq kursini uzlaştirgan talaba san'at magistri darajasiga erişgan va u kalgan 3 ftdan biriga kirib öqiş xuquqini qölga kiritgan. Dastlabki U.larda xuddi madrasalardagi kabi öqiş muddati ham, talabalarning yoş çegarasi ham belgilab qöyilmagan. Amalda U.da öqiş 12—14 y.lab davom etgan.

Çet ellardagi hozirgi U.lar taşkiliy tuzilişiga kura, mustaqil ft, institut, maktab va kollejlarning öziga xos birlaşmasidan iborat. Dunyoning köp U.larida ilmiy tadqiqotçilar b-n birga örta maktab öqituvçilari ham tayyorlanadi. Odatda, aksar zamonaviy U.larda tabiiyot, tibbiyot, huquq, filol., falsafa, iqtisod, muhandislik, ayrimlarida ilohiyot ftlari mavjud. Dunyoda U. ta'limining Buyuk Britaniya, Fransiya va Ispaniya tizimlari keng yoyilgan. Jumladan, Buyuk Britaniyada U. ta'limi har biri 2 y. davom etadigan 3 bosqiçdan iborat. 1bosqiç oraliq bosqiç deb ataladi va unda asosan umumta'lim fanlar örganiladi. 2bosqiç mutaxassislik bosqiçi deyiladi va talabaning bakalavr darajasini olişi b-n tugallanadi. 3bosqiç yuqori bosqiç deb nomlanadi va bitiruvçi magistr darajasiga erişadi. Fransiyada U. ta'lim tizimi doimiy bosqiçlarga ajratilmagan. Bu yerda kaysi kasbni egallaşiga qarab, talaba 4 y.dan 7 y.gaça öqiydi. Ispaniya U. ta'lim tizimi ham Fransiya U. ta'lim tizimiga yaqin keladi.

Turkistonda U., ya'ni madrasai oliya 10-a.dayoq yuzaga kelgan bölsada, zamonaviy ma'nodagi dastlabki U. Toşkentda 1918 y. 21 apr.da Turkiston xalq universiteti nomi b-n oçilgan. Ammo bu U. rus va yevropalik aholi uçun möljallangan edi. Oradan 20 kun ötib, özbek jadidlari taşabbusi b-n 1918 y. 12 mayda Munavvarqori Abduraşidxonov rahbarligida «Turkiston musulmon xalq dorilfununi» taşkil etildi (q. Özbekiston milliy universiteti). Özbekistonda ikkinçi U. 1933 y. Samarkand ş.da oçilgan (q. Samarkand universiteti). 1976 y.da Qoraqalpoğiston universiteti taşkil etildi. Özbekiston mustaqillikka erişgunga kadar mamlakatimizda 3 U. faoliyat körsatgan. 2002 y. Özbekistonda 20 U. bölib, ularda 113,7 ming talaba ta'lim oldi. Respublikadagi kup U.lar maktab, akademiklitsey va kasbhunar kollejlari singari tuzilmalarni ham öz içiga oladi. 2. U. (Özbekiston milliy un-ti va Toşkent texnika un-ti) öz intlariga ham ega.

Q.: Madrasa, Özbekiston milliy universiteti

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

УНИВЕРСИТЕТ (лот. universitas — йиғинди, мажмуа) — табиий, ижтимоий ва гуманитар йўналишда юксак малакали мутахассислар тайёрлашга йўналтирилган куп тармоқли олий ўқувилмий муассаса. У. ўз битирувчиларининг келажакдаги илмийамалий ва педагогик фаолиятлари учун чуқур назарий тайёргарлик куришларини таъминлайди. Ўқув ва и.т. ишларининг узвий равишда қўшиб олиб борилиши У. таълимининг асосий ўзига хос жиҳатидир. У. мусулмон Шарқидаги олий Мадраса ёки мадрасаи олия (қ. Мадраса) макрмига тўғри келади. Яқин Шарқ мамлакатларида дорилфунун деб аталади.

Ўрта асрлар Европасида дастлаб турли шерикчилик бирлашмалари, савдогарлар гильдиялари, саноаттижорат цехлари ва б. ширкатлар У. деб юритилган. Европада У.нинг юзага келиши муайян иқтисодий тараққиётга эришилганлиги, шаҳарларнинг кўпайиши, ҳунармандчилик ва савдонинг ривожланиши, маданиятнинг юксалиши, шунингдек, илмфаннинг тараққий этиб, турли фалсафий оқимларнинг пайдо бўлиши б-н боғлиқ. Шунинг учун ҳам илк У.лар иқтисодий жиҳатдан ривожланган Италия, Испания, Франция сингари Ғарбий Европа мамлакатларида ташкил топди. Дастлабки У.лар Италиянинг Болонья (11-а.), Салерно (12-а. охирлари), Франциянинг Париж (1215), Монпелье (1289), Букж Британиянинг Кембриж (1209), Оксфорд (12-а. 2ярми), Испаниянинг Саламанка (1218), Португалиянинг Лиссабон (1290) ш.ларида пайдо бўлди. 14-а.га келиб Марказий Европада ҳам бир нечта У.лар очилди. И.ч. ва илмфан тараққиёти туфайли 1348 и. Прага, 1364 й. Краков, 1365 и. Вена У.лари юзага келди.

Ўрта асрлардаги У.ларда, одатда, артистлик (тайёрлов), илоҳиёт, тиббиёт, ҳуқуқ сингари 4 фт бўлган. Артистлик фти ҳамма учун мажбурий бўлиб, унда рицарлар .учун зарур «етти эркин санъат» ўргатилган. Артистлик фтининг грамматика, риторика, диалектика асосларини ўрганган талабасига санъат бакалаври даражаси берилган. Фтнинг фалсафа, арифметика, геом., астрономия ва мусиқа назариясининг тўлиқ курсини узлаштирган талаба санъат магистри даражасига эришган ва у калган 3 фтдан бирига кириб ўқиш хуқуқини қўлга киритган. Дастлабки У.ларда худди мадрасалардаги каби ўқиш муддати ҳам, талабаларнинг ёш чегараси ҳам белгилаб қўйилмаган. Амалда У.да ўқиш 12—14 й.лаб давом этган.

Чет эллардаги ҳозирги У.лар ташкилий тузилишига кура, мустақил фт, институт, мактаб ва коллежларнинг ўзига хос бирлашмасидан иборат. Дунёнинг кўп У.ларида илмий тадқиқотчилар б-н бирга ўрта мактаб ўқитувчилари ҳам тайёрланади. Одатда, аксар замонавий У.ларда табииёт, тиббиёт, ҳуқуқ, филол., фалсафа, иқтисод, муҳандислик, айримларида илоҳиёт фтлари мавжуд. Дунёда У. таълимининг Буюк Британия, Франция ва Испания тизимлари кенг ёйилган. Жумладан, Буюк Британияда У. таълими ҳар бири 2 й. давом этадиган 3 босқичдан иборат. 1босқич оралиқ босқич деб аталади ва унда асосан умумтаълим фанлар ўрганилади. 2босқич мутахассислик босқичи дейилади ва талабанинг бакалавр даражасини олиши б-н тугалланади. 3босқич юқори босқич деб номланади ва битирувчи магистр даражасига эришади. Францияда У. таълим тизими доимий босқичларга ажратилмаган. Бу ерда кайси касбни эгаллашига қараб, талаба 4 й.дан 7 й.гача ўқийди. Испания У. таълим тизими ҳам Франция У. таълим тизимига яқин келади.

Туркистонда У., яъни мадрасаи олия 10-а.даёқ юзага келган бўлсада, замонавий маънодаги дастлабки У. Тошкентда 1918 й. 21 апр.да Туркистон халқ университеты номи б-н очилган. Аммо бу У. рус ва европалик аҳоли учун мўлжалланган эди. Орадан 20 кун ўтиб, ўзбек жадидлари ташаббуси б-н 1918 й. 12 майда Мунавварқори Абдурашидхонов раҳбарлигида «Туркистон мусулмон халқ дорилфунуни» ташкил этилди (қ. Ўзбекистон миллий университеты). Ўзбекистонда иккинчи У. 1933 й. Самарканд ш.да очилган (қ. Самарканд университеты). 1976 й.да Қорақалпоғистон университети ташкил этилди. Ўзбекистон мустақилликка эришгунга кадар мамлакатимизда 3 У. фаолият кўрсатган. 2002 й. Ўзбекистонда 20 У. бўлиб, уларда 113,7 минг талаба таълим олди. Республикадаги куп У.лар мактаб, академиклицей ва касбҳунар коллежлари сингари тузилмаларни ҳам ўз ичига олади. 2. У. (Ўзбекистон миллий ун-ти ва Тошкент техника ун-ти) ўз интларига ҳам эга.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.