Usmonli turk imperiyasi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 174–177-b. — ziyouz.com
Usmonli turk imperiyasi USMONLI TURK IMPERIYASI, Usmonlilar davlati [Yevropada Ottoman imperiyasi deb atalgan] — Kiçik Osiyo, Şarqiy Yevropa, Yaqin Şarq va Şim. Afrika, qisman Kavkaz va Qrimda usmonlilar sulolasi boşqargan davlat (1299— 1922). U.t.i. ga Usmon I asos solgan.
Bu davlat dastlab Kiçik Osiyoning şim.ğarbiy qismi Eski şahar va Anatoliya hududida saljuqiylarnint Köniya sultonligiga tobe kiçik bir beklik (beylik) şaklida taşkil topgan. Bu beklikning ilk hukmdori Ertöğrul bölsa qam uning öğli — Usmonbey davrida beklik mustaqil davlatga aylanganligi uçun uning nomi b-n Usmonli bekligi deb atalgan. Keyinçalik bu davlat U.t.i. nomini olib, örta asrlarda jahonning eng qudratli davlatlaridan biriga aylandi. Usmon I va uning öğli Urxon bek (bey) unvonini qabul qilgan bölsa, Urxonning öğli Murod I davridan boşlab hukmdorlar sulton deb atalgan.
Usmon Ğoziy davridayoq qöşni Vizantiya imperiyasiga qarşi bir qança harbiy yurişlar qilinib, Qoraça Hisor va Yor Hisor qal'alari, Bursaning atroflari egallangan.
Uning öğli Urxon Ğoziy Vizantiyaning Bursa, Nikeya, Nikomediya şaharlarini istilo qilib, 14-a.ning örtalaridayoq Qora dengiz va Marmar dengizi sohillariga çiqqan. Bu davrda usmonli turklar (ular öğuz turklarining qay uruğiga mansub bölgan) Dardanell böğozidan ötib, Yevropa hududiga kirişgan. 1356 y.da Bolqonni zabt etiş tugallanib, Yevropa hududida yangi Rum eli (Rumeliya) viloyati ta'sis etilgan. Aynan şu paytdan Usmonlilar davlatini saltanatga aylaniş jarayoni boşlangan. 1360 y. yaniçar (turkça: yangi çerik) — maxsus piyoda qöşin taşkil qilingan.
Davlatning dastlabki poytaxti Melangiya, 1326—62 y.larda Bursa bölgan. Sulton Murod I, 1362 y.da poytaxtni Bursadan Edirna (Adrianopol)ga köçirgan. Uning hukmronlik davrida Yevropada yangi hududlar zabt etilgan. Kosovo maydonida bölgan jang (1389) da serblar maglubiyatga uçragaç, Serbiya U.t.i.ga qöşib olindi. Sulton Boyazid I Yildirim Bolgariyaning poytaxti Tirnovo (1393)ni egallab, Nikopol ostonalarida salibçi ritsarlarning birlaşgan 60.000 kişilik qöşinini maglubiyatga uçratdi (1396) va Vizantiyaning poytaxti Konstantinopolni qamal qilişga kirişdi. U Bolgariya, Valaxiya, Makedoniya, Fessaliyani öz davlati tarkibiga kiritdi. Biroq, 1402 y.da bölgan Anqara jangit Amir Temur qöşinidan U.t.i. ning maglubiyatga uçraşi Vizantiya imperiyasini mukarrar halokatdan saqlab qoldi. Sulton Mehmed I va Murod II hukmronliklari davrida qöldan ketgan hududlar qaytarib olingan. Adolatli va insofli hukmdor sifatida nom çiqargan Murod II Ğoziy 1422 y. Konstantinopolga hujum qiladi. Varna yaqini (1444 y. 10 noyab.) va Kosovo maydoni (1448 y. 17— 19 dek.)da çexvengerlar qöşinini mağlubiyatga uçratib, 1449—50 y.larda Albaniya ustiga 2 marta yuriş qilgan.
Murod II ning öğli Mehmed II Fotih turk qöşinlariga şaxsan özi qömondonlik qilib, jahongirlik siyosatini olib borgan. U Şarqiy Rim imperiyasi — Vizantiyaning poytaxti Konstantinopolni 40 kunlik qamaldan söng egallab (1453 y. 29 may), Vizantiya imperiyasini tugatgan. Konstantinopol turkça Istanbul nomi b-n atalib, poytaxt bu yerga kuçirilgan. Bu ğalabadan sung Mehmed II Fotih Bolqon va Markaziy Yevropa mamlakatlarini zabt etişga kirişgan. Serbiya (1459), Moraviya (1460), Bosniya (1463), Valaxiya (1476), Albaniya (1479) Trapezund — Trabzon (1461) egallangan. Qrim xonligi tobe davlatga aylantirilgan (1475). Oq qöyunli davlati hukmdori Uzun Hasanga qarşi harbiy harakatlar kuçaytirilgan. Yevropaning Italiya, Germaniya, Avstriya kabi davlatlari hududlarini egallaş rejasi tuzilib, amaliy harakatga ötilgan. Bu davrda harbiy va ma'muriy boşqaruv sohasida katta islohotlar ötkazilib, ulkan saltanatni mustahkamlaş çoralari körilgan. Ayniqsa, adabiyot, san'at va me'morçilik gullabyaşnagan.
Sulton Boyazid II, Salim I va Sulaymon 1 Qonuniy hukmronlik qilgan davrlarda saltanat haddan taşqari kuçaygan. Xususan, Salim I Yovuz Eron safaviylari şohi Ismoil I qöşinini yançib taşlaydi (1514 y. 23 avg.). Iroq, Şom (Suriya), Falastin, Misrni egallab, Qohiraga kiradi (1517). Bu paytda Misrdan taşqari Şim. Afrikaning Jazoir hududi, şuningdek, Bolqon, Arabiston, Jan.Şarqiy Anadolu ham U.t.i. tarkibiga kirgan. Halabda bölgan juma namozi (1516 y. 28 avg.)da sulton Salim I ga «ikki muqaddas şahar xizmatçisi» faxriy unvoni berilib, xalifa sifatida uning nomi xutbaga qöşib öqilgan (Usmonli sultonlar şu kundan e'tiboran to 1924 y.gaça ayni paytda islom olamining xalifasi ham hisoblangan). Sulton Sulaymon I ham jahongirlik siyosatini davom ettirgan. Vengriya bosib olingaç, turklar Venani 1marta qamal qilişgan (1529). Polşa va Ukrainaga qöşin jönatilib, Egey dengizidagi Rodos va b. orollar işğol qilingan. Sulaymon I Qonuniy «Muqaddas Rim imperiyasi»ga qarşi kuraşiş uçun Fransiya qiroli Fransisk I b-n birinçi fransuzturk siyosiy şartnomasi va savdo bitimini imzolagan (1535). 1556 y.ga kelib U.t.i. ga Kiçik Osiyo hududi, Ğarbiy Gruziya, Ğarbiy Armaniston, Livan, Suriya, Iroq (Bağdod b-n birga), Falastin, Hijoz, Yaman, Misr, Tripoli, Jazoir, Yunoniston, Bolgariya, Vengriya, Serbiya, Bosniya, Valaxiya, Transilvaniya, Moldaviya, Qrim kirgan. Bu paytda u jahondagi eng qudratli saltanatlardan biri hisoblangan. Saltanatning ulkan hududi 3 qit'a: Yevropa, Osiyo, Afrikaning katta kismini egallagan bölib, uning mayd. 8 mln. km2ga yetgan. 16-a.da turklarning kuçli dengiz floti butun Urta dengiz havzasini nazorat qilib turgan.
Sulton Murod III xukmronligi davrida Kipr o. böysundirilgan. Bu paytda Gibraltar bögozidan Fors qöltiğigaça, Dunaydan Nil sohillarigaça bölgan hudud sultonlikka qaragan.
Biroq 17-a. oxiridan boşlab sultonlikning harbiy, siyosiy va iqtisodiy qudrati astasekin zaiflaşa boşlagan. Yevropa mamlakatlari özaro ittifoq tuzib, U.t.i.ga qarşi kuraşga çoğlanganlar. Vena atrofida bölgan 2jangda turk qöşini Avstriya, Germaniya, Polşaning birlaşgan armiyasidan yengilgan (1683). Muntazam davom etib turgan RossiyaTurkiya uruşlari (167681, 168499, 171011, 176874, 178791, 180712, 182829, 185356, 187778, 191416 va b.) oqibatida U.t.i. astasekin zaiflaşib borgan. Hatto bu paytda vahhobiylarning ta'siri kuçayib, ular inglizlarning yordamida Fors qöltiğidagi ElXasa (1792), Karbalo (1801), Makka va Madina (1803—06)ni egallab, turklarga qarşi qirğin uyuştirgan.
Salim III va Mahmud II hukmronliklari davrida saltanatni parçalanib ketişdan saqlab qoliş uçun islohotlar ötkazilgan. Sulton Abdulmajid yana islohotlar (q. Tanzimat) ötkaziş (1839) orqali, bir tomondan, sultonlik inqirozini töxtatişga, ikkinçi tomondan, yangi turk ziyolilarini (ular özlarini ya n g i u s monlilar deyişgan) şakllantirişga muvaffaq böldi. Bu paytda bölgan Qrim uruşide. Turkiya özining eski raqibi Rossiya imperiyasi ustidan ğolib çiqdi hamda Qora dengiz va Dunay daryosidagi mavqeini qayta tikladi. Tanzimat va 1876 y.da qabul qilingan dastlabki konstitutsiya sulton Abdulhamid II tomonidan bekor qilingaç (1878), mamlakatda istibdod davri boşlangan. Bu davrda sultonlik Yevropa davlatlariga iqtisodiy jihatdan qaram böla boşlagan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida «Ittihod va taraqqiy» partiyasi a'zolari mamlakatda konstitutsion monarxiya örnatiş uçun qat'iy harakat qilişgan (q. Turkiya).
1922 y. 1 noyab.da Turkiya Buyuk Millat Majlisi sultonlikni tugatiş töğrisida qaror qabul qildi. Mustafo Kamol (Oşaturk) bosqinçilarga qarşi kötarilgan milliy ozodlik harakatiga rahbarlik qilib, sultonlikning asosan turklar yaşaydigan hududi — Kiçik Osiyo va qisman Yevropada 1923 y. 29 okt. da Turkiya jumhuriyatiga asos soldi.
Usmoililar davlatining Örta Osiyo xonliklari bilan özaro munosabatlari. Asrlar davomida ikki xalq vakillari, avvalo, ulamolar, olimlar, şoirlar, san'atkorlar madrasalarda birgalikda tahsil olişlari, ziyoratlari, savdosotiq munosabatlari va özaro taşriflar jarayonida döstona aloqalar örnatganlar. Ikki örtadagi munosabatlarda davlat rahbarlari tomonidan olib borilgan elçilik aloqalari muhim örin tutadi.
Safaviylar davlatiga qarşi birgalikda kuraşiş uçun sulton Salim I elçi Muhammadbek orqali Şayboniylar hukmdori Köçkunçixota özaro maktub jönatgan (1514). Xususan, sulton Sulaymon I Qonuniy va Buxoro xoni Ubaydullaxon Eronga qarşi birgalikda kuraşiş uçun harakat qilişgan. Şayboniylarning Samarqanddagi hukmdori Abdumlatifxonga Sulaymon I katta miqdorda qurolyaroğ jönatgan (1551). Buxoro xoni Subhonqulixon sulton Sulaymon II huzuriga elçilar yuborib (1690) döstona munosabatlarni rivojlantirgan. Buxoro amiri Doniyolbiy 1779 y.da Ernazar Mas'ud öğlini dastlab Rossiya imperiyasi söngra Usmonlilar sultonligiga elçi qilib tayinlab, özaro aloqani mustahkamlamoqçi bölgan. Doniyolbiy 1783—84 y.larda 2marta sulton Abdulhamid I huzuriga Muhammad Şarifni elçi qilib jönatgan. Turk sultoni elçisi Mahmud Sayd oğa Buxoro amiri Şohmurod huzurida böladi. (1786) Sulton Salim III qam 1789 y.da öz elçilarini yuborgan. Buxoro amiri Haydar devonbegi Eşmuhammad va Mirzo Muhammad Yusuf qörçiboşini maktub b-n Istanbulga yuborib, sulton Maqmud II dan şariatga doyr kitoblarni söratadi (1815). Maxmud II öz elçisi Hasan Çalabiydan Buxoroga 32 jildli kitob yuborgan. Xiva xoni Olloqulixon xonlikka karşi Perovskiy ekspeditsiyaitan söng Istanbul va Angliyaga elçilar yuborib, harbiy yordam söraydi. Biroq, Xiva xoniga masofa olisligi uçun xarbiy yordam jönatilmay, töp yasovçi turk ustalari yuboriladi. Qöqon xoni Sulton Sayidxon (1865) va Buxoro amiri Muzaffar muftiy Xoja Muhammad Porsoni (1866) elçi qilib Istanbulga jönatişgan va sultonlikdan harbiy yordam söragan.
Şuningdek, mazkur davlatlar örtasida madaniy aloqalar keng yölga qöyilgan. Asli bursalik Qozizoda Rumiy Mirzo Uluğbekniig rasadxonasida mudirlik qilgan, Samarqanddagi Uluğbek madrasasida boş mudarris bölgan. Uluğbek ölimidan söng uning şogirdi Ali Quşçi Istanbulda sulton Mehmed II saroyida xizmat qilgan va ayoSofiya madrasasining boş mudarrisi bölgan. Jaloliddin Rumiyning butun ongli faoliyati Köniya (Kiçik Osiyo) da keçgan. Tasavvufnmng nakşbandiya va yassaviya tarikatlari U.t.i. hududida ham keng tarqalib, bu yerda Bahouddin Naqşband va Ahmad Yassaviynkng Yunus Emro, Xoja Bektoş Vali, Kiyikli bobo singari izdoşlari yetişib çiqqan. Tilşunos olim, şoir va elçi Sulaymon Buxoriy 19-a. örtalarida Istanbulda yaşab, «Luğati çiğatoy va turki usmoniy» (2 jildli) luğatini tuzgan.
20-a. boşlarida Turkistondan borgan 100 dan ortiq talabalar (ularning orasida Fitrat, Usmon Xöja, Otaulla Xöjayev, Bekjon Raxmonov va b. bölgan) Istanbulda tahsil olgan. Yoş turklarning ğoyalari Yoş buxoroliklar va Yoş xivaliklar dunyoqaraşiga ijobiy ta'sir qilgan. «Ittihod va taraqqiy» partiyasi maorif bölimi mudiri doktor Nozim va turkistonlik talabalar taşabbusi b-n Istanbulda «Buxoro ta'limi maorif jamiyati» (1908) taşkil qilingan. Jamiyat Istanbuldagi Ğalaba köprigi yonidagi yangi Jome' masjidida turkistonlik öquvçilar uçun alohida maktab oçgan va ularni tekin öqitgan. Jamiyat tomonidan Fitratning köplab asarlari ilk marta Istanbulda bosilgan.
Ad.: Aliyev G.Z., Tursiya v period pravleniya mladoturok, M., 1972; Özbekistonning yangi tarixi, 1 kitob [Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Raxmaialiyev R., Imperiya tyurkov, M., 2002; Erol Gungör, Tarihsa turkiy davlatlar, T., 2003; Mirzo Salimbek, Kaşkuli Salimiy, Tavorixi mutgaqadimin va mutaaxirin, Buxoro, 2003.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
УСМОНЛИ ТУРК ИМПЕРИЯСИ, Усмонлилар давлати [Европада Оттоман империяси деб аталган] — Кичик Осиё, Шарқий Европа, Яқин Шарқ ва Шим. Африка, қисман Кавказ ва Қримда усмонлилар сулоласи бошқарган давлат (1299— 1922). У.т.и. га Усмон I асос солган.
Бу давлат дастлаб Кичик Осиёнинг шим.ғарбий қисми Эски шаҳар ва Анатолия ҳудудида салжуқийларнинт Кўния султонлигига тобе кичик бир беклик (бейлик) шаклида ташкил топган. Бу бекликнинг илк ҳукмдори Эртўғрул бўлса қам унинг ўғли — Усмонбей даврида беклик мустақил давлатга айланганлиги учун унинг номи б-н Усмонли беклиги деб аталган. Кейинчалик бу давлат У.т.и. номини олиб, ўрта асрларда жаҳоннинг энг қудратли давлатларидан бирига айланди. Усмон I ва унинг ўғли Урхон бек (бей) унвонини қабул қилган бўлса, Урхоннинг ўғли Мурод I давридан бошлаб ҳукмдорлар султон деб аталган.
Усмон Ғозий давридаёқ қўшни Византия империясига қарши бир қанча ҳарбий юришлар қилиниб, Қорача Ҳисор ва Ёр Ҳисор қалъалари, Бурсанинг атрофлари эгалланган.
Унинг ўғли Урхон Ғозий Византиянинг Бурса, Никея, Никомедия шаҳарларини истило қилиб, 14-а.нинг ўрталаридаёқ Қора денгиз ва Мармар денгизи соҳилларига чиққан. Бу даврда усмонли турклар (улар ўғуз туркларининг қай уруғига мансуб бўлган) Дарданелл бўғозидан ўтиб, Европа ҳудудига киришган. 1356 й.да Болқонни забт этиш тугалланиб, Европа ҳудудида янги Рум эли (Румелия) вилояти таъсис этилган. Айнан шу пайтдан Усмонлилар давлатини салтанатга айланиш жараёни бошланган. 1360 й. яничар (туркча: янги черик) — махсус пиёда қўшин ташкил қилинган.
Давлатнинг дастлабки пойтахти Мелангия, 1326—62 й.ларда Бурса бўлган. Султон Мурод I, 1362 й.да пойтахтни Бурсадан Эдирна (Адрианополь)га кўчирган. Унинг ҳукмронлик даврида Европада янги ҳудудлар забт этилган. Косово майдонида бўлган жанг (1389) да серблар маглубиятга учрагач, Сербия У.т.и.га қўшиб олинди. Султон Боязид I Йилдирим Болгариянинг пойтахти Тирново (1393)ни эгаллаб, Никополь остоналарида салибчи рицарларнинг бирлашган 60.000 кишилик қўшинини маглубиятга учратди (1396) ва Византиянинг пойтахти Константинополни қамал қилишга киришди. У Болгария, Валахия, Македония, Фессалияни ўз давлати таркибига киритди. Бироқ, 1402 й.да бўлган Анқара жангит Амир Темур қўшинидан У.т.и. нинг маглубиятга учраши Византия империясини мукаррар ҳалокатдан сақлаб қолди. Султон Меҳмед I ва Мурод II ҳукмронликлари даврида қўлдан кетган ҳудудлар қайтариб олинган. Адолатли ва инсофли ҳукмдор сифатида ном чиқарган Мурод II Ғозий 1422 й. Константинополга ҳужум қилади. Варна яқини (1444 й. 10 нояб.) ва Косово майдони (1448 й. 17— 19 дек.)да чехвенгерлар қўшинини мағлубиятга учратиб, 1449—50 й.ларда Албания устига 2 марта юриш қилган.
Мурод II нинг ўғли Меҳмед II Фотиҳ турк қўшинларига шахсан ўзи қўмондонлик қилиб, жаҳонгирлик сиёсатини олиб борган. У Шарқий Рим империяси — Византиянинг пойтахти Константинополни 40 кунлик қамалдан сўнг эгаллаб (1453 й. 29 май), Византия империясини тугатган. Константинополь туркча Истанбул номи б-н аталиб, пойтахт бу ерга кучирилган. Бу ғалабадан сунг Меҳмед II Фотиҳ Болқон ва Марказий Европа мамлакатларини забт этишга киришган. Сербия (1459), Моравия (1460), Босния (1463), Валахия (1476), Албания (1479) Трапезунд — Трабзон (1461) эгалланган. Қрим хонлиги тобе давлатга айлантирилган (1475). Оқ қўюнли давлати ҳукмдори Узун Ҳасанга қарши ҳарбий ҳаракатлар кучайтирилган. Европанинг Италия, Германия, Австрия каби давлатлари ҳудудларини эгаллаш режаси тузилиб, амалий ҳаракатга ўтилган. Бу даврда ҳарбий ва маъмурий бошқарув соҳасида катта ислоҳотлар ўтказилиб, улкан салтанатни мустаҳкамлаш чоралари кўрилган. Айниқса, адабиёт, санъат ва меъморчилик гуллабяшнаган.
Султон Боязид II, Салим I ва Сулаймон 1 Қонуний ҳукмронлик қилган даврларда салтанат ҳаддан ташқари кучайган. Хусусан, Салим I Ёвуз Эрон сафавийлари шоҳи Исмоил I қўшинини янчиб ташлайди (1514 й. 23 авг.). Ироқ, Шом (Сурия), Фаластин, Мисрни эгаллаб, Қоҳирага киради (1517). Бу пайтда Мисрдан ташқари Шим. Африканинг Жазоир ҳудуди, шунингдек, Болқон, Арабистон, Жан.Шарқий Анадолу ҳам У.т.и. таркибига кирган. Ҳалабда бўлган жума намози (1516 й. 28 авг.)да султон Салим I га «икки муқаддас шаҳар хизматчиси» фахрий унвони берилиб, халифа сифатида унинг номи хутбага қўшиб ўқилган (Усмонли султонлар шу кундан эътиборан то 1924 й.гача айни пайтда ислом оламининг халифаси ҳам ҳисобланган). Султон Сулаймон I ҳам жаҳонгирлик сиёсатини давом эттирган. Венгрия босиб олингач, турклар Венани 1марта қамал қилишган (1529). Польша ва Украинага қўшин жўнатилиб, Эгей денгизидаги Родос ва б. ороллар ишғол қилинган. Сулаймон I Қонуний «Муқаддас Рим империяси»га қарши курашиш учун Франция қироли Франциск I б-н биринчи французтурк сиёсий шартномаси ва савдо битимини имзолаган (1535). 1556 й.га келиб У.т.и. га Кичик Осиё ҳудуди, Ғарбий Грузия, Ғарбий Арманистон, Ливан, Сурия, Ироқ (Бағдод б-н бирга), Фаластин, Ҳижоз, Яман, Миср, Триполи, Жазоир, Юнонистон, Болгария, Венгрия, Сербия, Босния, Валахия, Трансильвания, Молдавия, Қрим кирган. Бу пайтда у жаҳондаги энг қудратли салтанатлардан бири ҳисобланган. Салтанатнинг улкан ҳудуди 3 қитъа: Европа, Осиё, Африканинг катта кисмини эгаллаган бўлиб, унинг майд. 8 млн. км2га етган. 16-а.да туркларнинг кучли денгиз флоти бутун Урта денгиз ҳавзасини назорат қилиб турган.
Султон Мурод III хукмронлиги даврида Кипр о. бўйсундирилган. Бу пайтда Гибралтар бўгозидан Форс қўлтиғигача, Дунайдан Нил соҳилларигача бўлган ҳудуд султонликка қараган.
Бироқ 17-а. охиридан бошлаб султонликнинг ҳарбий, сиёсий ва иқтисодий қудрати астасекин заифлаша бошлаган. Европа мамлакатлари ўзаро иттифоқ тузиб, У.т.и.га қарши курашга чоғланганлар. Вена атрофида бўлган 2жангда турк қўшини Австрия, Германия, Польшанинг бирлашган армиясидан енгилган (1683). Мунтазам давом этиб турган РоссияТуркия урушлари (167681, 168499, 171011, 176874, 178791, 180712, 182829, 185356, 187778, 191416 ва б.) оқибатида У.т.и. астасекин заифлашиб борган. Ҳатто бу пайтда ваҳҳобийларнинг таъсири кучайиб, улар инглизларнинг ёрдамида Форс қўлтиғидаги ЭлХаса (1792), Карбало (1801), Макка ва Мадина (1803—06)ни эгаллаб, туркларга қарши қирғин уюштирган.
Салим III ва Маҳмуд II ҳукмронликлари даврида салтанатни парчаланиб кетишдан сақлаб қолиш учун ислоҳотлар ўтказилган. Султон Абдулмажид яна ислоҳотлар (қ. Танзимат) ўтказиш (1839) орқали, бир томондан, султонлик инқирозини тўхтатишга, иккинчи томондан, янги турк зиёлиларини (улар ўзларини я н г и у с монлилар дейишган) шакллантиришга муваффақ бўлди. Бу пайтда бўлган Қрим урушидэ. Туркия ўзининг эски рақиби Россия империяси устидан ғолиб чиқди ҳамда Қора денгиз ва Дунай дарёсидаги мавқеини қайта тиклади. Танзимат ва 1876 й.да қабул қилинган дастлабки конституция султон Абдулҳамид II томонидан бекор қилингач (1878), мамлакатда истибдод даври бошланган. Бу даврда султонлик Европа давлатларига иқтисодий жиҳатдан қарам бўла бошлаган. 19-а. охири — 20-а. бошларида «Иттиҳод ва тараққий» партияси аъзолари мамлакатда конституцион монархия ўрнатиш учун қатъий ҳаракат қилишган (қ. Туркия).
1922 й. 1 нояб.да Туркия Буюк Миллат Мажлиси султонликни тугатиш тўғрисида қарор қабул қилди. Мустафо Камол (Ошатурк) босқинчиларга қарши кўтарилган миллий озодлик ҳаракатига раҳбарлик қилиб, султонликнинг асосан турклар яшайдиган ҳудуди — Кичик Осиё ва қисман Европада 1923 й. 29 окт. да Туркия жумҳуриятига асос солди.
Усмоилилар давлатининг Ўрта Осиё хонликлари билан ўзаро муносабатлари. Асрлар давомида икки халқ вакиллари, аввало, уламолар, олимлар, шоирлар, санъаткорлар мадрасаларда биргаликда таҳсил олишлари, зиёратлари, савдосотиқ муносабатлари ва ўзаро ташрифлар жараёнида дўстона алоқалар ўрнатганлар. Икки ўртадаги муносабатларда давлат раҳбарлари томонидан олиб борилган элчилик алоқалари муҳим ўрин тутади.
Сафавийлар давлатига қарши биргаликда курашиш учун султон Салим I элчи Муҳаммадбек орқали Шайбонийлар ҳукмдори Кўчкунчихота ўзаро мактуб жўнатган (1514). Хусусан, султон Сулаймон I Қонуний ва Бухоро хони Убайдуллахон Эронга қарши биргаликда курашиш учун ҳаракат қилишган. Шайбонийларнинг Самарқанддаги ҳукмдори Абдумлатифхонга Сулаймон I катта миқдорда қуроляроғ жўнатган (1551). Бухоро хони Субҳонқулихон султон Сулаймон II ҳузурига элчилар юбориб (1690) дўстона муносабатларни ривожлантирган. Бухоро амири Дониёлбий 1779 й.да Эрназар Масъуд ўғлини дастлаб Россия империяси сўнгра Усмонлилар султонлигига элчи қилиб тайинлаб, ўзаро алоқани мустаҳкамламоқчи бўлган. Дониёлбий 1783—84 й.ларда 2марта султон Абдулҳамид I ҳузурига Муҳаммад Шарифни элчи қилиб жўнатган. Турк султони элчиси Маҳмуд Сайд оға Бухоро амири Шоҳмурод ҳузурида бўлади. (1786) Султон Салим III қам 1789 й.да ўз элчиларини юборган. Бухоро амири Ҳайдар девонбеги Эшмуҳаммад ва Мирзо Муҳаммад Юсуф қўрчибошини мактуб б-н Истанбулга юбориб, султон Мақмуд II дан шариатга дойр китобларни сўратади (1815). Махмуд II ўз элчиси Ҳасан Чалабийдан Бухорога 32 жилдли китоб юборган. Хива хони Оллоқулихон хонликка карши Перовский экспедицияытан сўнг Истанбул ва Англияга элчилар юбориб, ҳарбий ёрдам сўрайди. Бироқ, Хива хонига масофа олислиги учун харбий ёрдам жўнатилмай, тўп ясовчи турк усталари юборилади. Қўқон хони Султон Сайидхон (1865) ва Бухоро амири Музаффар муфтий Хожа Муҳаммад Порсони (1866) элчи қилиб Истанбулга жўнатишган ва султонликдан ҳарбий ёрдам сўраган.
Шунингдек, мазкур давлатлар ўртасида маданий алоқалар кенг йўлга қўйилган. Асли бурсалик Қозизода Румий Мирзо Улуғбекнииг расадхонасида мудирлик қилган, Самарқанддаги Улуғбек мадрасасида бош мударрис бўлган. Улуғбек ўлимидан сўнг унинг шогирди Али Қушчи Истанбулда султон Меҳмед II саройида хизмат қилган ва аёСофия мадрасасининг бош мударриси бўлган. Жалолиддин Румийнинг бутун онгли фаолияти Кўния (Кичик Осиё) да кечган. Тасаввуфнмнг накшбандия ва яссавия тарикатлари У.т.и. ҳудудида ҳам кенг тарқалиб, бу ерда Баҳоуддин Нақшбанд ва Аҳмад Яссавийнкнг Юнус Эмро, Хожа Бектош Вали, Кийикли бобо сингари издошлари етишиб чиққан. Тилшунос олим, шоир ва элчи Сулаймон Бухорий 19-а. ўрталарида Истанбулда яшаб, «Луғати чиғатой ва турки усмоний» (2 жилдли) луғатини тузган.
20-а. бошларида Туркистондан борган 100 дан ортиқ талабалар (уларнинг орасида Фитрат, Усмон Хўжа, Отаулла Хўжаев, Бекжон Рахмонов ва б. бўлган) Истанбулда таҳсил олган. Ёш туркларнинг ғоялари Ёш бухороликлар ва Ёш хиваликлар дунёқарашига ижобий таъсир қилган. «Иттиҳод ва тараққий» партияси маориф бўлими мудири доктор Нозим ва туркистонлик талабалар ташаббуси б-н Истанбулда «Бухоро таълими маориф жамияти» (1908) ташкил қилинган. Жамият Истанбулдаги Ғалаба кўприги ёнидаги янги Жомеъ масжидида туркистонлик ўқувчилар учун алоҳида мактаб очган ва уларни текин ўқитган. Жамият томонидан Фитратнинг кўплаб асарлари илк марта Истанбулда босилган.
Ад.: Алиев Г.З., Турция в период правления младотурок, М., 1972; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 1 китоб [Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Рахмаыалиев Р., Империя тюрков, М., 2002; Эрол Гунгўр, Тариҳца туркий давлатлар, Т., 2003; Мирзо Салимбек, Кашкули Салимий, Таворихи мутгақадимин ва мутаахирин, Бухоро, 2003.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.