Vertolyot

Vertolyot — tikka kötariladigan va qönadigan havodan oğir uçiş apparati; unda kötariş kuçini bitta yoki bir neçta (köpinça, ikkita) eltuvçi vint vujudga keltiradi. V. turgan joyidan kötariladi, tikkasiga pastlab qönadi, osmonda bir joyda muallaq turişi, vertikal öq atrofida istalgan tomonga burilişi, xohlagan yönalişda töğri uçişi mumkin. V.ni ninaçiga qiyosan yasaşga köp urinişlar bölgan. Dastlabki uriniş 15-a.ga töğri keladi. V.ning birinçi rasmi italyan olimi Leonardo da Vinçi qölyozmalaridan birida topilgan. U gelikopter (yun. heliros — spiral, vint va pteron — qanot) yasaş ğoyasini bergan, lekin uni amalga oşirolmagan. Yuqoriga kötarila oladigan dastlabki V. (gelikopter) modelini rus olimi M. V. Lomonosov 1754 y.da yasagan. Unda dvigatel rolini prujina ötagan, uning ikki tomonga aylanadigan ikki vinti bölgan. Vint-qanotli apparatlar, ya'ni V.lar yasaş ğoyasini Fransiyada 1835—65 y.larda P.d.' Amerkur va G.de Landell rivojlantirişdi. Rus olimi B. N. Yuryev 1912 y.da havo vinti nazariyasini rivojlantirib, V. sxemasini taklif qildi va 1930 y.da şu sxema böyiça, asosiy elementlari zamonaviy V.nikiga uxşaş bir vintli, bir örinli SAGI 1—EA rusumli jahonda birinçi V.ning tajriba variantani yasadi. Şu b-n u vertolyotsozlikka asos soldi. 1941 y.da u I. P. Bratuxin b-n birga ikki vintli «Omega» vertolyotini yasadi va 1946 y.da uçirib namoyiş qildi. Şundan keyin birin-ketin turli rusumdagi V.lar yasala boşladi. Rossiyada M. L. Mil va N. I. Kamov rahbarligidagi ilmiy-loyihalaş muassasasi, AQŞda «Sikorskiy». «Boing», «Bell», «Kaman», Fransiyada «Syudaviason», Angliyada «Uestlend», Italiyada «Agusta» firmalari V.sozlikka katta hissa qöşişdi. V.larni köplab i.ç. sobiq Ittifoqda 1951 y. boşlandi. M. L. Milning «Mi- 4», «Mi-6», «Mi-8», «Mi-10», «Mi-12» V.lari, keyinçalik N. I. Kamovning «Ka-15», «Ka-18, «K-25», «K-26», «Ka-50» «Uçuvçi akula» harbiy V. va b. Rusumli V. işlab çiqarila boşladi. Hozir turli-tuman rusumli V.larni i.ç. taraqqiy etgan.

V.ning tezligi 350 km/soat gaça yetadi (agar qöşimça dvigatel örnatilsa 500 km/soat dan oşadi), 50 t gaça yukni kötarib uça oladi. V.ning bir vintli, ikki vintli va köp vintli, qanotli va qanotsiz xillari böladi. Har qanday sxemadagi V. planer (fyuzelyaj, şassi, boşqariş organlari, elektr, radio va navigatsiya jihozlari), vintli eltuvçi tizim (eltuvçi vintlar), dvigatel (kuç) qurilmasi (q. Vertolyot dvigateli) dan iborat. Mexanik yuritmali bir vintli V.da bulardan taşqari quyruq vinti va bu vintni boşqariş tizimi ham böladi. V.lar xalq xöjaligida (q.x. zararkunandalari b-n kuraşiş, yölovçilar va yukni taşiş), geol.-qidiruv işlarini bajariş, gravimetrik suratga oliş, muzliklarni kuzatiş, örmondagi yonğinlarni öçiriş, yirik jihozlarni taşiş va örnatişda, qurilişda, boriş qiyin bölgan joylarga şifokorlarni olib borişda, qutqaruv işlari va b. işlarda keng qöllaniladi. V.lardan harbiy işda ham foydalaniladi (yana q. Aviatsiya).