Volter

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236–237-b. — ziyouz.com

Volter (Voltaire) 1taxallusi; asl nomi Mari Fransua Arue (Arouet) j (1694. 21.11 - Parij - 1778. 30. 5) -fransuz' yozuvçisi, faylasuf, tarixçi. Fransiya FA (1746), Rossiya FA faxriy (1746) a'zosi. Erkin fikrlilikda ayblanib qamalgan (1717, 1725). Birinçi fojia asari «Edip» qamoqda yozilgan; sahnalaştirilgan (1718). 1726 yda Angliyaga surgun qilingan. Umrining köp qismi muhojirlikda keçgan (1726— 78). Didro boşçiligidagi «Ensiklopediya»ni naşr etişda faol iştirok etgan (1751-78).

V. öz estetik qaraşlari va dramatik asarlarida klassitsizm an'anasi yölidan borgan, çerkov mutaassibligiga qarşi kuraşgan («Zaira», 1732; «Alzira», 1736). Fransuz ijtimoiy va davlat tuzumini özgartiriş ğoyasini ilgari surgan. U hokimiyatni ozodlik, tenglik va birodarlik qonunlariga qat'iy amal qiluvçi odil gyudşoh boşqarişini orzu qilgan. Uningça, konstitutsiyali monarxiya eng oqilona davlat tuzumidir.

V. falsafada deist (q. Deizm) J. Lokk, I. Nyutonning nazariyalari tarafdori. U moddiy dunyo mavjudligini, jamiyat taraqqiyotini tan olsa-da, «uni harakatga keltiruvçi kuç» — Xudo, deb bilgan («Falsafiy maktublar», 1733; «Metafizika töğrisidagi risola», 1734; «Nyuton falsafasining asoslari», 1738 va b.).

V. lirikasi Epikur falsafasi ruhida («Lisabon halokati haqida doston», 1756 va b.). Dostonlarida teskariçi guruhlar, absolyutizm tizimi tanqid qilingan («Genriada», 1728; «Orlean qizi», 1735 va b.). Falsafiy qissalari («Zadig», 1748; «Kandid», 1759; «Soddadil», 1767 v b.)da hamma narsa yaxşi deya da'vo qiluvçi mutlaq işonçni ham, hamma narsa yomon deguvçi mutlaq tuşkunlikni ham rad etadi, qirol saroyi, sud ma'muriyati va harbiy amaldorlarni foş qiladi. Dostonlarida Şarq mavzuidan keng foydalandi. V. Amir Temur va Uluğbek davri tarixini yaxşi bilgan. Uluğbekning «Ziji Köragoniy», D. Yerbeloning «Şarq kutubxonasi» qomusi, Klavixoning «1403 — 1406 yillarda Samarqanddagi Temur saroyiga sayohat kundaligi» (1582) kabi asarlar b-n tanişgan. Tarixiy mavzudagi «Millatlarning holatlari va odatlari haqida» (1753—58) kitobida yer yuzidagi qator davlatlar, monarx hukmdorlar haqida ma'lumot beradi. Asarning 3-jiddi Amir Temur va temuriylar xukmdorligiga bağişlangan. Bunda Amir Temurning öz davlatini kengaytiriş yölida olib borgan yurişlari, turk sultoni Boyazid b-n qilgan jangi, Örta Osiyoda yuritgan siyosati, Samarqandning poytaxt bölgani xususida xikoya qiladi. V. Uluğbek haqida, uning podşoligi, Samarqandda ilmu ma'rifatni taraqqiy ettirib, fan rivojiga katta hissa qöşganini hurmat b-n ta'kidlab «Uluğbekning buyukligi, uning qilgan işlari b-n belgilanadi. U Samarqandda birinçi Fanlar akademiyasini yaratdi, yer kurrasini örgandi, koinot va yulduzlarni kaşf etib maşhur jadval tuzdi...», deb yozadi. V. ijodi fransuz inqilobini (1783—94) ğoyaviy tayyorlaşda, umuman jahon ijtimoiyfalsafiy tafakkurida muhim örin tutadi. Asarlari jahon xalqlari tillariga, xususan özbek tiliga («Zagid yoki takdir», 1995) tarjima qilingan.

Q.: Deizm

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВОЛЬТЕР (Voltaire) 1тахаллуси; асл номи Мари Франсуа Аруэ (Arouet) j (1694. 21.11 - Париж - 1778. 30. 5) -француз’ ёзувчиси, файласуф, тарихчи. Франция ФА (1746), Россия ФА фахрий (1746) аъзоси. Эркин фикрлиликда айбланиб қамалган (1717, 1725). Биринчи фожиа асари «Эдип» қамоқда ёзилган; саҳналаштирилган (1718). 1726 йда Англияга сургун қилинган. Умрининг кўп қисми муҳожирликда кечган (1726— 78). Дидро бошчилигидаги «Энциклопедия»ни нашр этишда фаол иштирок этган (1751-78).

В. ўз эстетик қарашлари ва драматик асарларида классицизм анъанаси йўлидан борган, черков мутаассиблигига қарши курашган («Заира», 1732; «Альзира», 1736). Француз ижтимоий ва давлат тузумини ўзгартириш ғоясини илгари сурган. У ҳокимиятни озодлик, тенглик ва биродарлик қонунларига қатъий амал қилувчи одил гюдшоҳ бошқаришини орзу қилган. Унингча, конституцияли монархия энг оқилона давлат тузумидир.

В. фалсафада деист (қ. Деизм) Ж. Локк, И. Ньютоннинг назариялари тарафдори. У моддий дунё мавжудлигини, жамият тараққиётини тан олса-да, «уни ҳаракатга келтирувчи куч» — Худо, деб билган («Фалсафий мактублар», 1733; «Метафизика тўғрисидаги рисола», 1734; «Ньютон фалсафасининг асослари», 1738 ва б.).

В. лирикаси Эпикур фалсафаси руҳида («Лисабон ҳалокати ҳақида достон», 1756 ва б.). Достонларида тескаричи гуруҳлар, абсолютизм тизими танқид қилинган («Генриада», 1728; «Орлеан қизи», 1735 ва б.). Фалсафий қиссалари («Задиг», 1748; «Кандид», 1759; «Соддадил», 1767 в б.)да ҳамма нарса яхши дея даъво қилувчи мутлақ ишончни ҳам, ҳамма нарса ёмон дегувчи мутлақ тушкунликни ҳам рад этади, қирол саройи, суд маъмурияти ва ҳарбий амалдорларни фош қилади. Достонларида Шарқ мавзуидан кенг фойдаланди. В. Амир Темур ва Улуғбек даври тарихини яхши билган. Улуғбекнинг «Зижи Кўрагоний», Д. Ербелонинг «Шарқ кутубхонаси» қомуси, Клавихонинг «1403 — 1406 йилларда Самарқанддаги Темур саройига саёҳат кундалиги» (1582) каби асарлар б-н танишган. Тарихий мавзудаги «Миллатларнинг ҳолатлари ва одатлари ҳақида» (1753—58) китобида ер юзидаги қатор давлатлар, монарх ҳукмдорлар ҳақида маълумот беради. Асарнинг 3-жидди Амир Темур ва темурийлар хукмдорлигига бағишланган. Бунда Амир Темурнинг ўз давлатини кенгайтириш йўлида олиб борган юришлари, турк султони Боязид б-н қилган жанги, Ўрта Осиёда юритган сиёсати, Самарқанднинг пойтахт бўлгани хусусида хикоя қилади. В. Улуғбек ҳақида, унинг подшолиги, Самарқандда илму маърифатни тараққий эттириб, фан ривожига катта ҳисса қўшганини ҳурмат б-н таъкидлаб «Улуғбекнинг буюклиги, унинг қилган ишлари б-н белгиланади. У Самарқандда биринчи Фанлар академиясини яратди, ер куррасини ўрганди, коинот ва юлдузларни кашф этиб машҳур жадвал тузди...», деб ёзади. В. ижоди француз инқилобини (1783—94) ғоявий тайёрлашда, умуман жаҳон ижтимоийфалсафий тафаккурида муҳим ўрин тутади. Асарлари жаҳон халқлари тилларига, хусусан ўзбек тилига («Загид ёки такдир», 1995) таржима қилинган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.