Volter

Volter (fransuzça Voltaire; asl ismi Fransua Mari Arue; 1694-yil 21-noyabr, Parij — 1778-yil 30-may, Parij) — fransuz yozuvçisi, faylasufi va tarixçisi, Ma'rifat davrining eng taniqli namoyandalaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, u 20 mingdan ortiq xat va 2 mingdan ortiq kitob hamda risola yozgan; eng maşhur asari — «Kandid» falsafiy qissasi. ÖzME'ga köra, Volter 1746-yilda Fransiya akademiyasiga va Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy a'zoligiga saylangan.1

Volter erkin fikrlari uçun bir neça bor ta'qib qilingan. ÖzME'ga köra, u 1717 va 1725-yillarda qamoqqa olingan; birinçi fojiasi «Edip»ni qamoqda yozgan va u 1718-yilda sahnaga qöyilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, regentni masxara qilgan şe'ri uçun Bastiliyada ön bir oy yotgan, «Volter» taxallusini esa 1718-yilda, qamoqdan çiqqaç, olgan.

1726-yilda zodagon Roan-Şabo bilan janjallaşgaç, u yana Bastiliyaga qamalgan va qamoq örniga Angliyaga surgunni tanlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Angliyadagi hayot uning qaraşlariga katta ta'sir körsatgan. U yerdagi taassurotlari asosida yozilgan «Falsafiy maktublar» 1734-yilda çiqib, katta şov-şuvga sabab bölgan va Volter hibsdan qoçib, matematik Emili dyu Şatlening Sire qasrida panoh topgan. 1750-yilda Prussiya qiroli Fridrix II taklifi bilan Potsdamga köçgan, ammo qirol bilan munosabati buzilib, 1753-yilda u yerdan ketgan. 1758-yil oxirida Fransiya–Şveysariya çegarasidagi Ferneyda mulk sotib olib, umrining qariyb söngği yigirma yilini şu yerda ötkazgan. ÖzME'ga köra, Volter umrining katta qismini (1726–1778) Parijdan uzoqda keçirgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1778-yil fevralida u yigirma beş yildan ortiq tanaffusdan söng Parijga qaytgan, «Iren» fojiasining sahnalaştirilişini körgan va şu yil 30-mayda vafot etgan. 1791-yil 11-iyulda Fransiya Milliy majlisi uni inqilobning ğoyaviy ötmişdoşi sifatida e'tirof etib, xokini Panteonga köçirtirgan.

ÖzME'ga köra, Volter falsafada deist bölgan va Jon Lokk hamda Isaak Nyuton nazariyalarini qöllab-quvvatlagan: u moddiy dunyo va jamiyat taraqqiyotini tan olgan, lekin olamni harakatga keltiruvçi birlamçi kuç sifatida Xudoni e'tirof etgan. Bu qaraşlar «Falsafiy maktublar» (1733), «Metafizika haqida risola» (1734) va «Nyuton falsafasining asoslari» (1738) asarlarida bayon qilingan.

Volter diniy mutaassiblik va adolatsizlikka qarşi faol kuraşgan. ÖzME'ga köra, u davlatni ozodlik, tenglik va birodarlik qonunlariga qat'iy amal qiladigan adolatli hukmdor boşqarişini orzu qilgan va konstitutsiyaviy monarxiyani eng oqilona tuzum deb bilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1762-yildan u nohaq ta'qib qilingan kişilarni, xususan, 1763-yilda qiynoqda öldirilgan protestant savdogar Jan Kalasni himoya qilib çiqqan va bu işga bağişlab «Bağrikenglik haqida risola» yozgan. U Didro boşçiligidagi «Ensiklopediya»ni naşr qilişda ham faol qatnaşgan.

ÖzME'ga köra, Volter dramaturgiyada klassitsizm an'analarini davom ettirgan, «Zaira» (1732) va «Alzira» (1736) fojialarida diniy mutaassiblikni qoralagan. «Genriada» (1728) va «Orlean qizi» kabi dostonlarida mutlaq monarxiya tartiblari tanqid qilingan, «Lissabon halokati haqida doston» (1756) esa falsafiy lirikaning namunasi. «Zadig» (1748), «Kandid» (1759) va «Soddadil» (1767) falsafiy qissalarida u «hamma narsa yaxşi» degan soxta optimizmni ham, «hamma narsa yomon» degan tuşkunlikni ham rad etadi, saroy, sud va harbiy amaldorlar illatlarini foş qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, «Kandid»da u, ayniqsa, Leybnitsning «biz mumkin bölgan dunyolarning eng yaxşisida yaşaymiz» degan qaraşini masxara qilgan.

ÖzME'ga köra, Volter asarlarida Şarq mavzusidan keng foydalangan, Amir Temur va Uluğbek davri tarixini yaxşi bilgan. U Uluğbekning «Ziji Köragoniy» asari, Erbeloning «Şarq kutubxonasi» qomusi va Klavixoning Samarqanddagi Temur saroyiga safari haqidagi kundaligi bilan tanişgan. ÖzME'ga köra, «Millatlarning urf-odatlari va ruhi haqida tajriba» (1753–1758) asarining uçinçi jildi Amir Temur va temuriylarga bağişlangan: unda Temurning yurişlari, Boyazid bilan jangi va Samarqandning poytaxt sifatidagi mavqei hikoya qilinadi. Volter Uluğbekni ilm-fan homiysi sifatida yuksak baholab, «Uluğbekning buyukligi, uning qilgan işlari bilan belgilanadi. U Samarqandda birinçi Fanlar akademiyasini yaratdi, yer kurrasini örgandi, koinot va yulduzlarni kaşf etib maşhur jadval tuzdi...» deb yozgan.

ÖzME'ga köra, Volter ijodi fransuz inqilobini ğoyaviy tayyorlaşda va jahon ijtimoiy-falsafiy tafakkurida muhim örin tutadi. Uning asarlari köp tillarga, jumladan, özbek tiliga ham tarjima qilingan («Zadig yoki taqdir», 1995).