Xitoy-Tibet tillari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 148–149-b. — ziyouz.com
Xitoy-Tibet tillari XITOY-TIBET TILLARI, sin tibet tillari — jahondagi eng yirik til oilalaridan biri; XXR, Myanma (Birma), Nepal, Butanda va Hindistonning şim.şarqiy qismida tarqalgan 100 dan ortiq, ba'zi ma'lumotlarga kura, bir neça yuz qabilaviy va milliy tilni öz içiga oladi. Sözlaşuvçilarning umumiy soni, 2003 y. ma'lumotlariga köra, 1 mlrd. 360 mln.dan ortadi (şundan 1 mlrd. 320 mln.dan ortiqroği xitoy tilida sözlaşadi).
Hoz. tilşunoslikda X.t.t., odatda, ularning içki bölinişi va dunyo lingvistik xaritasidagi örniga qarab 2 asosiy tarmoqqa ajratiladi: 1tarmoqni köplab lahjalar va şeva guruhlariga ega bölgan xitoy tili taşkil etadi. Ba'zi tasniflarda dungan tili ham şu tarmoqqa mansub deb körsatiladi; 2tarmoqni tibetbirma tillari taşkil etadi. Uşbu tarmoqdagi asosiy tillar yoki qarindoş tillar guruxlari quyidagilardir: birma tili — Myanma davlatining rasmiy tili (35 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi); tibet tili — asosan XXRda, qisman Nepal va Butanda, Hindistonning Kaşmir hududida tarqalgan (6 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi), karen tillari — Myanma va Tailandsa tarqalgan (tegişli ravişda 3,5 mln.dan va 200 mingdan ortiq kişi sözlaşadi); xani — XXRda tarqalgan (1,5 mln.ga yaqin kişi sözlaşadi), manipuri — Hindistonning Assom va Tripuri ştatlarida, şuningdek, Bangladeş va Myanmada tarqalgan (1 mln. 300 mingga yaqin kişi sözlaşadi); bodo (kaçari) — Hindistonda tarqalgan (800 ming kişi sözlaşadi); g ar o — Hindistonda tarqalgan (800 ming kişi sözlaşadi); szinpo (kaçin ) — XXR va Myanmada tarqalgan (600 mingdan ortiq kişi sözlaşadi); lisu — XXRda tarqalgan (600 mingga yaqin kişi sözlaşadi); tamang, nevar va gurun tillari — Nepalda tarqalgan (har birida 500 mingdan ortiq kişi sözlaşadi) va b.
X.t.t. böğinli, ozmiköpmi agglyutinatsiyaga moyil bölgan amorf tillardir. Böğin asosiy fonetik birlik bölib, bunda böğinlar çegarasi bir paytning özida morfema va sözlarning çegarasi ham hisoblanadi. Böğin tarkibidagi tovuşlar qat'iy belgilangan tartibda joylaşadi. Böğin oxirida uçraydigan undoşlar soniga Karaganda böğin boşida uçraşi mumkin bölgan undoşlar soni ortikroqair. Köp tillarda ton mavjud (q. Tonal tillar). Tarixi yaxşi örganilgan tillarda konsonantizm (undoşlar tizimi)ning astasekin soddalaşgani hamda unlilar va tonlar tizimining murakkablaşganini kuzatiş mumkin. Umumiy qoidaga köra, morfema böğinga teng keladi, özak esa özgarmaydi. Lekin barça X.t.t.da xam uşbu qoidaga töliq rioya qilinavermaydi. Özaklarni qöşiş söz yasaşning asosiy usulidir.
X.t.t.ning yozuvlari 3 asosiy turga: ideografik yozuv, hind yozuvidan kelib çiqqan fonetik yozuv va yaqin vaqtlarda lotin yoki rus alifbolari asosida yaratilgan yozuvlarga bölinadi. 1turdagi yozuvga xitoy iyerogliflari (q. Xitoy yozuvi; ilk yozma yodgorliklari mil. av. 14—13-a.larga mansub), tangut yozuvi ( 11-a., hozir yöqolgan), nasa yozuvi, i yozuvi kabilar kiradi. 2turdagi yozuvga eng avvalo tibet alifbosi (7-a.dan mavjud) vabirma alifbosi (11-a.dan mavjud) kiradi. Nevari (12-a.dan ma'lum), rong (17-a. oxiridan ma'lum), manipuri va birma yozuvlari unça keng tarqalmagan. Mazkur yozuvlarning umumiy öziga xosligi şundaki, ularda «a» unlisi maxsus şaklga ega emas — tegişli undoşlar ana şu unli bilan birga öqiladi; boşqa unlilarning belgilari ham undoşni ifodalovçi harfning yo ostiga, yo ustiga joylaştiriladi. Lotin alifbosi asosidagi yozuvlar XXR va Myanmadagi bir qança tillar (mas, i tili) uçun işlab çiqilgan. Rossiya va Qozoğistonda yaşovçi dunganlar esa rus alifbosi asosidagi yozuvdan foydalanadilar. X.t.t.ni kiyosiy va tipologik örganiş 19-a.ning 80—90-y.laridan boşlangan.
Ad.: Yaxontov S. Ye., Glottoxronologiya i kitayskotibetskaya semya yazikov, M., 1964.
Abduvahob Madvaliyev.
Q.: Tonal tillar, Xitoy yozuvi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХИТОЙ-ТИБЕТ ТИЛЛАРИ, син тибет тиллари — жаҳондаги энг йирик тил оилаларидан бири; ХХР, Мьянма (Бирма), Непал, Бутанда ва Ҳиндистоннинг шим.шарқий қисмида тарқалган 100 дан ортиқ, баъзи маълумотларга кура, бир неча юз қабилавий ва миллий тилни ўз ичига олади. Сўзлашувчиларнинг умумий сони, 2003 й. маълумотларига кўра, 1 млрд. 360 млн.дан ортади (шундан 1 млрд. 320 млн.дан ортиқроғи хитой тилида сўзлашади).
Ҳоз. тилшуносликда Х.т.т., одатда, уларнинг ички бўлиниши ва дунё лингвистик харитасидаги ўрнига қараб 2 асосий тармоққа ажратилади: 1тармоқни кўплаб лаҳжалар ва шева гуруҳларига эга бўлган хитой тили ташкил этади. Баъзи таснифларда дунган тили ҳам шу тармоққа мансуб деб кўрсатилади; 2тармоқни тибетбирма тиллари ташкил этади. Ушбу тармоқдаги асосий тиллар ёки қариндош тиллар гурухлари қуйидагилардир: бирма тили — Мьянма давлатининг расмий тили (35 млн.га яқин киши сўзлашади); тибет тили — асосан ХХРда, қисман Непал ва Бутанда, Ҳиндистоннинг Кашмир ҳудудида тарқалган (6 млн.га яқин киши сўзлашади), карен тиллари — Мьянма ва Таиландца тарқалган (тегишли равишда 3,5 млн.дан ва 200 мингдан ортиқ киши сўзлашади); хани — ХХРда тарқалган (1,5 млн.га яқин киши сўзлашади), манипури — Ҳиндистоннинг Ассом ва Трипури штатларида, шунингдек, Бангладеш ва Мьянмада тарқалган (1 млн. 300 мингга яқин киши сўзлашади); бодо (качари) — Ҳиндистонда тарқалган (800 минг киши сўзлашади); г ар о — Ҳиндистонда тарқалган (800 минг киши сўзлашади); цзинпо (качин ) — ХХР ва Мьянмада тарқалган (600 мингдан ортиқ киши сўзлашади); лису — ХХРда тарқалган (600 мингга яқин киши сўзлашади); таманг, невар ва гурун тиллари — Непалда тарқалган (ҳар бирида 500 мингдан ортиқ киши сўзлашади) ва б.
Х.т.т. бўғинли, озмикўпми агглютинацияга мойил бўлган аморф тиллардир. Бўғин асосий фонетик бирлик бўлиб, бунда бўғинлар чегараси бир пайтнинг ўзида морфема ва сўзларнинг чегараси ҳам ҳисобланади. Бўғин таркибидаги товушлар қатъий белгиланган тартибда жойлашади. Бўғин охирида учрайдиган ундошлар сонига Караганда бўғин бошида учраши мумкин бўлган ундошлар сони ортикроқаир. Кўп тилларда тон мавжуд (қ. Тонал тиллар). Тарихи яхши ўрганилган тилларда консонантизм (ундошлар тизими)нинг астасекин соддалашгани ҳамда унлилар ва тонлар тизимининг мураккаблашганини кузатиш мумкин. Умумий қоидага кўра, морфема бўғинга тенг келади, ўзак эса ўзгармайди. Лекин барча Х.т.т.да хам ушбу қоидага тўлиқ риоя қилинавермайди. Ўзакларни қўшиш сўз ясашнинг асосий усулидир.
Х.т.т.нинг ёзувлари 3 асосий турга: идеографик ёзув, ҳинд ёзувидан келиб чиққан фонетик ёзув ва яқин вақтларда лотин ёки рус алифболари асосида яратилган ёзувларга бўлинади. 1турдаги ёзувга хитой иероглифлари (қ. Хитой ёзуви; илк ёзма ёдгорликлари мил. ав. 14—13-а.ларга мансуб), тангут ёзуви ( 11-а., ҳозир йўқолган), наса ёзуви, и ёзуви кабилар киради. 2турдаги ёзувга энг аввало тибет алифбоси (7-а.дан мавжуд) вабирма алифбоси (11-а.дан мавжуд) киради. Невари (12-а.дан маълум), ронг (17-а. охиридан маълум), манипури ва бирма ёзувлари унча кенг тарқалмаган. Мазкур ёзувларнинг умумий ўзига хослиги шундаки, уларда «а» унлиси махсус шаклга эга эмас — тегишли ундошлар ана шу унли билан бирга ўқилади; бошқа унлиларнинг белгилари ҳам ундошни ифодаловчи ҳарфнинг ё остига, ё устига жойлаштирилади. Лотин алифбоси асосидаги ёзувлар ХХР ва Мьянмадаги бир қанча тиллар (мас, и тили) учун ишлаб чиқилган. Россия ва Қозоғистонда яшовчи дунганлар эса рус алифбоси асосидаги ёзувдан фойдаланадилар. Х.т.т.ни киёсий ва типологик ўрганиш 19-а.нинг 80—90-й.ларидан бошланган.
Ад.: Яхонтов С. Е., Глоттохронология и китайскотибетская семья языков, М., 1964.
Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.