Xitoy tili

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 146–147-b. — ziyouz.com

Xitoy tili — xutoy-tibet tillari oilasiga mansub tillardan biri. XXRning rasmiy davlat tili. Unda XXRning 92% aholisi — 1 mlrd. 292 mln.dan ortiq kişi sözlaşadi (2003 y.). X.t., şuningdek, Indoneziya, Kambodja, Laos, Vyetnam, Myanma, Malayziya, Tailand, Singapur, Bruney, Syangan, Aomin, Filippin, Yaponiya, Koreya va dunyoning boşqa mamlakatlarida tarqalgan (30 mln.dan ortiqkişi sözlaşadi). BMTning rasmiy va işçi tillaridan biri.

X.t.da asosan, 7 lahja guruhi farqlanadi: 1) şim. (bu lahjada 70% kişi sözlaşadi va u hoz. adabiy X.t.ga asos bölgan); 2) u; 3) syan; 4) gan; 5) xakka; 6) yue; 7) min. Bu lahjalar fonetik va leksik jihatdan özaro katta farq qiladi, hatto lahjalarning vakillari bir-birlarini tuşunmay qoladilar; biroq ularning grammatik qurilişi va luğat tarkibi yagonadir. Lahjalar muntazam tarzdagi tovuşiy mosliklar orqali özaro boğlangan. X.t.ning fonetik meyorlari Pekin ş. talaffuziga asoslanadi.

X.t. ga oid qad. yozma yodgorliklar (toş, bronza, suyak va b.ga yozilgan yozuvlar) mil. av. 2ming yillikning 2-yarmiga oid. Qad. adabiy yodnomalar — «Şutszin» («Tarix kitobi») va «Şitszin» («Qöşiqlar kitobi») mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmiga oid. Öşa davrdagi jonli lahjalar asosida qad. adabiy X.t. — venyan vujudga kelgan. Keyinçalik u oğzaki jonli tildan uzokdaşib, mil. 1-ming yillikda xalq tuşunmaydigan til bölib qolgan. Şu sababli mil. 1-ming yillikda yangi (sodda) yozma til — bayxua vujudga keladi; şim. bayxua tili keyinroq umumxalq X.t. — putunxua (umumxalqqa tuşunarli til) uçun asos böldi. 20-a.ning 1-yarmida putunxua qad. X.t. — venyanni tamoman siqib çiqarib, yagona milliy til bölib qoldi.

X.t.dagi morfema va sodda sözlar odatda bir böğinlidir. Böğin tarkibiga kiruvçi undoş va unli tovuşlar (ularning soni haqida hanuz yagona fikr yöq) ma'lum bir tartibda joylaşadi. Mas, bir neça undoş tovuş ketmaket kelişi mumkin emas, biroq unlilar ketmaket, özaro birikib kelişi mumkin. Töliq tarkibli xitoy böğinida birinçi örinda hamişa undoş tovuş turadi, ikkinçi örinda 1unli, undan keyin 2unli, oxirida esa yarim (kuçsiz) unli yoki burun tovuşi joylaşadi. Qat'iy tartibga qaramasdan X.t.da böğin tarkibiga kiruvçi tovuşlarning hammasi ham bir-biri bilan birika olmaydi, şuning uçun xitoy böğinlarining mikdori çegaralangandir. Putunxuada 414 böğin, ton (ohang—musiqiy ovoz) variantlarini hisobga olganda, 1324 böğin bor. X.t.da ton (ohang), tovuşga öxşab, ma'no farqlaş vazifasini bajaradi (q. Tonal tillar). Agar bir böğin 4 xil ton bilan talaffuz etilsa, 4 ta har xil ma'noli söz hosil böladi.

X.t.da bir böğinli sözlarga nisbatan ikki böğinli sözlar köproq. Terminologiyaning rivojlanişi natijasida ikkidan ortiq böğinli sözlar ham köpaymoqda. Söz yasalişi söz qöşiş, affiksatsiya va konversiya (bir söz turkumidan boşqa söz turkumiga ötiş) orqali amalga oşadi. Söz yasaş qoliplari söz birikmalari qoliplariga öxşaş bölganligidan ba'zan yasama, qöşma sözlarni söz birikmalaridan ajratib oliş qiyin.

X.t.da deyarli özlaşma sözlar yöq. Öziga xos morfologik va sintaktik xususiyatlarga ega. X.t., asosan, amorf tillardan bölsada, ayrim hollarda agglyutinativ belgilar ham uçraydi. X.t. iyeroglifik yozuvdan foydalanadi (q. Xitoy yozuvi).

LA.Torelov V. I., Praktiçeskaya grammatika kitayskogo yazika, M., 1957; Solnsev V . M., Oçerki po sovremennomu kitayskomu yaziku, M., 1957; Yaxontov S. Ye., Drevnekitayskiy yazik, M., 1965; Hidoyatova Ş., Karimov A., Aminov E., Xitoy tili grammatikasi (fonetika va iyeroglifik yozuv), T., 2004.

Akramjon Karimov.

Q.: Tonal tillar, Xitoy yozuvi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ХИТОЙ ТИЛИ — xuтой-тибет тиллари оиласига мансуб тиллардан бири. ХХРнинг расмий давлат тили. Унда ХХРнинг 92% аҳолиси — 1 млрд. 292 млн.дан ортиқ киши сўзлашади (2003 й.). Х.т., шунингдек, Индонезия, Камбоджа, Лаос, Вьетнам, Мьянма, Малайзия, Таиланд, Сингапур, Бруней, Сянган, Аомин, Филиппин, Япония, Корея ва дунёнинг бошқа мамлакатларида тарқалган (30 млн.дан ортиқкиши сўзлашади). БМТнинг расмий ва ишчи тилларидан бири.

Х.т.да асосан, 7 лаҳжа гуруҳи фарқланади: 1) шим. (бу лаҳжада 70% киши сўзлашади ва у ҳоз. адабий Х.т.га асос бўлган); 2) у; 3) сян; 4) ган; 5) хакка; 6) юэ; 7) минь. Бу лаҳжалар фонетик ва лексик жиҳатдан ўзаро катта фарқ қилади, ҳатто лаҳжаларнинг вакиллари бир-бирларини тушунмай қоладилар; бироқ уларнинг грамматик қурилиши ва луғат таркиби ягонадир. Лаҳжалар мунтазам тарздаги товуший мосликлар орқали ўзаро боғланган. Х.т.нинг фонетик меъёрлари Пекин ш. талаффузига асосланади.

Х.т. га оид қад. ёзма ёдгорликлар (тош, бронза, суяк ва б.га ёзилган ёзувлар) мил. ав. 2минг йилликнинг 2-ярмига оид. Қад. адабий ёдномалар — «Шуцзин» («Тарих китоби») ва «Шицзин» («Қўшиқлар китоби») мил. ав. 1-минг йилликнинг 1-ярмига оид. Ўша даврдаги жонли лаҳжалар асосида қад. адабий Х.т. — веньянь вужудга келган. Кейинчалик у оғзаки жонли тилдан узокдашиб, мил. 1-минг йилликда халқ тушунмайдиган тил бўлиб қолган. Шу сабабли мил. 1-минг йилликда янги (содда) ёзма тил — байхуа вужудга келади; шим. байхуа тили кейинроқ умумхалқ Х.т. — путунхуа (умумхалққа тушунарли тил) учун асос бўлди. 20-а.нинг 1-ярмида путунхуа қад. Х.т. — веньянни тамоман сиқиб чиқариб, ягона миллий тил бўлиб қолди.

Х.т.даги морфема ва содда сўзлар одатда бир бўғинлидир. Бўғин таркибига кирувчи ундош ва унли товушлар (уларнинг сони ҳақида ҳануз ягона фикр йўқ) маълум бир тартибда жойлашади. Мас, бир неча ундош товуш кетмакет келиши мумкин эмас, бироқ унлилар кетмакет, ўзаро бирикиб келиши мумкин. Тўлиқ таркибли хитой бўғинида биринчи ўринда ҳамиша ундош товуш туради, иккинчи ўринда 1унли, ундан кейин 2унли, охирида эса ярим (кучсиз) унли ёки бурун товуши жойлашади. Қатъий тартибга қарамасдан Х.т.да бўғин таркибига кирувчи товушларнинг ҳаммаси ҳам бир-бири билан бирика олмайди, шунинг учун хитой бўғинларининг микдори чегаралангандир. Путунхуада 414 бўғин, тон (оҳанг—мусиқий овоз) вариантларини ҳисобга олганда, 1324 бўғин бор. Х.т.да тон (оҳанг), товушга ўхшаб, маъно фарқлаш вазифасини бажаради (қ. Тонал тиллар). Агар бир бўғин 4 хил тон билан талаффуз этилса, 4 та ҳар хил маъноли сўз ҳосил бўлади.

Х.т.да бир бўғинли сўзларга нисбатан икки бўғинли сўзлар кўпроқ. Терминологиянинг ривожланиши натижасида иккидан ортиқ бўғинли сўзлар ҳам кўпаймоқда. Сўз ясалиши сўз қўшиш, аффиксация ва конверсия (бир сўз туркумидан бошқа сўз туркумига ўтиш) орқали амалга ошади. Сўз ясаш қолиплари сўз бирикмалари қолипларига ўхшаш бўлганлигидан баъзан ясама, қўшма сўзларни сўз бирикмаларидан ажратиб олиш қийин.

Х.т.да деярли ўзлашма сўзлар йўқ. Ўзига хос морфологик ва синтактик хусусиятларга эга. Х.т., асосан, аморф тиллардан бўлсада, айрим ҳолларда агглютинатив белгилар ҳам учрайди. Х.т. иероглифик ёзувдан фойдаланади (қ. Хитой ёзуви).

ЛА.Торелов В. И., Практическая грамматика китайского языка, М., 1957; Солнцев В . М., Очерки по современному китайскому языку, М., 1957; Яхонтов С. Е., Древнекитайский язык, М., 1965; Ҳидоятова Ш., Каримов А., Аминов Э., Хитой тили грамматикаси (фонетика ва иероглифик ёзув), Т., 2004.

Акрамжон Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.