Xoreografiya
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 235-b. — ziyouz.com
Xoreografiya (yun. choreia — raqs va ... grafiya) — 1) şartli belgilar asosida yoki sözlar bilan bayon etiş orqali raqsni yoziş. 15-a. oxiridan raqsni yoziş böyiça urinişlar bölgan bölsada, asosan, 17-a. oxiri — 18-a. boşlaridagina bal va sahna raqsi nazariyasini işlab çiqilgani tufayli bir guruh fransuz baletmeysterlari va raqs öqituvçilari (P. Boşan, R. Fyoye, Favye, P. Romo) raqsni yozib oliş tizimini işlab çiqsilar. «X.» atamasi dastlab R. Fyoye tomonidan «Xoreografiya, yoxud rake yozuvi san'ati» kitobi (1700)da qöllanilgan. 20-a. davomida dunening turli mamlakatlarida raqs yozişning 70 dan ortiq tizimlari joriy qilingan bölib, şu asosda xalq raqslari, balet spektakllarini yozib oliş yölga qöyilgan. Ularni, asosan, 3 toifaga böliş mumkin: rake harakatlarini şartli belgilar bilan ifoda qiliş, söz bilan bayon etiş va nota yozuvida şartli belgilar qöşib yoziş. Oxirgi bandi Xitoy va Jan. Koreyada keng tarqalgan. Özbekistonda garçi raqs asrlar davomida yaşab, rivojlanib kelgan bölsada, ötmişda raqs yozilmagan. Natijada qançadanqança mumtoz va xalq raqslari izsiz yöqolib ketgan. 1936— 41 y.lardagina etnograf Iraida Vaxta «Katta öyin» nomli Farğona raqs turkumini söz bilan yozib olgan. Unga Ğulom Zafariy va musiqaşunos Ye. Romanovskaya yaqindan yordam bergan. Şu davrda Usta Olim Komilov bilan Tamaraxonim «Doyra darsi» maşgulotlarini yaratib, şu asosda yoş ijroçilarni tarbiya qila boşlagan. Ammo rake yozuvini yaratiş uçun muayyan bir tizim işlab çiqiş lozim edi. Bu işni Roziya Karimova raqs harakatlari asosida işlab çiqdi. «Farğona raqsi», «Xorazm raqsi», «Buxoro raqsi», qöllanmalari, «Özbek raqslari» dareligi va b.; 2) xalq raksi yönalişidagi va balet spektakllarini ijod qiliş san'ati. Şu ma'noda «X.» atamasi 19-a. örtalaridan qöllana boşlagan. Şu sababli «baletmeyster» atamasi örniga ba'zan «xoreograf» atamasi işlatiladi; 3) san'atşunoslikda 19-a. oxiri — 20-a. boşlaridan «X.» atamasi umuman raqs san'atini, balet teatrini ifodalovçi keng ma'noda işlatila boşlandi. (Yana q. Raqs).
Ad..Karimova R., Özbek raqslari, T., 2003.
Muhsin Qodirov.
Q.: Raqs
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОРЕОГРАФИЯ (юн. choreia — рақс ва ... графия) — 1) шартли белгилар асосида ёки сўзлар билан баён этиш орқали рақсни ёзиш. 15-а. охиридан рақсни ёзиш бўйича уринишлар бўлган бўлсада, асосан, 17-а. охири — 18-а. бошларидагина бал ва саҳна рақси назариясини ишлаб чиқилгани туфайли бир гуруҳ француз балетмейстерлари ва рақс ўқитувчилари (П. Бошан, Р. Фёйе, Фавье, П. Ромо) рақсни ёзиб олиш тизимини ишлаб чиқцилар. «X.» атамаси дастлаб Р. Фёйе томонидан «Хореография, ёхуд раке ёзуви санъати» китоби (1700)да қўлланилган. 20-а. давомида дуненинг турли мамлакатларида рақс ёзишнинг 70 дан ортиқ тизимлари жорий қилинган бўлиб, шу асосда халқ рақслари, балет спектаклларини ёзиб олиш йўлга қўйилган. Уларни, асосан, 3 тоифага бўлиш мумкин: раке ҳаракатларини шартли белгилар билан ифода қилиш, сўз билан баён этиш ва нота ёзувида шартли белгилар қўшиб ёзиш. Охирги банди Хитой ва Жан. Кореяда кенг тарқалган. Ўзбекистонда гарчи рақс асрлар давомида яшаб, ривожланиб келган бўлсада, ўтмишда рақс ёзилмаган. Натижада қанчаданқанча мумтоз ва халқ рақслари изсиз йўқолиб кетган. 1936— 41 й.лардагина этнограф Ираида Вахта «Катта ўйин» номли Фарғона рақс туркумини сўз билан ёзиб олган. Унга Ғулом Зафарий ва мусиқашунос Е. Романовская яқиндан ёрдам берган. Шу даврда Уста Олим Комилов билан Тамарахоним «Дойра дарси» машгулотларини яратиб, шу асосда ёш ижрочиларни тарбия қила бошлаган. Аммо раке ёзувини яратиш учун муайян бир тизим ишлаб чиқиш лозим эди. Бу ишни Розия Каримова рақс ҳаракатлари асосида ишлаб чиқди. «Фарғона рақси», «Хоразм рақси», «Бухоро рақси», қўлланмалари, «Ўзбек рақслари» дарелиги ва б.; 2) халқ ракси йўналишидаги ва балет спектаклларини ижод қилиш санъати. Шу маънода «X.» атамаси 19-а. ўрталаридан қўллана бошлаган. Шу сабабли «балетмейстер» атамаси ўрнига баъзан «хореограф» атамаси ишлатилади; 3) санъатшуносликда 19-а. охири — 20-а. бошларидан «X.» атамаси умуман рақс санъатини, балет театрини ифодаловчи кенг маънода ишлатила бошланди. (Яна қ. Рақс).
Ад..Каримова Р., Ўзбек рақслари, Т., 2003.
Муҳсин Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.