Xotira

Xotira — in'ikos etilgan narsa va hodisalarni yoki ötmiş tajribalarni esda qoldiriş va zarur bölganda tiklaşdan iborat psixik jarayon. U nerv sistemasi xususiyatlaridan biri bölib, taşqi olam voqealari va organizm reaksiyalari hakidagi axborotni uzoq saklaş hamda uni ong faoliyatida va xulq, xattiharakat doirasida takror tiklaş qobiliyatida namoyon böladi.

X. hakidagi dastlabki ilmiy qaraşlar Şarq mutafakkirlari va yunon faylasuflari (Aristotel va b.)da uçraydi. Xususan, Forobiy X.ga bilişdagi aqliy jarayonning tarkibiy qismi sifatida qarab, X.ni faqat insonga emas, hayvonga ham xos xususiyat ekanini alohida ta'kidlagan.

X.ning fiziologik asosi boş miya yarim şarlari pöstloğining muvaqqat boğlanişi (q. Assotsiatsiya) va ularning keyingi faoliyatidan iborat. X. kulami, axborotlarning uzoq vakt va mustaxkam saklanişi, şuningdek, muhitdagi murakkab signallarni idrok etiş va adekvat reaksiyalarda işlab çikiş boş miya nerv hujayralari (neyronlar) sonining köpayib borişi hamda uning strukturasi murakkablaşuvi jarayonida ösib boradi. Fiziologik tadqiqotlarda qisqa va uzok, muddatli X.lar qayd etilgan. Qisqa muddatli X.da axborotlar bir neça dakiqadan bir neça ön minutgaça saqlanadi, neyronlar işiga xalal berilganda (mas, elektr şok, narkoz ta'sirida) u buziladi. Uzoq muddatli X.da axborotlar odam umri böyi saqlanib turli ta'sirlarga çidamli böladi. Kisqa muddatli X. astasekin uzoq muddatli X.ga aylanadi. X. ruhiyatning ötmiş holati bilan hozirgi holati va kelgusidagi holatlarga tayyorlaş jarayonlari örtasidagi özaro aloqadorlikni körsatadi. Boşqa psixik hodisalar kabi X. ham şaxsning xususiyatlari, uning ehtiyoji, qiziqişlari, odati, fe'latvori va ş.k. bilan uzviy boğliq.

X. namoyon bölişdagi şakliga köra, şartli ravişda emotsional X. (histuyğuni esda tutiş), obraz X.si (narsalarning tasviri va xususiyatlarini esda tutiş), sözmantiq X.si (narsalarning mohiyati, mazmunini söz bilan ifodalangan hodda esda tutiş) kabi turlarga bölinadi. Bulardan insonda

sözmantiq X.si yetakçi örin tutadi. X.ning barça turi bir-birlari bilan çambarças boğliq holda keçadi. Psixologiyada, şuningdek, ixtiyoriy va ixtiyorsiz X.lar farq qilinadi. Ixtiyoriy X.da muayyan materialni esda olib qoliş oldindan maqsad qilib qöyiladi; ixtiyorsiz X.da bunday maksad bölmaydi — biror faoliyatda (mas, mehnat jarayonida yoki kim bilandir suhbatlaşib turilganda) özözidan esda saqlab qolinadi. Barqarorligi jihatdan ixtiyoriy X. ixtiyorsiz X.dan samaraliroq.

Fanda X. bilan boğliq ravişda unutiş masalasini örganişga ahamiyat berilmoqda. «Normal» unutişni psixik kasalliklardagi X. buzilişidan farq qilmoq kerak. Bu kasalliklarda X. susayişi (gipomneziya), yöqolişi (amneziya) yoki bir tomonlama kuçayişi (gipermneziya) kuzatiladi. Ba'zi kasalliklarda u sifat jihatdan buziladi: bemorga bölmagan voqealarni göyoki öz boşidan keçirgandek tuyuladi, yoki qaçonlardir bölib ötgan voqealarni keça yoki bugun röy bergan deb öylaydi (konfabulyatsiya, psevdoreminssensiya), Bunday soxta X.lar kişida jiddiy ruhiy xastaliklar oqibatida kelib çiqadi. Bunday kasalliklarga boş miya qon tomirlari aterosklerozi, şikastlaniş, miyaga qon quyilişi holatlari, oğir zaharlanişlar oqibati (mas, alkogolizmda uçraydigan psixoz) va ş.k. kiradi. X. buzilganda uni keltirib çiqaruvçi asosiy kasallikni davolaşga e'tiborni qaratiş kerak.