Yer haydaş

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–73-b. — ziyouz.com

Yer haydaş YER HAYDAŞ, şudgor qiliş, şudgorlaş — yerni işlaşning asosiy usuli; yerni ekişga tayyorlaş maqsadida ağdargiçli pluglar b-n tuproqning suv, oziq, havo hamda issiqlik rejimlarini yaxşilaş. Tuproq mexanik, fizik-kimyoviy, meteorologik va biologik (atmosfera yoginlari, mikroorganizmlar va b.) omillar va agrotexnika şaroiti ta'sirida özgarib turadi. Haydaşda yerning ustki qismi ostiga va pastki qatlam esa yuqoriga ağdariladi, bunda tuproq aralaşadi, begona öt uruğlari, zararkunanda haşarotlar, öğit, anğiz qoldiqlari va b. tuproqqa çuqur kömilib, yer unumdorligi ortadi. Yer haydalgaç, haydalma qatlamning pastki qismi yer betiga çiqarilganda qisqa muddat içida aeratsiya, qayta namlaniş va foydali tuproq florasining tez faollaşuvi ta'sirida ösimlik özlaştirişi mumkin bölgan oziq moddalar miqdori köpayadi. Tubiga ağdarilgan ustki qatlam esa uzoq vaqt özida ijobiy xususiyatlarni saklab qoladi.

Ye. h. turlari. Tuproq qatlamini ağdariş — haydalma qatlamni ağdargiçli pulgda 180° ağdarib haydaş. Bunda haydalma qatlamning usti pastga, osti esa yuzaga çiqadi; Birinçi haydov — tuproq yarim vintsimon ağdargiçli plugda 135° ga ağdariladi, qatlamlar yerning ustki qismiga nisbatan 45° burçak b-n joylaşib, bir-biriga ziç tiraladi. Bunday haydaşda köp yillik begona ötlar batamom yöqolmaydi. Bunda yer bir neça marta diskalanadi va boronalanadi; şuning uçun qadimdan haydaladigan yerlarda qöllanilmaydi. Madaniy haydaş — çimqirqarli plugda haydaş. Çimqirqar tuproqning yuza qavatini (8— 12 sm) qirqib, ostiga taşlaydi, asosiy korpus esa undan keyingi tuproqning zarang kavatini (22—30 sm) qirqib, yuza qavat ustiga ağdaradi. Natijada yuza qatlamdagi begona ötlar, ösimlik qoldiqlari, zararkunandalar, sepilgan organik va mineral öğitlar yaxşi kömiladi. Bunday Ye. h. agrotexnikaviy talablarga töla javob beradi hamda tuproqni madaniylaştirişga, hosildorlikni oşirişga yordam beradi. Qöş yarusli plugda haydaş — madaniy haydaşning yangi, ilğor usullaridan biri. Oddiy haydaşga qaraganda begona öt bosişini 2—3 marta kamaytiradi. Qöş yarusli haydaşda bedapoyalar qatlama-qatlam haydaladi, natijada kelasi yili qayta köklamaydi, ildiz qoldiqlari tuproq gorizontlari böyiça bir xilda taqsimlanib, unumdorlikning oşişi uçun qulay şaroit yaratiladi.

Ye. h. çuqurligi tuproq va iklim zonalari, şuningdek, almaşlab ekiş dalalariga qarab tabaqalaştiriladi. Ye. h. çuqurligi haydalma qatlamning qalinligi, ekinning biologik xususiyatlari, ötmişdoş ekin qanday işlanganligi, dalani qançalik öt bosganligiga qarab belgilanadi. Yerni 20 sm çuqurlikda haydaş normal, undan oşiği çuqur, kamroği sayoz haydaşga kiradi. Yer qamişa bir xil çuqurlikda haydalsa, haydalma qatlam tubida zarang qatlam (plug tovoni) hosil bölib, ösimlik uçun noqulay şaroit tuğiladi. Şunga köra, almaşlab ekiladigan har qaysi dalani vaqt-vaqti b-n turli çuqurliqda haydaş ma'qul.

Haydalma qatlami qalin, eskidan işlanib kelingan yerlar 28—30 sm, haydalma qatlami yupqa, şağal va qum yuza yerlar sayoz haydaladi. Haydalma qatlami 20—22 sm dan kam yerlar har yili 2—3 sm dan çuqurlatib, 28—30 sm ga yetkaziladi. Çirindili qatlami 15—18 sm dan oşmaydigan yangi yerlar birinçi-ikkinçi yili 20—22 sm, keyin 22—24 sm çuqurlikda haydaladi. Örta Osiyoning şim. va örta zonalarida, tipik va oç sur tuproqli yerlarda 30 sm çuqurlikda, qalin agro-irrigatsin yotqizikli ötloqituproqli yerlarda 30—35 sm; paxta ekiladigan jan. zona hamda bahor erta kelib, kuzi iliq va uzoq muddatli hududlarda 35— 40 sm, tagzamini kam unumli oç sur tuproqli qadimdan haydaladigan yerlar (Mirzaçöl) 20 sm çuqurlikda haydalib, 40—50 sm çuqurlikda yumşatiladi. Ye. h.ning bu turi tuproq çuqurlatkiç va çuqur yumşatkiç yordamida ötkaziladi. Kamquvvat qumloq va toş-loq yerlar qum yoki şağalini çiqarmasdan haydaladi. Böz yerlar 20—22 sm çuqurlikda haydalib, keyingi yillari çuq. 30 sm va undan köproqqa yetkaziladi.

Ye. h. vaqti ekiş mudsati va b.ga boğliq. Ye. h.ga tuproq yetilişi b-n kirişiladi. Haddan taşqari nam yoki quruq Ye. h.da palaxsalar köçadi. Ye. h. kuzgi şudgorlaşning eng muvofiq muddati okt. ning ikkinçi yarmi va noyab. Sizot suvlari çuqur joylaşgan va kuzda yogin kam tuşadigan yerlar haydaşdan 10— 25 kun ilgari suğoriladi. Tuproq nami örtaça yerlar hosil yiğiştirib olinişi bilanoq haydaladi. Yozgi Ye. q. şudgorni ekin ekişga tayyorlaş va takroriy ekin ekiş oldidan utkaziladi, Köklamgi, yozgi va ayrim hollarda kuzgi Ye. h. boronalaş b-n birga olib boriladi. Asosiy Ye. h.ning qulay vaqti — kuz boşi (q. Kuzgi şudgor). Tuproqning yuzaga ağdarilgan qatlami qiş vaqtida muzlab va muzdan tuşib turadi, buning natijasida ularning fizikaviy xususiyati yaxşilanadi. Xorazm viloyati, Qoraqalpoğiston hamda Farğona viloyatining Qöqon guruhi tumanlari öziga xos tuproq-iqlim şaroitiga egaligi (yerlarning şörlanganligi, şamol) tufayli yer bahorda şöri yuvilgandan keyin haydaladi. Bahorgi Ye. h. tuproq donadorligini yaxşilaş, namini köproq saqlaş maqsadida boronalaş hamda mola bostiriş b-n qöşib olib borilişi kerak.

Ye. h. usullari va texnikasi. Hoz. dehqonçilik tizimida yerni paykal taxtalarga bölib haydaş keng tarqalgan. Paykalni içkariga va taşqariga ağdarib haydaş usullari qöllaniladi. Içkariga qarab haydaş paykalning örtasidan, taşqariga qarab haydaş çekkasidan boşlanadi (rasm). Toğ oldi zonalarida yer nişabiga nisbatan köndalang haydaladi. Tuproği yengil va kuçli şamol esib turadigan r-nlarda yer şamol yönalişiga köndalang haydaladi. Har bir konkret şaroitda Ye. q. yönalişi yer nişabi hamda qanday agrotexnika tadbirlari ötkazilişi nazarda tutilgan holda belgilanadi. Ye. h. oldidan gektariga 15—20 t göng, fosforli öğitlar yillik miqdorining 60—70%, kaliyli öğitlarning 50% solinadi. Tuproqning yuqori qatlami surilib, kapital tekislangan uçastkalarda çirigan göng meyori gektariga 30—40 t ga yetkaziladi.

Ye. h. sifati yerlarni öz vaqtida, ya'ni eng qulay muddatlarda, heç qanday ariqça yoki marza xrsil qilmasdan, bir xil çuqurlikda tuproq haydalma qatlamini ağdarib haydalişini ta'minlaş va b.dan iborat. Haydaş sifati muntazam ravişda nazorat qilinadi (q. Dala işlari sifatini baholaş). Yerning sifatsiz haydalişi plug, ağdargiçlarning notöğri sozlanganligini yoki yer qaydaşga qoniqarsiz tayyorlanganligini körsatadi.

Ad.: Kondratyuk V. P., Obrabotka poçvi pod posev xlopçatnika v Sredney Azii, T., 1972; Ermatov A., Suğoriladigan dehqonçilik, T., 1983,

Abdurahim Ermatov.

Q.: Dala işlari sifatini baholaş, Kuzgi şudgor

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕР ҲАЙДАШ, шудгор қилиш, шудгорлаш — ерни ишлашнинг асосий усули; ерни экишга тайёрлаш мақсадида ағдаргичли плуглар б-н тупроқнинг сув, озиқ, ҳаво ҳамда иссиқлик режимларини яхшилаш. Тупроқ механик, физик-кимёвий, метеорологик ва биологик (атмосфера ёгинлари, микроорганизмлар ва б.) омиллар ва агротехника шароити таъсирида ўзгариб туради. Ҳайдашда ернинг устки қисми остига ва пастки қатлам эса юқорига ағдарилади, бунда тупроқ аралашади, бегона ўт уруғлари, зараркунанда ҳашаротлар, ўғит, анғиз қолдиқлари ва б. тупроққа чуқур кўмилиб, ер унумдорлиги ортади. Ер ҳайдалгач, ҳайдалма қатламнинг пастки қисми ер бетига чиқарилганда қисқа муддат ичида аэрация, қайта намланиш ва фойдали тупроқ флорасининг тез фаоллашуви таъсирида ўсимлик ўзлаштириши мумкин бўлган озиқ моддалар миқдори кўпаяди. Тубига ағдарилган устки қатлам эса узоқ вақт ўзида ижобий хусусиятларни саклаб қолади.

Е. ҳ. турлари. Тупроқ қатламини ағдариш — ҳайдалма қатламни ағдаргичли пулгда 180° ағдариб ҳайдаш. Бунда ҳайдалма қатламнинг усти пастга, ости эса юзага чиқади; Биринчи ҳайдов — тупроқ ярим винтсимон ағдаргичли плугда 135° га ағдарилади, қатламлар ернинг устки қисмига нисбатан 45° бурчак б-н жойлашиб, бир-бирига зич тиралади. Бундай ҳайдашда кўп йиллик бегона ўтлар батамом йўқолмайди. Бунда ер бир неча марта дискаланади ва бороналанади; шунинг учун қадимдан ҳайдаладиган ерларда қўлланилмайди. Маданий ҳайдаш — чимқирқарли плугда ҳайдаш. Чимқирқар тупроқнинг юза қаватини (8— 12 см) қирқиб, остига ташлайди, асосий корпус эса ундан кейинги тупроқнинг заранг каватини (22—30 см) қирқиб, юза қават устига ағдаради. Натижада юза қатламдаги бегона ўтлар, ўсимлик қолдиқлари, зараркунандалар, сепилган органик ва минерал ўғитлар яхши кўмилади. Бундай Е. ҳ. агротехникавий талабларга тўла жавоб беради ҳамда тупроқни маданийлаштиришга, ҳосилдорликни оширишга ёрдам беради. Қўш ярусли плугда ҳайдаш — маданий ҳайдашнинг янги, илғор усулларидан бири. Оддий ҳайдашга қараганда бегона ўт босишини 2—3 марта камайтиради. Қўш ярусли ҳайдашда бедапоялар қатлама-қатлам ҳайдалади, натижада келаси йили қайта кўкламайди, илдиз қолдиқлари тупроқ горизонтлари бўйича бир хилда тақсимланиб, унумдорликнинг ошиши учун қулай шароит яратилади.

Е. ҳ. чуқурлиги тупроқ ва иклим зоналари, шунингдек, алмашлаб экиш далаларига қараб табақалаштирилади. Е. ҳ. чуқурлиги ҳайдалма қатламнинг қалинлиги, экиннинг биологик хусусиятлари, ўтмишдош экин қандай ишланганлиги, далани қанчалик ўт босганлигига қараб белгиланади. Ерни 20 см чуқурликда ҳайдаш нормал, ундан ошиғи чуқур, камроғи саёз ҳайдашга киради. Ер қамиша бир хил чуқурликда ҳайдалса, ҳайдалма қатлам тубида заранг қатлам (плуг товони) ҳосил бўлиб, ўсимлик учун ноқулай шароит туғилади. Шунга кўра, алмашлаб экиладиган ҳар қайси далани вақт-вақти б-н турли чуқурлиқда ҳайдаш маъқул.

Ҳайдалма қатлами қалин, эскидан ишланиб келинган ерлар 28—30 см, ҳайдалма қатлами юпқа, шағал ва қум юза ерлар саёз ҳайдалади. Ҳайдалма қатлами 20—22 см дан кам ерлар ҳар йили 2—3 см дан чуқурлатиб, 28—30 см га етказилади. Чириндили қатлами 15—18 см дан ошмайдиган янги ерлар биринчи-иккинчи йили 20—22 см, кейин 22—24 см чуқурликда ҳайдалади. Ўрта Осиёнинг шим. ва ўрта зоналарида, типик ва оч сур тупроқли ерларда 30 см чуқурликда, қалин агро-ирригацин ётқизикли ўтлоқитупроқли ерларда 30—35 см; пахта экиладиган жан. зона ҳамда баҳор эрта келиб, кузи илиқ ва узоқ муддатли ҳудудларда 35— 40 см, тагзамини кам унумли оч сур тупроқли қадимдан ҳайдаладиган ерлар (Мирзачўл) 20 см чуқурликда ҳайдалиб, 40—50 см чуқурликда юмшатилади. Е. ҳ.нинг бу тури тупроқ чуқурлаткич ва чуқур юмшаткич ёрдамида ўтказилади. Камқувват қумлоқ ва тош-лоқ ерлар қум ёки шағалини чиқармасдан ҳайдалади. Бўз ерлар 20—22 см чуқурликда ҳайдалиб, кейинги йиллари чуқ. 30 см ва ундан кўпроққа етказилади.

Е. ҳ. вақти экиш мудцати ва б.га боғлиқ. Е. ҳ.га тупроқ етилиши б-н киришилади. Ҳаддан ташқари нам ёки қуруқ Е. ҳ.да палахсалар кўчади. Е. ҳ. кузги шудгорлашнинг энг мувофиқ муддати окт. нинг иккинчи ярми ва нояб. Сизот сувлари чуқур жойлашган ва кузда ёгин кам тушадиган ерлар ҳайдашдан 10— 25 кун илгари суғорилади. Тупроқ нами ўртача ерлар ҳосил йиғиштириб олиниши биланоқ ҳайдалади. Ёзги Е. қ. шудгорни экин экишга тайёрлаш ва такрорий экин экиш олдидан утказилади, Кўкламги, ёзги ва айрим ҳолларда кузги Е. ҳ. бороналаш б-н бирга олиб борилади. Асосий Е. ҳ.нинг қулай вақти — куз боши (қ. Кузги шудгор). Тупроқнинг юзага ағдарилган қатлами қиш вақтида музлаб ва муздан тушиб туради, бунинг натижасида уларнинг физикавий хусусияти яхшиланади. Хоразм вилояти, Қорақалпоғистон ҳамда Фарғона вилоятининг Қўқон гуруҳи туманлари ўзига хос тупроқ-иқлим шароитига эгалиги (ерларнинг шўрланганлиги, шамол) туфайли ер баҳорда шўри ювилгандан кейин ҳайдалади. Баҳорги Е. ҳ. тупроқ донадорлигини яхшилаш, намини кўпроқ сақлаш мақсадида бороналаш ҳамда мола бостириш б-н қўшиб олиб борилиши керак.

Е. ҳ. усуллари ва техникаси. Ҳоз. деҳқончилик тизимида ерни пайкал тахталарга бўлиб ҳайдаш кенг тарқалган. Пайкални ичкарига ва ташқарига ағдариб ҳайдаш усуллари қўлланилади. Ичкарига қараб ҳайдаш пайкалнинг ўртасидан, ташқарига қараб ҳайдаш чеккасидан бошланади (расм). Тоғ олди зоналарида ер нишабига нисбатан кўндаланг ҳайдалади. Тупроғи енгил ва кучли шамол эсиб турадиган р-нларда ер шамол йўналишига кўндаланг ҳайдалади. Ҳар бир конкрет шароитда Е. қ. йўналиши ер нишаби ҳамда қандай агротехника тадбирлари ўтказилиши назарда тутилган ҳолда белгиланади. Е. ҳ. олдидан гектарига 15—20 т гўнг, фосфорли ўғитлар йиллик миқдорининг 60—70%, калийли ўғитларнинг 50% солинади. Тупроқнинг юқори қатлами сурилиб, капитал текисланган участкаларда чириган гўнг меъёри гектарига 30—40 т га етказилади.

Е. ҳ. сифати ерларни ўз вақтида, яъни энг қулай муддатларда, ҳеч қандай ариқча ёки марза хрсил қилмасдан, бир хил чуқурликда тупроқ ҳайдалма қатламини ағдариб ҳайдалишини таъминлаш ва б.дан иборат. Ҳайдаш сифати мунтазам равишда назорат қилинади (қ. Дала ишлари сифатини баҳолаш). Ернинг сифатсиз ҳайдалиши плуг, ағдаргичларнинг нотўғри созланганлигини ёки ер қайдашга қониқарсиз тайёрланганлигини кўрсатади.

Ад.: Кондратюк В. П., Обработка почвы под посев хлопчатника в Средней Азии, Т., 1972; Эрматов А., Суғориладиган деҳқончилик, Т., 1983,

Абдураҳим Эрматов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.