Yer mantiyasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56–57-b. — ziyouz.com
Yer mantiyasi - Yer pösti b-n Yer yadrosi orasida joylaşgan qatlam. Ye. m. Yer (atmosferasiz) hajmining 83% ini, massasining 67% ini egallaydi. Yer pöstidan Moxoroviçiç yuzasi b-n ajralgan. Qalinligi 2865 km bölib yuqori çegarasi (Moxoroviçiç yuzasi) örta hisobda yer yuzidan 33 km va ostki çegarasi Moxoroviçiç yuzasidan qariyb 2900 km çuqurlikdan ötadi. Çegaralar qatlamlardan ötuvçi seysmik tölqin tezligining keskin özgarişi b-n aniqlanadi (ustki çegarada 1,5 km/ sek, ostki çegarada 5,54 km/sek). Ye. m. yuqorimantiya ötkazuvçanlik obl. va ostki mantiyaga bölinadi. Yuqori mantiya öz navbatida (yuqoridan pastga) substrat, Gutenberg qatlami (seysmik tölqinlarning pasaygan tezligi qatlami) va Golitsin qatlamiga (ba'zida u örta mantiya deb nomlanadi) bölinadi. Ye. m.ning etagidan kalinligi 100 km dan kamroq bölgan qatlam mavjud. Qatlamdagi seysmik tölqinlarning tezligi çuqurlaşgan sari oşmaydi, hatto sal pasayadi. Yuqori mantiyaning tarkibi peridotitga öxşaş massadan iborat deb faraz qilinadi; qalinligi 850—900 km, hajmi Yer şari hajmining 0,1667 qismiga teng. Unda seysmik tölqinlarning tezligi 8,00— 8,97 km/sek, ziçligi 3,34—3,64 g/sek3, gravitatsion maydon 985 sm/sm2, bosim 0,009* 1012 din/sm2 dan 0,141 x 1012 din/sm2 gaça özgaradi.
Ötkazuvçanlik obl.ining tarkibi özgarib turadi, qalinligi 571 km. Yer şari hajmining 0,2131 qismini taşkil qiladi. Seysmik tölqinlarning tezligi 8,97—11,0 km/sek. Ziçligi 3,64—4,68 g/ sm3, gravitatsion maydon 998—997 sm/ sek2, bosim 0,141 x Yu12 din/sm2 dan 0,392x1012 din/sm2 gaça özgaradi.
Ostki mantiyaning tarkibi bir xil, kalinligi 1914 km. Yer şari hajmining 0,4428 qismini taşkil qiladi. Seysmik tölqinlarning tezligi 11,42— 13,64 km/ sek. Ziçligi 4,68—5,68 g/sm3, gravitatsion maydon 995—1037 sm/sek2, bosim 0,392xYu12 din/sm2 dan 1,37* 1012 din/ sm2 gaça özgaradi.
Ye. m. Yerning vujudga kelgan davrida qattiq holatda bölgan yoki qattiq kimyoviy birikmalar tarkibiga kirgan kimyoviy elementlardan taşkil topganligi taxmin qilinadi. Bu elementlar içida: O, Si, Mg, Fe aksari qismini taşkil etadi. Hoz. tasavvurlarga köra Ye.m.ning tarkibi toş meteoritlar tarkibiga yaqin turadi.
Ba'zi olimlar esa uni katta kuç b-n siqilgan suyuklik holatida deb hisoblaydilar. Vulkan otilişlaridan hosil bölgan lavalar Ye.m. moddasini töliq bölmasa ham suyuq holatda ekanligi töğrisida guvohlik beradi. Şuningdek, modda va uning ayrim qismlarini suyuq holatda ekanligini seysmometrik ma'lumotlar ham tasdiqlaydi.
Ye.m.ning t-rasi va bosimi çuqurlaşgan sari özgarib boradi. Yer pösti ostidagi bosim 1,3—1,4 mln. atmosferaga yaqin deb hisoblanib, okean osti Yer pösti bosimi kontinental bosimdan ança kam ekanligi ta'kidlanadi. Turli tadqiqotçilarning fikriça, Ye.m. pastki gorizontlarining t-rasi 1500 dan 10000° gaça, yuqori gorizontlarining t-rasi bazaltoid toğ jinslari eriş t-rasi çegarasida (1000—1300°)dir. Şuningdek, Ye.m.ning elektr ötkazuvçanligi ham çuqurlaşgan sari ortib boradi. Ye.m.dagi moddalarning fizik holati va unda sodir bölayotgan geokimyoviy jarayonlarni örganiş katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Yer pöstining tektonik harakatlari va temir, mis rudalari, oltin, platina konlari va b.ning paydo bölişi uşbu jarayonlar b-n boğliqdir (yana q. Yer).
Ad.: Problemi stroyeniya zemnoy kori i verxney mantii, sb. st., M., 1970; Bugayevskiy G. N., Seysmologiçeskiye issledovaniya neodnorodnostey mantii Zemli, Kiyev, 1978; Subbotin S. I., Voprosi gravimetrii, issledovaniya zemnoy kori i mantii, teoriya tektogeneza, Kiyev, 1979.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР МАНТИЯСИ - Ер пўсти б-н Ер ядроси орасида жойлашган қатлам. Е. м. Ер (атмосферасиз) ҳажмининг 83% ини, массасининг 67% ини эгаллайди. Ер пўстидан Мохоровичич юзаси б-н ажралган. Қалинлиги 2865 км бўлиб юқори чегараси (Мохоровичич юзаси) ўрта ҳисобда ер юзидан 33 км ва остки чегараси Мохоровичич юзасидан қарийб 2900 км чуқурликдан ўтади. Чегаралар қатламлардан ўтувчи сейсмик тўлқин тезлигининг кескин ўзгариши б-н аниқланади (устки чегарада 1,5 км/ сек, остки чегарада 5,54 км/сек). Е. м. юқоримантия ўтказувчанлик обл. ва остки мантияга бўлинади. Юқори мантия ўз навбатида (юқоридан пастга) субстрат, Гутенберг қатлами (сейсмик тўлқинларнинг пасайган тезлиги қатлами) ва Голицин қатламига (баъзида у ўрта мантия деб номланади) бўлинади. Е. м.нинг этагидан калинлиги 100 км дан камроқ бўлган қатлам мавжуд. Қатламдаги сейсмик тўлқинларнинг тезлиги чуқурлашган сари ошмайди, ҳатто сал пасаяди. Юқори мантиянинг таркиби перидотитга ўхшаш массадан иборат деб фараз қилинади; қалинлиги 850—900 км, ҳажми Ер шари ҳажмининг 0,1667 қисмига тенг. Унда сейсмик тўлқинларнинг тезлиги 8,00— 8,97 км/сек, зичлиги 3,34—3,64 г/сек3, гравитацион майдон 985 см/см2, босим 0,009* 1012 дин/см2 дан 0,141 х 1012 дин/см2 гача ўзгаради.
Ўтказувчанлик обл.ининг таркиби ўзгариб туради, қалинлиги 571 км. Ер шари ҳажмининг 0,2131 қисмини ташкил қилади. Сейсмик тўлқинларнинг тезлиги 8,97—11,0 км/сек. Зичлиги 3,64—4,68 г/ см3, гравитацион майдон 998—997 см/ сек2, босим 0,141 х Ю12 дин/см2 дан 0,392х1012 дин/см2 гача ўзгаради.
Остки мантиянинг таркиби бир хил, калинлиги 1914 км. Ер шари ҳажмининг 0,4428 қисмини ташкил қилади. Сейсмик тўлқинларнинг тезлиги 11,42— 13,64 км/ сек. Зичлиги 4,68—5,68 г/см3, гравитацион майдон 995—1037 см/сек2, босим 0,392хЮ12 дин/см2 дан 1,37* 1012 дин/ см2 гача ўзгаради.
Е. м. Ернинг вужудга келган даврида қаттиқ ҳолатда бўлган ёки қаттиқ кимёвий бирикмалар таркибига кирган кимёвий элементлардан ташкил топганлиги тахмин қилинади. Бу элементлар ичида: О, Si, Mg, Fe аксари қисмини ташкил этади. Ҳоз. тасаввурларга кўра Е.м.нинг таркиби тош метеоритлар таркибига яқин туради.
Баъзи олимлар эса уни катта куч б-н сиқилган суюклик ҳолатида деб ҳисоблайдилар. Вулкан отилишларидан ҳосил бўлган лавалар Е.м. моддасини тўлиқ бўлмаса ҳам суюқ ҳолатда эканлиги тўғрисида гувоҳлик беради. Шунингдек, модда ва унинг айрим қисмларини суюқ ҳолатда эканлигини сейсмометрик маълумотлар ҳам тасдиқлайди.
Е.м.нинг т-раси ва босими чуқурлашган сари ўзгариб боради. Ер пўсти остидаги босим 1,3—1,4 млн. атмосферага яқин деб ҳисобланиб, океан ости Ер пўсти босими континентал босимдан анча кам эканлиги таъкидланади. Турли тадқиқотчиларнинг фикрича, Е.м. пастки горизонтларининг т-раси 1500 дан 10000° гача, юқори горизонтларининг т-раси базальтоид тоғ жинслари эриш т-раси чегарасида (1000—1300°)дир. Шунингдек, Е.м.нинг электр ўтказувчанлиги ҳам чуқурлашган сари ортиб боради. Е.м.даги моддаларнинг физик ҳолати ва унда содир бўлаётган геокимёвий жараёнларни ўрганиш катта илмий ва амалий аҳамиятга эга. Ер пўстининг тектоник ҳаракатлари ва темир, мис рудалари, олтин, платина конлари ва б.нинг пайдо бўлиши ушбу жараёнлар б-н боғлиқдир (яна қ. Ер).
Ад.: Проблемы строения земной коры и верхней мантии, сб. ст., М., 1970; Бугаевский Г. Н., Сейсмологические исследования неоднородностей мантии Земли, Киев, 1978; Субботин С. И., Вопросы гравиметрии, исследования земной коры и мантии, теория тектогенеза, Киев, 1979.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.