Yer

Yer — Quyoş sistemasidagi Quyoşdan uzoqligi jihatdan uçinçi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U öz öqi atrofida va aylanaga juda yaqin bölgan elliptik orbita böyiça Quyoş atrofida aylanib turadi. Hajmi va massasi jihatidan Ye. katta sayyoralar içida (Yupiter, Saturn, Uran, Neptundan keyin) beşinçi örinda. Ye.da hayot borligi b-n u Quyoş sistemasidagi boşqa sayyoralardan farq qiladi. Birok hayot materiya taraqqiyotining tabiiy bosqiçi bölganligi sababli Ye.ni koinotning hayot mavjud bölgan yagona. kosmik jismi, hayotning Ye.dagi şakllarini esa mavjudotning yagona şakllari deb bölmaydi (q. Yerdan taşkaridagi sivilizatsiyalar).

Hoz. zamon kosmogoniya nazariyalariga köra, Ye. Quyoş atrofidagi fazoda gazçang holatda bölgan kimyoviy elementlarning gravitatsion kondensatlanişi (bir-biriga qöşilişi) yöli b-n 4,7 mlrd. yil muqaddam paydo bölgan. Ye. tarkib topib borayotgan vaqtda radioaktiv elementlarning parçalanişi natijasida ajralib çiqadigan issiqlik hisobiga Ye.ning içki qismi asta-sekin qizib, Ye. moddasining differensiyalanişiga olib kelgan, oqibatda Ye.ning konsentrik joylaşgan turli qatlamlari — kimyoviy tarkibi, agregat holati va fizik xossalari jihatidan bir-biridan farq qiladigan geosferalari hosil bölgan. Ye. içki qismining tuzilişi, seysmik tölqinlarning yer sirti va butun hajmi böyiça tarqalişini tadqiq etiş asosida aniqlangan. Bu tölqinlar böylama va köndalang tölqinlar bölib, ularning Ye. içki qismini taşkil etgan qattiq, suyuq qatlamlarida tarqalişi turliça köriniş kasb etadi. Bu zamonaviy metodlar asosida Ye. içki qatlamlarini örganiş quyidagi natijalarni berdi.

Yer pösti deb ataluvçi qatlam örtaça 30 km qalinlikka ega bölib, uning ostidagi Yer mantiyasi 2900 km çuqurlikkaça boradi. Undan pastda — 5500 km li çuqurlikkaça suyuq taşqi yadro joylaşgan bölib, markazda diametri 1500 km çamasidagi qattiq subyadro yotadi. Yerdan taşqarida taşqi geosferalar — suv sferasi (gidrosfera) va havo sferasi (atmosfera) joylaşgan.

Ye. yuzasining katta qismini Dunyo okeani egallaydi (361,1 mln. km2 yoki 70,8%), quruqlik 149,1 mln. km2 (29,2%) ni taşkil etadi (quruqlik olti katta materik va köpdan-köp orollardan iborat). Yevrosiyo materigi ikki qit'aga: Yevropa va Ocue'ra bölinadi, Şim. va Jan. Amerika materiklari esa bir qit'a hisoblanadi, ba'zan Tinç okean orollari Okeaniya deb ataladi va odatda uning maydoni Avstraliya b-n qöşib qisoblanadi.

Materiklar Dunyo okeanini Tinç, Atlantika, Hind va Şim. Muz okeanlariga ajratib yuborgan, ba'zi tadqiqotçilar Atlantika, Tinç va Hind okeanlarining Antarktida yonidagi qismlarini Jan. okean deb alohida ajratadilar.

Ye.ning Şim. yarim şari, asosan, qit'alardan (quruqlik 39%), Jan. yarim şari — okeanlardan (quruqlik atigi 19%) iborat. Ğarbiy yarim şarning köp qismi suv, Şarqiy yarim şarning köp qismi esa quruqlikdir.

Ye.ning eng baland nuqtasi b-n eng past nuqtasi orasidagi farq qariyb 20 km ga yetadi, dunyodagi eng baland Jomolungma (Everest) çöqqisi (Hi-molay toğlarida) 8848 m bölsa, eng çuqur Mariana suv osti botiği (Tinç okeanda) 11022 m dir.

Ye. gravitatsion (tortiş), issiklik, magnit va elektr maydonlariga ega. Ye.ning gravitatsion kuçi Oy va sun'iy yöldoşlarni Ye. orbitasida tutib turadi. Ye.ning sferik (dumaloq) şaklda bölişi, Ye. usti relyefining köp xususiyatlari, daryolar oqimi, muzliklar siljişi va b. jarayonlar ham gravitatsion maydon oqibatidir.

Magnit maydoni Ye. yadrosi va mantiyadagi turli jarayonlardan kelib çiqadi (q. Yer magnetizmi). Ye.ning elektr maydoni xam magnit maydoni b-n çambarças boğliq (q. Atmosfera elektri). Atmosfera va magnitosferada birlamçi kosmik omillar katta özgarişga uçraydi. Kosmik nurlar, quyoş şamoli, quyoşning rentgen, ultrabinafşa, optik va radio nurlari yutiladi va b. özgarişlarga uçraydi, bu esa Ye. yuzasidagi jarayonlar uçun muhim ahamiyatga ega. Magnitosfera, xususan, atmosfera elektromagnit va korpuskulyar radiatsiyaning köp qismini tutib qolib, tirik organizmlarni uning halokatli ta'siridan saqlaydi.

Ye. Quyoşdan 1,7-1017 J/s mikdorida nur energiyasi oladi, lekin uning atigi 50% Ye. yuzasigaça yetib keladi va Ye. yuzasidagi köp jarayonlarning energiya manbai bulib xizmat qiladi.

Ye. yuzasi, gidrosfera, şuningdek, atmosfera va Ye. pöstining yer yuzasiga yaqin qatlamlari geografik qobiq yoki landşaft qobiği degan umumiy nom b-n ataladi. Hayot geografik qobiqqa paydo bulgan. Tirik modda ayni paytda geologik kuç ham bölib, geografik qobiqni tubdan özgartirib yuborgan. Ye.ning hayot va bio-gen mahsulotlar tarqalgan sohasi biosfera deb ataladigan böldi.

Ye., uning şakli, tuzilişi va Koinotda tutgan örni töğrisidagi hoz. bilimlar uzoq davrlar davomidagi izlanişlar jarayonida tarkib topdi. Qadimda (mil. av. 7-a., Fales) Ye.ni — suv b-n öralgan yassi jism deb, keyinroq (mil. av. 6-a., Anaksimandr) silindrik şaklda deb va, nihoyat, mil. av. 6-a. 2-yarmida (Pifagor) şar şaklida deb tasavvur qiddilar. Mil. av. 4-a. da Aristotel Oyning Ye. soyasiga kiriş (Oy tutilişi) hodisasini örganib, Ye.ning şar şakldaligini birinçi bölib isbot qildi. Ye.ning diametrini mil. av. 3-a. da aleksandriyalik Eratosfen yetarliça katta aniqlikda ölçadi. 9-a. da Xorazmiy va Ahmad al-Farğoniy Ye. meridiani yoyini ölçaş asosida Ye. diametrini yanada aniqroq ölçaşga erişdilar. Ye. radiusi uzunligini va G uzunlikni qiyalik burçagining pasayişi yordamida oddiy usulda ölçagan olim Abu Rayhon Beruniy hisoblanadi.

Uzoq yillar Ye. — Koinot markazi deb qaraldi. Faqat 16-a.ga kelib, sayyoralarning yulduzlar fonidagi sirt-moqsimon harakatlarini tuşuntiriş asosida polyak astronomi N. Kopernik Ye. Quyoş atrofida aylanuvçi oddiy sayyoralardan biri ekanligini isbot qildi.

17-a. boşlarida nemis astronomi I. Kepler tomonidan sayyoralar qarakati qonuni kaşf etilib, 1687 y. da I. Nyuton tomonidan Butun olam tortişiş konuni isbot qilinganidan söng geliotsentrik sistema nazariyasi uzil-kesil karor topdi. «Qattiq» Ye. tuzilişi, asosan, 20-a. da seysmologiya yutuklari tufayli aniqlandi.

Elementlarning radioaktiv parçalanişi hodisasi kaşf etilgaç, köpgina fundamental konsepsiyalarni qayta körib çiqişga töğri keldi. Jumladan, Ye. eng avval suyuq olov edi, degan tuşunça örniga Ye. qattiq sovuq zarralardan vujudga kelgan degan nazariya paydo böldi (q. Şmidt gipotezasi). Toğ jinslarining mutlaq yoşini aniqlaşning radioaktiv metodlari işlab çiqildi. Bu esa Ye. tarixi qança davom etganini, yer yuzasi va bağridagi jarayonlarning tezligini aniqlaşga imkon berdi.

20-a. 2-yarmida raketa va sun'iy yöldoşlardan foydalanib, atmosferaning yuqori qatlamlari va magnitosfera haqida tasavvurlar şakllandi.

Ye.ning massasi 5976-6021 kg, bu esa Quyoş massasining 1/330000 qismiga teng. Quyoşning tortiş kuçi ta'sirida Ye. Quyoş sistemasidagi boşqa sayyoralar kabi, Quyoş atrofida doiradan juda oz farq qiladigan elliptik orbita böylab aylanadi. Quyoş Ye.ning elliptik orbitasi fokuslaridan birida turadi. Şuning uçun ham Ye. b-n Quyoş orasidagi masofa yil davomida 147,117 mln. km dan (perigeliylya) 152,083 mln. km gaça (afeliyaa) özgarib turadi. Ye. orbitasining 149,6 mln. km ga teng katta yarim öqi Quyoş sistemasi doirasida masofalarni ölçaşda birlik deb qabul qilinadi (q. Astronomik birlik). Ye.ning orbita böylab qiladigan harakat tezligi, örta hisobda, 29,765 km/s bölib, 30,27 km/s dan (perigeliyda) 29,27 km/s gaça (afeliyda) özgarib turadi. Ye. Quyoş b-n birga Galaktika markazi atrofida ham aylanadi, galaktik aylaniş davri 200 mln. yilga yaqin vaqtga teng, harakatning örtaça tezligi 250 km/s. Eng yaqin yulduzlarga nisbatan Quyoş Ye. b-n bir-galikda Gerkules yulduzlar turkumiga tomon ~ 19,5 km/s tezlikda harakat qiladi.

Ye.ning Quyoş atrofida aylaniş davri yil deb ataladi va Ye. harakati osmon jismlarining qaysi biriga va osmon gumbazining qaysi nuqtasiga nisbatan olinişiga qarab yil har xil ataladi. Quyoş markazining bahorgi tengkunlik nuqtasidan ikki marta ket-ma-ket ötişi uçun ketgan vaklta tropik yil deb ataladi. Tropik yil Quyoş taqvimlari uçun asos qilib olingan va u 365,2422 örtaça quyoş sutkasiga teng (q. Taqvim).

Boşqa sayyoralarning tortişi ta'sirida ekliptika tekisligining holati va Ye. orbitasining şakli mln. yillar mobaynida sekin özgaradi. Bunda ekliptikaning Laplas tekisligita oğişganligi 0° dan 2,9° gaça, Ye. orbitasi ekssentrisiteti esa 0 dan 0,067 gaça özgaradi. Hoz. ekssentrisitet 0,0167 ga teng bulib, yiliga 4-10~7 dan kamaya boradi. Olam Şim. Qutbidan turib Ye. şariga qaralsa, Ye.ning orbita buylab soat miliga teskari yunalişda aylanayotganini köriş mumkin bölar edi. Gravitatsiya, Ye.ning öz öqi atrofida aylanişi natijasida yuzaga keladigan markazdan qoçma kuç, şuningdek, relyef hosil qiluvçi içki va taşqi kuçlar ta'sirida Ye. murakkab şaklga kirgan. Gravitatsion potensialning sath yuzasi (ya'ni hamma nuqtalarda şoqul yönalişiga perpendikulyar (tik) bölgan va okean sathiga töğri keladigan yuza) taqriban Ye. şakli deb qabul qilingan (bunda okeanlarda tölqin, suv kötarilişi, oqim va atmosfera bosimi ta'sirida suv sathining özgarib turişi e'tiborga olinmaydi). Bu geoid şakl deb ataladi. Ana şu yuza b-n çegaralangan qajm Ye. qajmi deb h.isoblanadi (qit'alarning dengiz sathidan yuqori joylaşgan qismlari hajmi bunga kirmaydi). Geodeziya, xaritagrafiya va b. da bir qança ilmiy va amaliy masalalarni hal qiliş uçun Ye. şaklining ellipsoid yuzasini Ye. şakli deb qabul qilinadi. Ye. ellipsoidi parametrlarini, Ye.dagi holatini, şuningdek, Yerning gravitatsion maydonini biliş, sun'iy kosmik jismlarning xarakat qonunlarini örganadigan astrodinamikada katta axamiyatga ega (q. Geodeziya, Gravimetriya).

Ye. şar şaklida deb hisoblansa, ekvatordagi har bir nuqta 462 m/s, sr kenglikdagi nuqtalar esa 463 cos f (m/s) tezlik b-n harakatlanadi. Aylaniş çizikli tezligining, binobarin markazdan qoçma kuçning kenglikka boğliqligi turli kengliklarda oğirlik kuçi tezlanişining turliça bölişiga olib keladi.

Ye.ning aylaniş öqi ekliptika tekisligiga tuşirilgan perpendikulyardan 23°26,5' oğişgandir (20-a. urtalarida); hozir bu burçak yiliga 0,47» dan kiçrayib bormoqda. Ye. Quyoş atrofida orbita böylab harakat qilganda aylaniş öqi fazoda doimiy yönalişini deyarli sakdaydi. Bu esa pil fasllarini hosil qiladi. Ye.ning öz öqi atrofida aylanişi natijasida kun va tun hosil böladi. Ye.ning öz öqi atrofida bir marta aylaniş davri sutka deyiladi. Oy, Quyoş va b. sayyoralarning gravitatsion ta'sirida Ye. öqi qiyaligi va orbitasi ekssentrisitetining uzok, davom etadigan davriy özgarişlari yuzaga keladi, bu esa, öz navbatida, iklimning köp asrlar davomida qisman özgarib borişiga sabab buladi.

Oy va Quyoşning tortişi ta'sirida Ye.ning aylaniş davri muntazam ravişda ortib bormoqda. Oyning tortişi atmosfera, suv qobiği va «qattiq» Ye.da ham deformatsiyalanişni yuzaga keltiradi. Oy tortişi natijasida Ye. pöstidagi kötariliş-pasayiş amplitudasi 43 sm ga, oçiq okeanda köpi b-n 2 m ga yetadi; atmosferada esa bosim bir neça yuz N/ m2 (bir neça mm sim. ust.)gaça özgaradi. Kötariliş-pasayiş harakatida röy beradigan işqalaniş ta'sirida Ye.-Oy sistemasi energiya yöqotadi va harakat miqdori momenti Ye.dan Oyga ötadi. Oqibatda Ye.ning aylanişi sekinlaşadi, Oy esa Ye.dan uzokdaşadi. Ye.ning öz öqi atrofida aylaniş davri bir asrda örtaça bir neça m/s ga ortib bormoqda (500 mln. yil oldin sutka 20,8 soat bölgan). Ye.ning aylaniş tezligi havo massalari va namlikning mavsumiy almaşinib turişi natijasida ham yil davomida özgarib turadi. Ye. qutblari botiq (ekvator atrofi massasi kattaroq) bulganligi va Oy orbitasi Ye. ekvatori tekisligida yotmaganligidan Oyning tortişi pretsessiyami vujudga keltiradi, ya'ni Ye. öqi fazoda ekliptika öqi atrofida sekin burilib boradi va 26 ming yil deganda bir marta töliq konus sirt çizadi. Bu harakatga öq yönalişining davriy tebranişlari — nutatsiya ham quşilib ketadi (asosiy davri 18,6 yil). Aylaniş uqining Ye. tanasiga nisbatan holati davriy ravişda ham (bunda qutblar urtaça holatdan 10—15 m ogadi), asrlar davomida ham özgarib turadi, Şim. qutbning Urtaça holati Şim. Amerika tomonga yiliga -11 sm dan surilib boradi (k,. Geografik qutblar).

Yerning tuzilişi. Magnitosfera. Yerning eng taşqi va eng kalin pösti Ye.ga eng yaqin fazo — magnitosfera, uning fizik xossalari Ye. magnit maydoniga va bu maydonning kosmik zarralar oqimi b-n özaro ta'sirlaşuviga boğliq. Kosmik zondlar va Yer sun'iy yöldoşlari yordamida olib borilgan tekşirişlar Ye. doimo Quyoşdan keladigan korpuskulyar zarraçalar oqimi (quyoş şamoli)da turişini körsatadi. Ye. orbitasi yaqinida bu zarralar oqimining tezligi 300 dan 800 km/s gaça yetadi. Quyoş plazmasida kuçlanganligi örtaça 4,8-10~3 a/m (6- 10~5)ga teng magnit maydoni mavjud.

Quyoş plazmasi oqimi Ye. magnit maydoni b-n tuqnaşganda zarba tölqini paydo böladi, uning Ye. markazidan uzokligi 13—14 Re ga teng (Rffi — Yer radiusi), şu tölqindan keyin 20 ming km qalinliqdagi qatlam (oraliq soha) keladi. Quyoş plazmasidagi magnit maydonida zarralar tartibsiz harakatlanadi. Bu maydonda plazma t-rasi 200 ming darajadan 10 mln. darajagaça kötariladi.

Magnitosferaga quyoş şamoli oraliq soha orqali utadi. Oraliq soha b-n magnitosfera çegarasi — magnitopauza quyoş şamolining dinamik bosimi Ye. magnit maydoni bosimi muvozanatlab turadigan joydan utadi. U Ye. markazidan 10—12 Rffi (70—80 ming km), qalinligi 100 km; magnitopauza atrofida magnit maydoni kuçlanganligi 8-10 2 a/m (10~3). Quyoş faolligi paydo bölişi natijasida magnitosfera özgaradi. Quyoş faolligi tufayli quyoş şamoli va uning magnit maydonida sezilarli özgariş yuz beradi, ya'ni magnit böroni paydo böladi. Magnit böroni tufayli atmosferaning yuqori qatlami qiziydi, zarralar ionlanişi ortadi, tezlaşadi, qutb yoğdusining yorqinligi kuçayadi, elektromagnit şovqinlari hosil böladi, qisqa tölqinli radioaloqa buziladi va h. k. Geomagnit maydon Ye.ning radiatsiya mintaqasini hosil qiladi, bu esa kosmik kemalarning uçişi uçun xavflidir.

Atmosfera. Atmosfera yoki Ye.ning havo qobiği deganda «qattiq» Ye.ni örab olgan va u b-n birga aylanadigan gaz muhiti tuşuniladi. Atmosferaning massasi, ziçligi, qatlami tuzilişi, atmosferadagi dissotsilaniş, ionlaniş va b. haqida atmosfera maqolasida yoritilgan.

Ye.ning geografik pöstida yuz beradigan fizik, kimyoviy va biologik jarayonlar uçun asosiy energiya manbai, ya'ni Quyoşdan tarqaladigan elektromagnit nurlar Ye. sirtiga atmosfera orqali ötadi. Atmosfera rentgen va gamma-nurlar (qisqa tölqinli nurlar) ni yutib, biosferani zararli ta'sirlardan saqlaydi. Atmosferada karbonat angidrid va suv buğlari bölgani uçun Quyoş nurlanişi energiyasining 48% Ye. sirtiga yetib keladi. Atmosferada buğ, tomçi va muz kristallari körinişida (1,3—1,5)1016 kg suv bor. Atmosfera bölmaganda Ye. sirtining yillik örtaça t-rasi — 23° bölar edi (aslida bu t-ra 14,8° ga teng).

Atmosfera kosmik nurlarning ma'lum qismini ham uşlab qolib, Ye.ni meteoritlar zarbasidan saqlaydi. Quruqlik va dengiz ustida, turli balandlik va turli kengliklarda atmosfera turliça qizigani uçun atmosfera bosimi ham turliça taqsimlanadi. Şu sababli umumiy atmosfera sirkulyatsiyasi vujudga keladi. Suvning aylanib yurişi, yoğin-soçin va ularning oqişi atmosfera sirkulyatsiyasi b-n boğliq. Issiqlik almaşinuvi, suvning aylanib yurişi va atmosfera sirkulyatsiyasi iqlimni vujudga keltiradigan asosiy omillardir. Quruklik sirtida va suv havzalarining yuqori qatlamlarida yuz beradigan turli jarayonlarda atmosfera muhim rol öynaydi. Ye.da hayotning rivojlanişida atmosferaning örni beqiyos.

Gidrosfera. Suv qobiği Ye. şari yuzasini sidirğasiga qoplagan emas. Gidrosfera umumiy hajmining qariyb 94% okean va dengizlardir; 4% yer osti suvlariga, 2% muz va qorlarga (asosan, Arktika, Antarktika va Grenlandiyada), 0,4% kuruklikdagi suvlarga (daryolar, köllar, botqoqliklarga) töğri keladi. Atmosfera va organizmlarda ham suv bor. Ye. yuzasiga bir yilda yoğadigan yoğin mikdori quruklik va okeanlar yuzasidan buğlanadigan suv mikdoriga teng (q. Gidrosfera).

«Qattiq» Yer. «Kattiq» Ye.ning tuzilişi, tarkibi va xususiyatlari haqida, asosan, taxm. ma'lumotlargina mavjud, çunki Ye. pöstining faqat eng ustki qisminigina bevosita kuzatiş imkoniyati bor. Ye. qa'rining eng çuqur qatlamlari töğrisidagi ma'lumotlar esa turli xil bilvosita (asosan, seysmologiya, gravimetriya, geotermiya, magnitometriya, geofizika, Ye. tebranişi çastotasini ölçaş va b.) tadqiqot usullari b-n olingan. Bulardan eng işonçlisi — zilzila tölqinlarining Ye.da tarqaliş yöllari va tezligini örganişga asoslangan seysmik usuldir. Bu tadqiqotlar asosida Ye. 3 geosfera: Ye. pösti, mantiya va yadrodan tuzilganligi isbotlandi.

«Qattiq» Ye.ning ustki qismi — Yer pösti tarkibi nihoyatda xilma-xil va eng murakkab sferadir. Olimlarning fikriga köra, Ye. pöstining qalinligi quruqlikda 20—80 km, okeanlar tubida 5—10 km. Örta Osiyoda Ye. pöstining qalinligi tekisliklarda 35 km, toğlik joylarda 50—80 km. Ye. pösti bir neça tipga bölinadi; ulardan köp tarqalganlari materik va okean osti Yer pöstidir. Materik Ye. pösti 3 qatlamdan iborat: ustki — çukindi qatlam (10 km dan 20 km gaça), örta — şartli ravişda «granit» qatlam deb ataladigan qatlam (10 km dan 40 km gaça) va quyi — «bazalt» qatlami (10 km dan 80 km gaça).

Okeanlarda çökindi qatlamning qalinligi aksari bir neça yuz m ni taşkil etadi. «Granit» qatlami juda yupqa yoki butunlay bulmaydi. Uning urnida qalinligi 1—2,5 km ça bulgan va tabiati aniqlanmagan «ikkinçi» qatlam uçraydi. «Bazalt» qatlamining qalinligi 5 km çamasida. Ye. pöstining asosiy tiplaridan taşqari yana «oraliq» tuzilişiga ega bir neça tiplari uçraydi. Subkontinental (ba'zi bir arxipelaglar tagida) va sub'okean tiplari (qit'a içkarisida va çekka dengizlarning çuqur suvli botiqlarida) şular jumlasidandir. Subkontinental pöstda «granit» va «bazalt» qatlamlari bir-biridan unçalik aniq ajralmagan va umumlaştirilib granit-bazalt qatlami deb yuritiladi. Sub'okean pösti okean osti Ye. pöstiga yaqin, ammo undan umumiy qalinligi, şu jumladan çukindi qatlamining qalinligi b-n farq qiladi. Ye. pösti 95% otqindi, 5% çukindi va metamorfik jinslardan tuzilgan. Aksariyat foydali qazilma konlar Ye. pöstila joylaşgan. Ye. pöstining ostida Ye.ning mantiya qobiği boşlanadi. Mantiyadan Ye. pösti Moxoroviçiç yuzasi b-n ajralgan.

Mantiya 3 qatlamdan iborat bulib, 2900 km çuqurlikkaça çözilib, uşa yerda Ye.ning yadrosi b-n çegaralanadi. Ikki qatlami yu qori mantiya (kalinligi 850—900 km)ni va 3-qatlam quyi mantiya (qalinligi 2000 km ça)ni taşkil etadi. 1-qatlamning bevosita Ye. pösti tagidagi ustki qismi substrat deyiladi. Ye. pösti substrat b-n birgalikda litosferami hosil qiladi. Yuqori mantiyaning quyi qismi uning xossalarini kaşf etgan seysmolog nomi b-n Gutenberg kotlami (astenosfera) deb ataladi. Gutenberg qatlamida seysmik tölqinlarning tarqaliş tezligi undan yuqori va quyidagi qatlamlardagidan kiçikroq. Astenosfera quyi mantiyadan Golitsin qatlami b-n ajralgan. Golitsin qatlamida seysmik tölqinlarning tezligi quyiga tomon orta boradi (böylama tölqinlar 8—11,3 km/sek, köndalang tölqinlar 4,9—6,3 km/sek ga yetadi) (q. Yer mantiyasi). Hoz. zamo-naviy tasavvurlarga kura mantiyaning tarkibi toş meteoritiga yaqin. Man-tiyada kislorod, kremniy, magniy, temir köp.

Yer yadrosi (urtaça radiusi 3,5 ming km ça) taşqi yadro hamda 1,3 ming km radiusli içki yoki subyadroga bulinadi. Subyadroda seysmik tölqinlar deyarli bir xil tezlikda tarqaladi. Ularni bir-biridan kalinligi 300 km ga yaqin oraliq zona ajratib turadi.

«Qattiq» Yerning fizik xossalari va kimyoviy tarkibi. Ye. içiga çuqur kirgan sari ziçlik, bosim, oğirlik kuçi, moddaning elastikligi, qayişqoqligi va t-ra özgarib boradi. Ye. Pöstining örtaça ziçligi 2,8, çökindi qatlamniki 2,4— 2,5, «granit» qatlamniki 2,7, «bazalt» qatlamniki 2,9 t/m3. Ye. pösti b-n mantiya çegarasida (Moxoroviçiç yuzasida) ziçlik 2,9—3,0 dan 3,1—3,5 t/m3 gaça yetadi. Şundan söng ziçlik asta-sekin orta boradi va yadroda birdaniga 10,0 t/m3 ga yetadi, keyin yana asta-sekin orta borib, Yer markazida 12,5 t/m3 ga teng böladi.

Ye. pösti va yuqori mantiyada t-ra çuqurlikka tomon kötarila boradi. Mantiyadan «qattiq» Ye. ustiga tomon issiq oqim keladi; bu oqim Quyoşdan keladigan issiqlikdan bir neça ming marta kam.

Mantiyaning hamma joyida t-ra uning tarkibidagi materialning töla eriş t-rasidan past. Materik Ye. pösti tagida t-ra 600—700° ga yaqin, Gutenberg qatlamida esa eriş nuqtasiga yaqin (1500—1800°) bölsa kerak. Mantiyaning yanada çuqur qatlamlari va yadro haqida taxm. fikr yuritiladi. Yadroda t-ra 4000—5000° dan oşmasa kerak, köpçilik tadqiqotçilar fikriça yadro tarkibida temir va nikel metallari köproq, boşqalar fikriça mantiya va yadroning tarkibi bir xil, ammo ular xossalarining turliligi katta bosimda böladigan fazali ötişlarga boğliq.

Yuqori mantiyaning 700 km çuqurlikkaça bölgan qismida zilzila öçoqlari mavjudligi aniqlangan. Bu esa mantiyani taşkil etadigan materialning mustahkamligidan dalolat beradi; bundan ham çuqurroqa zilzila öçoqlarining yöqligi bu yerda moddaning u qadar mustahkam emasligidan yoki yetarli darajada mexanik kuçlaniş yöqligidan darak beradi. Substratning elektr ötkazuvçanligi juda sust; Gutenberg (astenosfera) qatlaminiki esa kuçli, bu t-raning yuqori bölişi b-n boğliq bölsa kerak deb hisoblaydilar, quyi mantiyaniki, ehtimol, bundan ham kuçliroq. Ye. yadrosida ötkazuvçanlik juda kuçli, bu esa yadrodagi moddaning metallik xossalaridan darak beradi.

Hoz. kosmogonik farazlar sayyoralar, ularning yöldoşlari va meteoritlarning kimyoviy tarkibi Quyoş tarkibiga yaqin bölişi kerakligini körsatadi (q. Geokimyo).

Ye. pöstining deyarli yarmi kisloroddan, törtdan biridan köprogi esa krem-niydan tarkib topgan. Alyuminiy, magniy, kalsiy, natriy va kaliy ham ançagina. Kislorod, kremniy, alyuminiy Ye. pöstida eng köp tarkalgan birikmalar — silikat angidrid (SiO2) va alyuminiy oksid (A12O3)ni hosil qilgan.

Mantiya asosan magniy va temirga boy oğir minerallardan iborat. Ulardan SiO2 b-n birikmalar vujudga kelgan. Substratda, forsterit (Mg2Si04) eng köp, undan çuqurda fayalit (Fe2Si04) uluşi orta boradi. Quyi mantiyada yuqori bosim ta'sirida bu minerallar oksidlar (SiO2, MgO, ĞeO)ga parçalanib ketgan deb taxmin qilinadi.

Ye. içki qismlaridagi moddalarning agregat holati Ye. qa'ridagi yuksak t-ra va bosimga boğliq; agarda yuqori bosim bölmaganda mantiya erib ketardi, şu sababli butun mantiya qattiq kristall holatdadir; faqat Gutenberg qatlamida t-raning ta'siri bosimdan kuçli bölganligi sababli uni amorf yoki qisman erigan xrlatda deb hisoblaydilar. Taşqi yadro suyuq (erigan) holatda bölsa kerak, çunki suyuklikda tarqala olmaydigan köndalang seysmik tölqinlar taşqi yadrodan ötmay qoladi. Ye. magnit maydonining paydo bölişi suyuq taşqi yadro mavjudligiga boğliq deb faraz qilinadi. Subyadro har holda qattiq bölsa kerak (uzunasiga tarqaladigan tölqinlar subyadro çegarasiga yaqinlaşganda unda köndalang tölqinlar hosil qiladi).

Geodinamik jarayonlar. Ye. geosferalarining moddasi doimiy harakatda va özgarişda. Suyuq va gazsimon qobiqda bu jarayonlar tez ötadi. Ammo Ye. kurrasining rivojlaniş tarixining asosiy mağzini deyarli qattiq moddadan tuzilgan içki geosferalarning ança sekin harakatlari taşkil etadi. Ye. içida va yuzasida sodir bölayotgan jarayonlar 2 asosiy guruhga ajratiladi: içki energiya (asosan, radioaktiv par-çalaniş) ta'sirida vujudga keladigan endogen jarayonlar va Ye.ga tuşadigan quyoş nuri energiyasi vujudga keltiradigan ekzogen jarayonlar. Endogen jarayonlar, asosan, çuqur geosferalar uçun xos. Ye. pöstining quyi qismlarida, yuqori mantiya va yanada çuqurroqsa juda katta hajmdagi jismlarning köçişi, kengayişi, siqilişi, bir fazadan ikkinçi fazaga ötişi, kimyoviy elementlarning köçişi (migratsiyasi), issiqlik va elektr toklarining sirkulyatsiyasi va b. sodir bölib turadi. Ana şu jarayonlar ta'sirida yengil komponentlar ustki geosferalarda, oğir komponentlar çuqur geosferalarda töplana borgan. Endogen jarayonlar Ye. pöstiga ta'sir etişi natijasida uning ba'zan qismlari vertikal hamda gorizontal yönalişda siljiydi, Ye. pöstining içki tuzilişi deformatsiyalanadi va özgaradi. Bularning hammasi tektonik jarayonlar bölib, bu jarayonlar namoyon bölgan joy tektonosfera deb ataladi. Tektonik jarayonlar b-n özaro boğlangan holda magmatik jarayonlar ham sodir bölib turadi, bu jarayonlar natijasida magma pastdan yuqoriga kötariladi va lava xrlatida yoriqlardan Ye. yuzasiga oqib çiqadi (vulkanizm). Tektonik deformatsiyalar (dislokatsiyalar) va magmaning singişi natijasida toğ jinslari metamorfizm jarayoniga uçraydi — yuqori bosim va t-ra ta'sirida mineral oçiq tarkibi va strukturasi özgaradi.

Ye. yuzasi va pöstining yuqori qatlamlariga ekzogen jarayonlar ham ta'sir etadi. Toğ jinslarning nuraşi, yemirilgan toğ jinslarini şamol va oqar suvlar olib ketişi, yer yuzasining daryo-soylar, yer osti suvlari, muzliklar tomonidan özgartirib yuborilişi, quruqlikdagi pastliklarda, dengiz va köllarda töplanib qolib, keyinçalik çökindi toğ jinslariga aylanişi ekzogen jarayonlardir.

Endogen va ekzogen jarayonlarning yer yuzasiga ta'siri bir-biriga qarama-qarşi. Endogen jarayonlar (asosan, tektonik harakatlar) katta past-balandliklar xrsil qiladi, ekzogen jarayonlar esa kötarilgan joylarni parçalaydi, bölib-bölib yuboradi, yemirilgan mahsulotlarni pastqam joylarga eltadi, ya'ni yer yuzasini tekislab, muvozanatni saqlaşga intiladi. Içki va taşqi jarayonlarning özaro ta'siri natijasida yer yuzasida turli xil notekisliklar paydo böladi, natijada yer yuzasining relyefi tarkib topadi. Içki va taşqi kuçlar nisbatining turliça bölişiga qarab toğlar, adirlar yoki tekisliklar hosil böladi.

Endogen jarayonlar ta'sirida Ye. içidagi jinslar uning yuzasiga çiqib qolib, denudatsiya va akkumulyatsiyaga uçraydi va çökindi jinslar hosil qiladigan asosiy manbalardan biriga aylanadi. Ye. pösti çökkanda çökindi jinslar Ye. içiga kirib, endogen jarayonlar ta'siriga tortiladi, ba'zan erib magmaga aylanadi va yana tektonik harakatlar ta'sirida Ye. yuzasiga çiqib qoladi.

Yer pösti strukturasining asosiy xususiyatlari. Ye. pösti — içki geosferalar içida bevosita örganiş imkoniyati bölgan yagona geosfera. Şuning uçun ham Ye. pöstining strukturasini örganiş faqat Ye. pöstini emas, balki umuman Ye.ning rivojlanişi tarixi töğrisida fikr yuritiş uçun muhimdir. Ye. pösti 2 asosiy qism — materik Ye. pösti va okean osti Ye. pöstidan iborat, şulardan materiklar Ye. pösti yaxşiroq örganilgan. Materikdagi Ye. pöstining eng qad. tarkibiy unsurlari qad. (tokembriy) platformalar — tektonik jihatdan kam harakat qiladigan (barqaror) keng quruqliklardir. Platforma hududlarining ançagina qismi geologik tarix davomida deyarli gorizontal yotgan çökindi jinslar b-n qoplangan plitalarga aylangan. Ularning ostida qad. burmalangan fundament joylaşgan. Bunday fundament çökindi jinslar bölmagan qalqonlarda yer yuzasiga çiqib qolgan va burmalangan metamorfik jinslardan taşkil topgan, bularni asosan granit tarkibli çuqur magmatik intruziyalar yorib çiqqan. Qad. platformalar bir-biridan faol geosinklinal mintaqalar b-n ajralgan; geosinklinal mintaqalar bir qança geosinklinal sistemalardan iborat. Geosinklinal mintaqalar uzunasiga önlarça ming km ga çözilgan, ularda Ye. pösti qalin, katta amplitudali vertikal qarakatlar sodir bölgan, toğ jinslari kuçli burmalangan, vulkan harakatlari faollaşgan va seysmik harakatlar şiddatli tus olgan.

Okean osti Ye. pösti kam örganilgan va bu sohada köproq faraz qilinadi. Keng va nisbatan tekis bölgan okean tubida vulkanizm kam, seysmik harakatlar sust, Ye. pöstining vertikal harakatlari sekin ötadi. Bunday maydonlar okean platformalari deb ataladi. Ayni vaqtda okean ostida tektonik harakatlar bölib turadigan zonalar ham bor, ular okean rift mintaqalari deb ataladi va butun okeanlar böylab örtaliq toğ tizmalari şaklida çözilib yotadi. Ularda vulkanizm, kuçli seysmiklik va Ye. qa'ridan keladigan issiklik oqimi katta. Tizmalari böylama ketgan yer yoriqlari b-n murakkablaşgan şunday joylarda qator çuqur rift botiklari paydo bölgan. Materik va okean osti Ye. pöstlarining özaro strukturaviy nisbatiga köra ularning bir-biridan prinsipal farq qiladigan 2 tipini ajratiş mumkin. Atlantika tipi deb ataluvçi birinçisi, asosan Atlantika, Hind va Şim. Muz okeanlariga xos. Bu yerda materik va okean çegarasi materik pösti strukturalarini köndalangiga kesib ötadi, undan okean osti Ye. pöstiga ötişi esa keskin bölib «granit» qatlamini materik yon bağriga kirib yöqolişidan amalga oşadi. Ikkinçi, yoki tinç okean tipi Tinç okean çekkalari, Atlantika okeanining Karib dengizi va orollari, Jan. Gebrid o.lari va Hind okeanining Indoneziya qirğoklariga tegişlidir. Bunga mezozoy va kaynozoy burmali sistemalari va hoz. zamon geosin-klinallarining kontinent çetiga parallel yotişi xosdir. Ötiş zonasi tarkibida geoantiklinal kötarilmalar mavjud. Hoz. relyefda bular orollar yoyining toğlik arxipelagi körinişida namoyon bölgan. Bular b-n çekka dengizlarning çuqur suv osti botiklari va kambar uzun okean novlari körinişidagi geosinklinal bukilmalar yonma yon joylaşgan.

Tinç okean qirğoklarining bunday xususiyatlarini köpinça uning kadimiyligidan deb izoxlaydilar. Ayni paytda atlantika tipidagi okeanlarning nisbatan yoş ekanligiga şubha yöq. Tarixiy geol. ma'lumotlariga köra paleozoy erasining oxirida Jan. Amerika, Afrika, Avstraliya va Antarktida materiklari, Madagaskar o. va qad. Hind platformasi b-n birgalikda Gondvana deb atalmiş yagona kontinental massivni taşkil etgan. Fakat mezozoy davomida u bölaklarga ajralgan, natijada xoz. Hind va Atlantika okeanlari botiklari paydo bölgan. Bu faktni hamma tomonidan yakdil tan olinişi uni turliça talqin etilişini inkor qilmaydi. Ba'zi bir olimlar bu hodisani «okeanlaniş» natijasi, ya'ni materik Ye. pöstini okean osti Ye. pöstiga aylanişi deb hisoblaydilar. Ayni vaqtda okeanlar materik Ye. pösti bloklarining surilişi va tag substratning oçilib qolişidan hosil buladi degan fikrlar keng tarqalmoqda. Materiklar dreyfi töğrisidagi bunday fikrlar paleogeografiya ma'lumotlari asosida tasdiqlangan.

20-a.ning 60-y.larida olğa surilgan mobilistik gipotezalardan «yangi global tektonika» yoki «plitalar tektonikasi» deb atalmiş gipoteza keng tar-qaldi. Bu gipotezalar okeanlarda olib borilgan geofizik tadqiqotlarga aoslangan. Unda okean osti Ye. pöstining okean örtaliq tizmalaridan ikki tomonga qarab «oqişi» va buning natijasida okean çökmalarining kengayişi taxmin qilinadi.

Yer relyefi. Ye.ning eng yirik (sayyoraviy kölamdagi) relyef şakllari Ye. pöstining eng ulkan strukturali unsurlariga muvofiq keladi. Ularning morfologik tafovutlari Ye. pösti ayrim qismlarining tuzilişi va tarixidagi farqqa hamda tektonik harakatlarning yunalişiga qarab bel-gilanadi. Ye. yuzi relyefining asosan içki (endogen) jarayonlar ta'sirida paydo böladigan bu şakllari morfostrukturalar deb ataladi.

Sayyora masştabidagi morfostrukturalar nisbatan kiçikroq, lekin bari bir yirik morfostrukturalar — ayrim qirlar, toğ tizmalari, platolar, botiklar va b. relyef şakllariga ajraladi. Bu morfostrukturalar ustida morfoskulpturalar deb ataladigan va aksari taşqi kuçlar ta'sirida vujudga kelgan xilma-xil mayda relyef şakllari joylaşgan.

Morfostrukturalar Ye. yuzasidagi yirik past-balandliklar, materik döngliklari va okean botiqlarini hosil qiladi. Quruqlik relyefining eng yirik unsurlari — tekislik-platforma va toğ (orogen) oblastlari.

Tekislik-platforma oblastlari kad. va yoş platformalarning tekislik qismlarini öz içiga oladi va quruqlikning qariyb 64%ini egallagan. Dastlabki tekislik yuzalari aksari maydonni egallagan, ular deyarli gorizontal yotuvçi çökindi jinslar qatlamlaridan iborat. Bu oblastlarning joylanişida simmetriyalik kuzatiladi: Şim. yarim şarda Şim. Amerika, Şarqiy Yevropa va Sibir tekisliklari, Jan. yarim şarda Jan. Amerika (Braziliya), Afrika-Arabiston va Avstraliya tekisliklari joylaşgan. Platforma tekisliklarida alohida pasttekisliklar va qirlar, plato, yassitoğliklar va ança baland toğ massivlari bor. Tekislik-platforma oblastlari mutlak, bal. 100—300 m li past oblastlar (Şarqiy Yevropa, Ğarbiy Sibir, Turon, Şim. Amerika) va Ye. pöstining eng yangi harakatlari natijasida kötarilgan (400—1000 m) baland oblastlarga (Örta Sibir yassitoğligi, Afrika-Arabiston, Hindiston tekisliklari hamda Avstraliya va Jan. Amerika tekisliklarining ança qismi) bölinadi. Quruklik relyefida baland tekisliklar aksariyatni taşkil etadi.

Toğli (orogen) oblastlar quruqlikning 36% ga yaqinini egallaydi. Bular ikki tipga bölinadi: dastlab kaynozoy geosinklinal sistemalari rivojlanişining orogen bosqiçida paydo bölgan yoş yoki epige-osinklinal (Yevrosiyo jan.dagi, Şim. va Jan. Amerikaning ğarbidagi) toğlar va qaytadan vujudga kelgan yoki epiplatforma toğlari; ular Ye. pöstidagi qad. burmali oblastlarning tekislangan yoki yarim yemirilgan joylarida keyingi harakatlar natijasida yoşarişi va kaytadan paydo bölişidan bunyodga kelgan (mas, Tyanşan, Kunlun, Jan. Sibir va Mongoliya şim.dagi toğlar, Şim. Amerikadagi Qoyali toğlar va b.).

Okeanlarning tubi quyidagi qismlarga ajraladi: materiklarning suv osti çekkalari, orol yoylari zonasi (yoki oraliq zona), okean tubi va okean örtaliq tizmalari. Materikning suv osti çekkasi (Yeryuzasining 14% çasi) materik sayozligi mintaqasining tekis qismi (şelf), materik yon bağri va 2500 dan 6000 m gaça çuqurlikda joylaşgan materik etaginş öz içiga oladi. Materik yon bağri va materik etagini okean qa'ri deb ataladigan okean tubining ayeosiy qismidan quruqlik va şelfdan taşkil topgan materik döngliklari ajratib turadi.

Orollar yoyi zonasi. Okean qa'ri Ye. kurrasining hamma oblastlarida ham materik etaklari b-n çegaradoş bölavermaydi. Geosinklinal rejimi ho-zirgaça saqlangan Tinç okean ğarbiy çekkalari, Malay arxipelagi oblasti, Antil o.lari, Skoşa dengizi va b. hududlarda materik b-n okean qa'ri oraliğida ötuvçi zona joylaşgan. Bu zona okean tubi qismlarining kengligi va kötarilgan hamda çuqur çökkan joylarining keskin almaşişi b-n farq qiladi. Bu xududlarda orollar yoyi arxipelaglari, çekka dengizlar havzalari (mas, Bering, Oxota va b. dengizlar), ular hududida toğlar va kutarilmalar, şuningdek, çuqur suv osti novlari joylaşgan. Orollar yoylari (Kuril, Zond, Antil o.lari va b.) qator orollar körinişida suv sathidan kötarilgan; çuqur suv osti novlari — okean tubining 7—11 km çuqurlikdagi uzun va kambar botiqlaridan iborat.

Asl okean qa'ri ning köp qismi (Ye. yuzasining 40% gaça) okean platformalari (talassokraton)ga töğri keladigan çukur suv osti (örtaça çuq. 3—4 ming m) tekisliklari b-n band. Yassi (subgorizontal), kiya va bal. 1000 m gaça bölgan döng tekisliklar mavjud. Okean qa'ridagi tekisliklar oralaridan alo-hida joylaşgan köp sonli suv osti toğliklari (vulkanlar) kötarilib turadi.

Suv osti relyefining eng yirik unsuri okean örtaliq tizmalari dir (Ye. yuzasining 10% gaça). Ularning umumiy uz. 60 ming km dan köproq. Ular nişabli balandliklar bölib, kengligi bir neça ön km dan ming km gaça, qöşni havzalar tubidan 2—3 km kötarilib turadi. Tizmalarning ayrim çöqqilari okean sathidan vulkan orollari şaklida kötarilgan (Tristan-da-Kunya, Buve, Santa-Yelena va b.).

Ye. yuzasining tuzilişida Ye. pöstini butunlay kesib ötadigan va köpinça mantiyagaça boradigan çuqur Ye. yoriqlari muhim rol öynaydi. Ular Ye. pöstini relyefda yaxşi ifodalanib turadigan katta bölaklarga ajratib turadi. Yirik Ye. yoriqlari okeanlar tubida kenglik va subkenglik böyiça 1000 km gaça çözilgan. Bunday Ye yoriqlari okean örtaliq tizmalarini kesib ötgan, ularni biri ikkinçisiga nisbatan 10—100 km ga siljigan segmentlarga ajratib yuborgan va relyefda tepalik, kambar botiqlar va ular ustidan kötarilgan toğ tizmalari şaklida namoyon bölgan.

Morfoskulpturalar. Morfoskulpturalarning şakllanişida dare va vaqtinça oqar suvlarning roli katta. Suv keng tarqalgan flyuvial (erozion va akkumulyativ) şakllarni (daryo vodiylari, soyliklar, jarlar va b.) hosil qilgan. Muzlik şakllari ham köp. Ular xoz. va kad. muzliklar faoliyati b-n boğliq. Osiyo va Şim. Amerikada köp yillik muzloq qatlamli jinslar tarqalgan joylarda turli şakldagi muzlagan yerlar (kriogen) relyefi rivojlangan. Çöl va çala çöl ölkalarda fizik nuraş, şamol va vaq-tinça okar suv oqimlari tufayli yuzaga kelgan arid relyef şakllari keng tarqalgan.

Biosfera. Tarkibi, tuzilişi, energetikasi tirik organizmlar faoliyati b-n çambarças boğlangan biologik qobiq, ya'ni biosferaning mavjudligi Ye.ning sayyora sifatidagi öziga xos eng muhim xususiyatidir. Biosferaga Ye.ning faqat hoz. hayot tarqalgan ustki qismigina emas, balki boşqa geosferalarning tirik modda kirib boradigan hamda uning faoliyati ta'sirida qaçonlardir qaytadan özgargan qismlari ham kiradi. Şu sababdan biosfera tirik organizmlarning faqat hoz. yaşaş muhitini emas, balki kad. muhitini xam öz içiga oladi. Turli ma'lumotlarga köra, Ye.da 2,5 mln. turga yaqin tirik organizmlar tarqalgan. Şundan faqat 1/5 qismini ösimliklar taşkil qiladi. Hayvonlar orasida turlar soni jihatidan böğimoyoqlilar birinçi (1500000 turdan ortiq), mollyuskalar — ikkinçi (130000 tur), xordalilar (40000 tur) uçinçi, ösimliklardan yopiq uruğlilar birinçi (350000 tur), zamburuğlar (100000 tur) ikkinçi örinda turadi. Biroq turlar soni individlar soniga har doim mos kelavermaydi, çunki ösimlik va hayvonlar ayrim sistematik guruhlarining turlari kam bölgani holda individlar soni haddan taşqari köp bulişi mumkin. Şu sababdan ösimliklar va hayvonot dunyosini ta'riflaşda biomassa va biologik mahsuldorlik tuşunçalaridan foydalaniladi. Tarkibi jihatidan biosfera moddasi tirik (organizmlar), biogen (tirik organizmlar barpo etgan mahsulotlar), biokos (biologik va anorganik jarayonlarning birgalikdagi ta'siri natijasida ham hosil bölgan) va kos (anorganik) moddalarga bölinadi (q. Biosfera).

Geografik qobiq (landşaft qobiği) qiyosan qalin bölmasa ham, Ye.ning öziga xos xususiyatlarini mujassamlaştirgan. Bu sferada 3 geosfera atmosferaning qismlari, gidrosfera va Ye. pösti bir-biri b-n tutaşadi va özaro munosabatda böladi. Landşaft sferasi Quyoş nuri energiyasining asosiy qismini yutadi va b. kosmik ta'sirlarni qabul qiladi. Unda Ye. içidagi radioaktiv parçalaniş va b. jarayonlar ta'sirida paydo böladigan tektonik harakatlar röy beradi, minerallar qayta kristallanadi va h. k.

Turli xil manba (asosan, Quyoş) energiyalari landşaft sferasida issiqlik, molekulyar, kimyoviy, kinetik, potensial, elektr energiyaga aylanadi va natijada bu yerda Quyoşdan keladigan issiklik töplanib, tirik organizmlar uçun xilma-xil şaroit yaratiladi (q. Geografik qobiq).

Geologik tarix va yerdagi hayot evolyutsiyasi. Yerning geologik tarixi Ye. pöstining geologik tuzilişi va toğ jinslari majmuasini örganiş asosida aniqlangan. Ye.dagi eng qad. toğ jinslarining mutlaq yoşi 4,5 mlrd. yildan köproq, sayyora şaklidagi Ye.ning yoşi esa qariyb 4,7 mlrd. yilga teng. Ye.ning paydo bölişi va dastlabki rivojlanişi uning geologik tarixidan oldinoq keçgan. Ye.ning geologik tarixi bir-biriga teng bölmagan 2 bosqiçga bölinadi: Yer tarixining taxm. 5/6 qismini öz içiga olgan tokembriy (3 mlrd. y.dan ortiq) va sönggi 570 mln. yilni öz içiga olgan fanerozoy (q. Fanerozoy eoni). Tokembriy arxey va proterozoyga bölinadi. Fanerozoy esa paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralarini öz içiga oladi (q. Geoxronologiya).

Ye. pösti materik qismining tarixi yaxşiroq örganilgan, ana şu qismda qad. (tokembriy) platformalar bundan 1500—1600 mln. yilça oldin tarkib topgan; bular Yevropadagi Şarqiy Yevropa, Sibir (Rossiya); Xitoy-Koreya, Jan. Xitoy va Hindiston, Afrika, Avstraliya, Jan. Amerika va Şim. Amerika (Kanada), şuningdek, Antarktida platformalaridir. Materiklar Ye. pösti tarixi geosinklinal sistemalardan iborat geosinklinal mintaqalarning tarkib topiş tarixidan iborat (q. Geosinklinal).

Fanerozoy geosinklinal sistemalarining köpçiligi tektonik sikllar davomida vujudga kelgan. Tektonik sikllardan har birining boşlanişi va oxiri turli hollarda önlarça mln. yil farq qilsa ham, bu sikllar materik Ye. pösti strukturasi umumiy evolyutsiyasining tabiiy bosqiçlari hisoblanadi. Bulardan ikkitasi — kaledon va gersin sikli paleozoy erasiga töğri keladi (bundan 570—248 mln. yil oldin ötgan). Mana şu sikllar oxirida tugagan kaledon va gersin burmalanişi eng katta epipaleozoy yoş platformalarining fundamentlarini hosil qilgan. Bundan keyingi tektonik tarix köpinça yagona alp sikli deb qaraladi (q. Alp burmalanişi). Birok, bu sikl ham Ye. şarining muayyan qismlari taraqqiyotida mustaqil axamiyatga ega bölgan bir qança kiçik sikllarga ajraladi (mezozoy sikli, haqiqiy alp sikli, kaynozoy sikli).

Butun tektonik sikl davomida vertikal harakatlarning davriy takrorlanib turişi (sikl boşida yerning köproq çökişi va sikl oxirida köproq kötarilişi) har safar Ye. yuzasi relyefining özgarişiga, transgressiya va regressiya bölib turişiga olib kelgan. Bu davriy harakatlar çökindi jinslar tabiatiga, şuningdek, iklimga ta'sir etgan, oqibatda iklim davriy ravişda özgarib turgan. Paleozoyda Braziliya, Jan. Afrika, Hindiston va Avstraliyani vaqti-vaqti b-n muz bosgan. Şim. yarim şarning bir qança joylarini oxirgi marta antropogenda muz qoplagan.

Har bir tektonik siklning birinçi yarmida materiklarni köproq dengiz bosgan — platformalar va geosin-klinallarning köproq qismi suv ostida qolgan. Dengizlarda dastlab köproq qumgillar çökkan, dengizlar maydoni kengaygan sari ohaktoşlar töplanişi köpaya borgan. Sikl örtalariga kelib Ye. pösti tobora kötarila borgaç dengiz çekingan, quruqlik va geosinklinallarda toğlar paydo bölgan. Tektonik sikl oxirlarida deyarli hamma joyda materiklar dengiz havzalaridan xoli bölgan. Botiklarda paydo böladigan çökindi jinslar ham özgargan. Dastlab dengiz çökindilari qum, gillardan iborat bölgan, sayoz va berk dengiz havzalarida esa suvning buğlanib ketişidan xemogen laguna yotqiziqpari (tuz, gips) hosil bölgan. Çökindi hosil böliş şaroiti davriy özgarib turganidan, turli tektonik sikllarning bir xil bosqiçlarida hosil bölgan çökindi formatsiyalari bir-biriga öxşaydi. Bu esa bir qança hollarda çökindi foydali qazilma konlarining hosil bölişiga olib kelgan. Mac, eng katta toşkömir konlari gersin va alp sikllarining endigina Ye. pösti kötarila boşlagan bosqiçlarida vujudga kelgan. Tektonik sikllarinng oxirlarida oş va kaliy tuzining yirik konlari hosil bölgan.

Platformalarda geologik tarix davomida tektonik harakatlar bir neça bor kuçaygan. Bu neogen oxirida ayniqsa yaqqol namoyon bölgan — kaledon yoki gersin sikllari oxirlarida paydo bulgan va tekislanib qolgan toğlar (mas, Tyanşan, Oltoy, Sayan toğlari va b.) bu paytda platformalarda yana baland kötarilib qolgan; xuddi ana şu davrda yirik grabenlar — rift sistemalari (Baykal riftlari, Şarqiy Afrika grabenlari) vujudga kelgan.

Taşqi va içki kuçlarning özaro ta'siridan Ye. yuzasining tabiati butun geologik tarix davomida özgarib turgan. Relyef, materik va okeanlarning qiyofasi, iqlimi, ösimlik va hayvonot dunyosi bir neça bor özgargan. Organik dunyo taraqqiyoti Ye. taraqqiyotining asosiy bosqiçlari b-n çambarças boğliqdir; ana şu bosqiçlar orasida nisbatan tinç davom etgan uzok, davrlar b-n birga Ye. pösti hamda yuzasidagi tabiiy şaroit qisqa vaqt davomida uzgarib ketgan davrlar ham bölgan.

Organik dunyoning rivojlaniş tarixi. Ye.da hayotning paydo bölişi va uning dastlabki taraqqiyot davri töğrisida turli gipotezalar mavjud. köpçilik olimlarning fikriga köra, biologik evolyutsiyadan oldin suv xavzalarida aminokislotalar, oqsillar va b. organik birikmalar paydo bölişi b-n boğliq, uzoq davom etgan kimyoviy evolyutsiya bölib ötgan. Dastlabki atmosfera tarkibida kislorod bölmagan. Atmosfera, asosan, metan, karbonat angidrid, suv buği va vodoroddan taşkil topgan bölib, kislorod birikkan holda bölgan. Evolyutsiya tufayli dastlabki murakkab organik birikmalardan asta-sekin ibtidoiy organizmlar vujudga kelgan. Ular oqsil va nuklein kislotadan tarkib topgan va irsiy özgariş qobiliyatiga ega bölgan (q. Mutatsiya). Tabiiy tanlaniş ta'sirida köproq takomillaşgan va organik moddalar b-n oziqlangan ibtidoiy organizmlargina yaşab qolgan (q. Geterotrof organizmlar). Keyinroq anorganik moddalardan kimyoviy sintez va fotosintez yöli b-n organik moddalarni sintez qila oladigan organizmlar paydo bölgan (q. Avtotrof organizmlar). Fotosintez tufayli hosil böladigan erkin kislorod atmosferada töplana borgan. Avtotrof organizmlar kelib çiqişi b-n ösimlik va hayvonlar evolyutsiyasi uçun keng imkoniyat tuğilgan.

Hayot tarixi toğ jinslarida saqlanib qolgan hayvon va ösimliklarning toş qotgan qoldiqlari va ular faoliyatining izlariga qarab örganiladi. Pekin bu ma'lumotlar töla emas, çunki köpgina organizmlar, xususan skeletsiz organizmlar butunlay yöqolib ketgan.

Organizmlar hayot faoliyatining eng qad. izlari bundan 2,6—3,2 mlrd. yil va undan ham oldinroq paydo bölgan arxey jinslarida saqlangan; ular bakteriya va kök-yaşil suvötlar qoldiqlaridan iborat. Proterozoy jinslarida to-pilgan organik moddalar ança xilma-xildir. Quyi proterozoydan aksari suvutlar (stromatolitlar) va bakteriyalar (jumladan, temir rudasi konlari hosil qilgan temir bakteriyalari) hayot faoliyati mahsulotlari topilgan. Pro-terozoyda dastlabki köp hujayrali hayvonlar paydo bulgan, çunki proterozoy oxiridagi yotqiziklarda skeletsiz bir qança hayvonlar — bulutlar, meduzalar, marjonlar, çuvalçang va b. ba'zi organizmlarning izlari va yadrolari aniqlangan. Meduzalar qoldiği köp topilganidan proterozoy oxirini «meduzalar asri» deb ataşadi. Proterozoyda boşqa organizmlar ham bölgan, çunki ilk paleozoy yotqiziklaridan butun hayvonot olamining deyarli barça tiplari vakillarining qoldiqlari va izlari topilgan.

Ilk kembriy va fanerozoy çegarasida organik yoki mineral skeletli organizmlarning dunyoga kelişi organik dunyo taraqqiyotida juda muhim voqea böldi. Fanerozoy yotqiziklaridagi köpdan-köp organik qoldiqlar organik dunyo taraqqiyot tarixining qanday keçganini bilib oliş b-n bir qatorda uni muayyan bosqiçlarga (eralar, davrlar va b.) bölişga, paleogeografik rekonstruksiya qilişga (dengiz va kontinentlarning, iklim zonalarining çegaralarini aniqlaşga, dengiz havzalari va materi klar tarixini bilib olişga, ötmişda organizmlarning qanday qilib va qaysi şaroitda yaşaganini aniqlaşga) imkon beradi.

Evolyutsiya muhitga moslaşiş jarayoni tarzida borgan va irsiy özgaruvçanlik, yaşaş uçun kuraş, tabiiy tanlaniş uning asosiy omili bölgan. Ba'-zan organizmlar juda katta sifat uzgarişlariga uçragan (mas, issiq qonli organizmlar paydo bölgan). Evolyutsiya, odatda, oddiy şakldan murakkab şaklga ötişdan iborat bölgan; bir xil organizmlarning rivojlanişi muhitga unça moslaşmagan ikkinçi bir xil organizmlarning xalok bölib yöq bölişiga olib kelgan.

Organik dunyoga qarab aytiladigan bölsa, paleozoy erasi ikki bosqiçga ajratiladi. Birinçi bosqiç (kembriy, ordovik va silur)da dengiz organizmlari ustun turgan. Ordovikda dastlabki umurtqalilar paydo bölgan. Silur oxirida jağ suyakli çinakam baliklar vujudga kelgan. Ikkinçi bosqiç — örta paleozoyda quruqlikda yaşaydigan ösimlik va hayvonlar paydo bölib, keng tarqalgan. Devon boşida birinçi haşarotlar va quruklikda yaşaydigan xelitseralilar (çayonlar, urgimçaklar va kanalar) paydo bölgan. Devonda, ayniqsa, baliklar tez taraqqiy etgan, şuning uçun ba'zan devon davrini «baliklar asri» deb ataşadi.

Paleozoy oxirida (karbon va perm) turli organizmlar, avvalo usimliklar quruklikni ham egallay boşlagan. Daraxtlar paydo bölib köpaygan. Örta va keçki karbonda 3 botanik-geografik oblast: tropik, şim. (Angara) vajan. (Gondvana) oblastlari paydo bölgan. Ösimliklar b-n bir qatorda quruklikda yaşaydigan köpgina hayvonlar, birinçi navbatda böğimoyoqlilar (haşarotlar) köpaygan, dastlabki sudraluvçilar vujudga kelgan. Perm davrining örtalarida dengizlarning hajmi kiçraygan, materiklar maydoni kengaygan. Oçiq uruğlilar — ignabarglilar keng tarqalgan.

Mezozoy erasining boşlarida suvda yaşovçi sudraluvçilar — toşbaqalar, timsohlar, ixtiozavrlar; quruqlik hayvonlari — birinçi dinozavrlar, ibtidoiy sut emizuvçilar (triko-nodontlar) paydo bölgan. Trias davri oxirida qirqquloklar, ignabarglilar va b. köpaygan. Yura davri oxirida sudraluvçilardan qad. quşlar (arxeopteriks) kelib çiqqan.

Bör davrida tişli quşlar tarqalib, bahaybat dinozavrlar paydo bölgan. Bör davri oxirida köp organizm guruhlari qirilib ketgan va özgargan.

Kaynozoy erasining boşiga kelganda organik dunyo yanada murakkablaşgan. Bir qança quşlar va sut emizuvçilar paydo bulgan; miyasi murakkab issiq qonli quşlar taşqi muhitga nisbatan ança mustaqil bölib, hayotga köproq moslaşgan. Ba'zi sut emizuvçilar quruklikda, boşqalari dengizda yaşaşga, bir xillari uçişga moslaşgan. Tropik, subtropik va mu'tadil botanik-geografik oblastlar yaqqol ajralgan; tropik va subtropik oblayetlarda doimiy yaşil palma va daraxtsimon qirqquloq (paporotnik) köpçilikni taşkil etgan. Mö'tadil oblastda ignabargli va kengbargli örmonlar tarqalgan.

Paleogenning oxiri va neogenning boşida hoz. hayvonlarga öxşab ketadigan umurtqasizlar rivojlanişda davom etgan. Amfibiyalar va sudralib yuruvçilar yanada taraqqiy etgan; quşlar kengroq hududlarga tarqalgan. Neogen boşida uç panjali otlar, karkidonlar, mastodontlar, jirafalar, buğular, yirtqiçlar (qiliç tişli yölbarslar, sirtlonlar), Ğarbiy Yevropada tundra, tayga ösimliklari tarkib topgan. Yevropa va Şim. Amerikada ötloq ösimlikli tekisliklar paydo bölgan. Antropogen davrida hoz. flora va fauna rivojlanişda davom etgan. Şim. yarim şarning hayvonot va ösimlik dunyosi katta muzliklar bosgan davrda juda ham özgarib ketgan. Öziga xos ba'zi hayvonlar (mamont, uzun junli karkidonlar) pay-do bölib, yana qirilib ketgan. Odamning paydo bölişi bu davrdagi eng muhim voqea edi.

Inson va Yer. Ma'lumotlarga qaraganda, eng qad. odamlar bundan 2 mln. yil oldin (ba'zi olimlarning fikriça, 1 mln. yil oldin) paydo bölgan. Odamning paydo bölgan joyi haqidagi masala hali uzil-kesil hal etilmagan. Ba'zi olimlar odamning dastlabki makoni Afrika bölgan deyişsa, boşqalari — Yevrosiyoning jan. hududlari, uçinçilari — Örta dengiz ölkalari deb hisoblaşadi. Ilk paleolit davridayoq (yana q. Tout acpu) odam Markaziy va Jan. Yevropa. Afrika va Osiyoning köpgina joylarida yaşagan; yuqori paleolit davriga kelib jismoniy jihatdan hoz. zamon tipidagi odam (Homo Sapiens — «akdli odam») şakllandi, şu davrning özidayoq uruğ jamoalari ham vujudga kelgan bölsa kerak (q. Antropogenez, Ibtidoiy jamoa tuzumi). Yuqori paleolit davrida odamlar yana kengroq yerlarga tarqala boşlagan, jumladan Yevropa va Osiyoning muzdan böşagan kattakatta hududlariga örnaşgan; Osiyoning şim.-şarqiy çekkalariga yetib, Şim. Amerikaga qam kirib borgan. Jan. Osiyodan Avstraliya va Yangi Gvineyaga odam öta boşlagan. Mezolit davrida Şotlandiya va Skandinaviya, Boltik, dengizi sohillari, Şim. Muz okeani sohillarining bir qismiga odam joylaşgan. Neolit davrida Yaponiya orollari va Okeaniyaga örnaşgan.

Ijtimoiy i. ç. jarayonida odam tevarak-atrofdagi muhitga ta'sir etadi, uni özgartiradi. Kişining tabiatga ta'sir etiş şakllari turliça. Bu ta'sir natijasida suv resurslari qayta taqsimlanadi, mahalliy iqlim özgaradi, re-lyefning ba'zi xususiyatlari boşqa qiyofaga kiradi. Inson ta'sirida geografik landşaft komponentlaridan birining özgarişi boşqa komponentlarning ham özgarişiga olib keladi. Tabiiy şaroit xöjalik faoliyati yönalişiga va madaniyatning köpgina unsurlariga (uyjoy, kiyim-keçak, oziq-ovqat va b.) katta ta'sir körsatadi, lekin bu ta'sir hal qiluvçi ahamiyatga ega bölmaydi. Tabiatdan oqilona, maqsadga muvofiq ravişda va vaqşiylarça, ayovsiz foydalaniş yöllari bor. Birinçi usulda tabiiy boyliklar muhofaza qilinadi, maqsadga muvofiq özgartiriladi. Ikkinçi munosabat esa tabiatni qaşşoqlaştiradi, fazilatini pasaytiradi.

Ilmiy-texnika inqilobi natijasida tabiiy resurslardan foydalaniş jadal sur'atda olib borildi. Tabiiy boyliklar tiklanmaydigan (mas, foydali qazilmalar) va yangilanadigan (mas, tuproq, ösimliklar, hayvonlar) resurslarga bölinadi. Şu sababli insoniyat oldida tabiiy muhitni yöq bölib ketişdan saklab qolişdek muhim vazifa turibdi.

Hoz. paytda tabiiy muhitni ifloslanişdan saqlaş vazifasi muhim ahamiyat kasb etadi; tabiiy muhit, asosan, korxonalar, elektr st-yalar, avtotransport ajratib çiqaradigan çang, sulfit angidrid, karbon (P)-oksid, kul va şlak, metall birikmalari, işlatilgan suvlar, tuproqqa haddan taşqari köp beriladigan zaharli dorilardan iflos böladi. Muhitning radioaktiv moddalardan zararlanişi ayniqsa xavfli. Tabiatni qöriklaş va tabiat boyliklaridan oqilona foydalaniş masalalari BMT va YUNESKO tomonidan çaqiriladigan xalqaro konferensiyalarda muhokama qilinadi.

Özbekistonda tabiatni muhofaza qiliş va tiklaş masalalariga muhim xalq xöjaligi ahamiyatiga ega bölgan iş deb qaraladi. Respublikada tabiatni qöriqlaş töğrisida aholida qonunlar qabul qilingan (q. Tabiat boyliklari va tabiatni qöriqlaş).

Aholi sonining ösişi b-n tabiiy resurslarning kamayib borişi insoniyat oldida turgan eng dolzarb masala hisoblanadi. Milod boşida yer yuzida 200 mln. kişi bor edi. 1000 y.da yer yuzidagi aholi 275 mln., 17-a.da 500 mln. 1950 y.da 2,5 mlrd., 1970 y.da 3,6 mlrd., 2000 y.da 6 mlrd.ga yetdi. Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi mamlakatlarida aholi soni ayniqsa tez ösmoqda. Bu esa öşa mamlakatlar oldiga aholini oziq-ovqat mahsulotlari b-n ta'minlaş masalasini qöymoqda. Aholini oziq-ovqat b-n töla ta'minlaş uçun ekin maydonlarini kengaytiriş, ayniqsa, hosildorlikni tobora oşirib boriş, çorvaçilik maxsulotlarini köpaytiriş zarur. Dengiz va okean resurslari ham oziq-ovqat manbai bölişi mumkin. Şuning uçun suvlarni toza saqlaş insoniyatni suv b-n ta'minlaş masalasi qoz. dolzarb masalalardan biri hisoblanadi (q. Suv resurslari).

Ad.: Monin A. S, Istoriya Zemli, L., 1977; Kulikov K. A., Sidorenkov N. S, Planeta Zemlya, M., 1977; Byalko A. V., Naşa planeta — Zemlya, M., 1983; Budiko M. I., Evolyutsiya biosferi, L.,

1984; Ğafurov A. T., Darvinizm, T., 1992.

Qahhorbek Abdullabekov, Abdumajid Rahimov, Mamadmuso Mamadazimov, Oçil Mavlonov.