Yer

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 49–51-b. — ziyouz.com

Yer (işlab çiqariş vositasi sifatida) — mehnat jarayonining zaruriy moddiy şart-şaroiti va eng muhim aşyoviy omillaridan biri. Ye. inson hayoti uçun zarur bölgan moddiy şaroitlar orasida tuproq qoplami, yer osti boyliklari, örmonlari, suvi b-n alohida ahamiyatga ega. I.ç. jarayoniga ki-ritilgan Ye.ga jonli va buyumlaşgan mehnat sarf etilişi b-n u i.ç. vositasi bölib qoladi. Ammo moddiy i.ç.dagi turli tarmoqlarning rivojlanişida Ye.ning iqtisodiy örni turliçadir. Undiruvçi sanoatda Ye. jamiyat uçun zarur bölgan boyliklar qazib olinadigan xazina bölib xizmat qiladi. Q.x. işlab çiqarişi Ye., tuproq unumdorligi, tabiiy, biologik jarayonlar b-n bevosita boğliqdir. Q.x.da Ye. mehnat jarayoni keçadigan umumiy şaroit va maydon bölişidan taşqari yana 2 muhim vazifani bajaradi: i.ç. jarayonida inson ta'sir körsatadigan mehnat predmeti va inson özi yetiştiradigan q.x. ösimliklariga ta'sir körsatişini ta'minlaydigan i.ç. qurolidir.

Ye. takror işlab çikarilmaydigan i.ç. vositasi bölib, geologik, iklimiy va b. omillarga boğliq. Işlab çikaruvçi kuçlarni rivojlantiriş yöli b-n yangi Ye.larni özlaştirib, q.x. uçun yaroqli Ye.larga aylantiriş mumkin. Biroq uning ham nihoyasi bor. Ye.ning tabiiy çegaralanganligi undan intensiv foydalaniş zarurligini taqozo qiladi. Ye. örnini töldirib bölmaydigan i.ç. vositasiga mansub. Texnika b-n qurollanişning ösişi va işlab çiqaruvçi kuçlarning rivojlanişi darajasiga qarab q.x. Ye.larini köpaytiriş, ularning asosiy qismi — haydaladigan Ye.larning salmoğini oşiriş imkoniyati paydo böladi. Ammo sanoatning rivojlanişi natijasida buning aksi — q.x. Ye.larning q.x. oborotidan çiqib ketiş jarayoni ham yuz beradi. Har yili keng miqyosda sanoat, kuriliş, transport ehtiyojlari uçun katta miqdorda Ye. ajratiladi. Uning asosiy qismi q.x. Ye.lari hissasiga töğri keladi. Jamiyatda Ye.dan q.x. maqsadlarida foydalaniş yetakçi öringa qöyiladi, çunki faqat q.x.da Ye. asosiy i.ç. vositasidir.

21-a. boşida Ye. kurrasida mavjud 13 mlrd. ga Ye. maydonidan 1,5 mlrd.ga (quruqlikning taxm. 10%) haydalib, dehqonçilik qilinadi (1998). Insoniyatning dehqonçilik tarixida taxm. 2 mlrd. ga unumdor Ye.lar suv bostirilişi, şörlanişi, çölga aylanişi, quriliş işlari olib borilişi tufayli yöqotilgan. Hozir dunyo böyiça har yili 6—7 mln. ga unumdor Ye.lar q.x. tasarrufidan çiqib ketmoqda. Şu sababli olimlar, jamoat va xalqaro taşkilotlar, jumladan BMT ekologiyaga, ekinzor Ye.larni avaylaş, tuproq unumdorligini saqlaş kabi muammolarga katta e'tibor bermoqda. BMT 1990 y.dan 22 aprelni Ona Zaminga e'tibor, uni avaylab asraşga qaratilgan xalqaro Yer sayyorasi kuni deb e'lon qildi va şu sana jahon miqyosida har yili keng nişonlanmoqda.

Örta Osiyo şaroitlarida yer fondining eng qimmatli muhim qismi — suğoriladigan Ye.lar. Töğri foydalanilganda beradigan mahsuloti böyiça 1 ga suğoriladigan yer 6—7 ga lalmikor Ye.ga, 50 ga baland toğli va 100 ga çöl yayloviga teng. Örta Osiyoda sugoriladigan Ye. maydonlarini kengaytiriş imkoniyatlari hali ham katta. Melioratsiyalaş, Ye.dan ilmiy asoslarda töğri foydalaniş, uning unumdorligini oşiriş xalq xöjaligi masalalarini hal qilişda muhim ahamiyatga ega. Örta Osiyo mintaqasida 6,8 mln.ga atrofida suğoriladigan Ye. bor (Jahon böyiça 271432 ming ga; 1998).

Ye.ning iste'mol qiymatini yaratuvçi va ayni bir paytda uning mehnat predmeta va mehnat vositasi bölişini ta'minlaydigan asosiy xossasi — uning unumdorligi, ya'ni Ye.ning ösimliklarni ösiş uçun zarur bölgan oziq moddalar b-n ta'minlaş xususiyatidir. Tuproq unumdorligi tabiiy va iqtisodiy unumdorlikka bölinadi. Tabiiy unumdorlik — tuproqning boşlanğiç, imkoniyatdagi unumdorligi bölib, tuproqning fizik, kimyoviy, biologik xususiyatlari va iqlim şaroitlari b-n mustahkam aloqadorlik-ka ega. Tabiiy unumdorlikning potensial imkoniyatlari mehnat predmeti sifatida tuproqqa işlov beriş b-n, insonning faoliyati natijasida yuzaga çiqadi. Mehnat ta'sirida Ye.ning tabiiy unumdorligi samarali yoki iqtisodiy unumdorlikka ötadi, bunday unumdorlik işlab çiqaruvçi kuçlarning rivojlaniş darajasiga, fan va texnika taraqqiyotiga qarab özgarib boradi. I.ç. qurollari va fan taraqqiyoti darajasining yuksalişi Ye.ning unumdorligini tobora oşirib borişga imkon beradi. Tuproq unumdorligining ortib borişi, ya'ni töğri foydalanganda Ye. sifatining yaxşilanişi i.ç. vositasi bölgan Ye.ning eng muhim öziga xos xususiyatidir. Şu sababli Ye.dan oqilona foydalaniş, Ye. maydonlarini kengaytirmagan holda i.ç.ni intensivlaş q.x.ni rivojlantirişni ta'minlaydigan boş yönaliş hisoblanadi.

Ekinlar hosildorligi va çorva mahsuldorligining ösib borişi i.ç. vositasi bölgan Ye.ning sifati yaxşilanişining bevosita isboti böla oladi. Ye.ga töğri munosabatda böliş bir maydonning özidan mahsulot çiqişini — max. suldorlikni tobora köpaytirişni ta'minlaydi. Kelgusida q.x. mahsulotlari yetiştirişni köpaytiriş i.ç. vositasi bölgan Ye.ning sifatini tobora yaxşilaş hisobiga erişiladi. Q.x. işlab çiqarişini intensivlaş böyiça katta tadbirlar dasturi — mineral öğitlar qöllaş, melioratsiya, tabiiy-iqlim şaroitlarini hisobga olgan holda dehqonçilik tizimini takomillaştiriş xuddi şu masalaga yönaltirilgan.

Ye.dan foydalaniş samaradorligini östirişning omillaridan biri — yer fondidan har tomonlama va intensiv foydalanişga asoslangan töğri xöjalik yuritiş tizimini joriy qilişdir. Şu sababli konkret tuproq va iklim şaroitlari, Ye.ning meliorativ holatini hisobga olgan holda işlab çiqilgan almaşlab ekişni joriy qiliş muhim örinda turadi.

Q.x. nazariyasi va amaliyoti ilmiy texnologiya tuproq unumdorligini tobora yaxşilaş va ekinlar hosildorligini oşirişga keng imkoniyatlar yaratib bera olişini allakaçon isbot etgan. Ye.ning asosiy i.ç. vositasi sifatida öziga xos xususiyati dehqonçilikda i.ç. vaqti b-n iş davri (ya'ni i.ç. vositalarining asosiy qismidan, mehnat resurslaridan foydalanişning mavsumiyligi) örtasidagi uzilişni vujudga keltiradi. I.ç. vositasi sifatida Ye.ga bölgan mulkçilik munosabatlari i.ç. (agrar munosabatlar) xarakterini belgilaydi (q. Agrar masala).

Özbekistonda Ye.ga oid hukuqiy muno-sabatlar 1998 y. 30 apr.da qabul qilingan Özbekiston Respublikasining Yer kodeksi b-n tartibga solinadi. Ye. munosabatlariga oid yagona davlat siyosatini amalga oşiriş, Ye. resurslarini boşqariş tuzilmasini takomillaştiriş va Ye. fondidan oqilona foydalanişni ta'minlaş maqsadida ÖzRda 1998 y. 24 iyulda Yer resurslari davlat qömitasi taşkil etildi.

Ye. umummilliy boylik bölib, Özbekiston Respublikasi xalqi hayoti, faoliyati va farovonligining asosi sifatida undan oqilona foydalanişni taqozo etadi va u davlat tomonidan muhofaza qilinadi (yana q. Yer resurslari, Yer fondi, Yerdan foydalaniş).

Sulton Xolnazarov.

Q.: Agrar masala, Yer resurslari, Yer fondi, Yerdan foydalaniş

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЕР (ишлаб чиқариш воситаси сифатида) — меҳнат жараёнининг зарурий моддий шарт-шароити ва энг муҳим ашёвий омилларидан бири. Е. инсон ҳаёти учун зарур бўлган моддий шароитлар орасида тупроқ қоплами, ер ости бойликлари, ўрмонлари, суви б-н алоҳида аҳамиятга эга. И.ч. жараёнига ки-ритилган Е.га жонли ва буюмлашган меҳнат сарф этилиши б-н у и.ч. воситаси бўлиб қолади. Ammo моддий и.ч.даги турли тармоқларнинг ривожланишида Е.нинг иқтисодий ўрни турличадир. Ундирувчи саноатда Е. жамият учун зарур бўлган бойликлар қазиб олинадиган хазина бўлиб хизмат қилади. Қ.х. ишлаб чиқариши Е., тупроқ унумдорлиги, табиий, биологик жараёнлар б-н бевосита боғлиқдир. Қ.х.да Е. меҳнат жараёни кечадиган умумий шароит ва майдон бўлишидан ташқари яна 2 муҳим вазифани бажаради: и.ч. жараёнида инсон таъсир кўрсатадиган меҳнат предмети ва инсон ўзи етиштирадиган қ.х. ўсимликларига таъсир кўрсатишини таъминлайдиган и.ч. қуролидир.

Е. такрор ишлаб чикарилмайдиган и.ч. воситаси бўлиб, геологик, иклимий ва б. омилларга боғлиқ. Ишлаб чикарувчи кучларни ривожлантириш йўли б-н янги Е.ларни ўзлаштириб, қ.х. учун яроқли Е.ларга айлантириш мумкин. Бироқ унинг ҳам ниҳояси бор. Е.нинг табиий чегараланганлиги ундан интенсив фойдаланиш зарурлигини тақозо қилади. Е. ўрнини тўлдириб бўлмайдиган и.ч. воситасига мансуб. Техника б-н қуролланишнинг ўсиши ва ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиши даражасига қараб қ.х. Е.ларини кўпайтириш, уларнинг асосий қисми — ҳайдаладиган Е.ларнинг салмоғини ошириш имконияти пайдо бўлади. Аммо саноатнинг ривожланиши натижасида бунинг акси — қ.х. Е.ларнинг қ.х. оборотидан чиқиб кетиш жараёни ҳам юз беради. Ҳар йили кенг миқёсда саноат, курилиш, транспорт эҳтиёжлари учун катта миқдорда Е. ажратилади. Унинг асосий қисми қ.х. Е.лари ҳиссасига тўғри келади. Жамиятда Е.дан қ.х. мақсадларида фойдаланиш етакчи ўринга қўйилади, чунки фақат қ.х.да Е. асосий и.ч. воситасидир.

21-а. бошида Е. куррасида мавжуд 13 млрд. га Е. майдонидан 1,5 млрд.га (қуруқликнинг тахм. 10%) ҳайдалиб, деҳқончилик қилинади (1998). Инсониятнинг деҳқончилик тарихида тахм. 2 млрд. га унумдор Е.лар сув бостирилиши, шўрланиши, чўлга айланиши, қурилиш ишлари олиб борилиши туфайли йўқотилган. Ҳозир дунё бўйича ҳар йили 6—7 млн. га унумдор Е.лар қ.х. тасарруфидан чиқиб кетмоқда. Шу сабабли олимлар, жамоат ва халқаро ташкилотлар, жумладан БМТ экологияга, экинзор Е.ларни авайлаш, тупроқ унумдорлигини сақлаш каби муаммоларга катта эътибор бермоқда. БМТ 1990 й.дан 22 апрелни Она Заминга эътибор, уни авайлаб асрашга қаратилган халқаро Ер сайёраси куни деб эълон қилди ва шу сана жаҳон миқёсида ҳар йили кенг нишонланмоқда.

Ўрта Осиё шароитларида ер фондининг энг қимматли муҳим қисми — суғориладиган Е.лар. Тўғри фойдаланилганда берадиган маҳсулоти бўйича 1 га суғориладиган ер 6—7 га лалмикор Е.га, 50 га баланд тоғли ва 100 га чўл яйловига тенг. Ўрта Осиёда сугориладиган Е. майдонларини кенгайтириш имкониятлари ҳали ҳам катта. Мелиорациялаш, Е.дан илмий асосларда тўғри фойдаланиш, унинг унумдорлигини ошириш халқ хўжалиги масалаларини ҳал қилишда муҳим аҳамиятга эга. Ўрта Осиё минтақасида 6,8 млн.га атрофида суғориладиган Е. бор (Жаҳон бўйича 271432 минг га; 1998).

Е.нинг истеъмол қийматини яратувчи ва айни бир пайтда унинг меҳнат предмета ва меҳнат воситаси бўлишини таъминлайдиган асосий хоссаси — унинг унумдорлиги, яъни Е.нинг ўсимликларни ўсиш учун зарур бўлган озиқ моддалар б-н таъминлаш хусусиятидир. Тупроқ унумдорлиги табиий ва иқтисодий унумдорликка бўлинади. Табиий унумдорлик — тупроқнинг бошланғич, имкониятдаги унумдорлиги бўлиб, тупроқнинг физик, кимёвий, биологик хусусиятлари ва иқлим шароитлари б-н мустаҳкам алоқадорлик-ка эга. Табиий унумдорликнинг потенциал имкониятлари меҳнат предмети сифатида тупроққа ишлов бериш б-н, инсоннинг фаолияти натижасида юзага чиқади. Меҳнат таъсирида Е.нинг табиий унумдорлиги самарали ёки иқтисодий унумдорликка ўтади, бундай унумдорлик ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиш даражасига, фан ва техника тараққиётига қараб ўзгариб боради. И.ч. қуроллари ва фан тараққиёти даражасининг юксалиши Е.нинг унумдорлигини тобора ошириб боришга имкон беради. Тупроқ унумдорлигининг ортиб бориши, яъни тўғри фойдаланганда Е. сифатининг яхшиланиши и.ч. воситаси бўлган Е.нинг энг муҳим ўзига хос хусусиятидир. Шу сабабли Е.дан оқилона фойдаланиш, Е. майдонларини кенгайтирмаган ҳолда и.ч.ни интенсивлаш қ.х.ни ривожлантиришни таъминлайдиган бош йўналиш ҳисобланади.

Экинлар ҳосилдорлиги ва чорва маҳсулдорлигининг ўсиб бориши и.ч. воситаси бўлган Е.нинг сифати яхшиланишининг бевосита исботи бўла олади. Е.га тўғри муносабатда бўлиш бир майдоннинг ўзидан маҳсулот чиқишини — мах. сулдорликни тобора кўпайтиришни таъминлайди. Келгусида қ.х. маҳсулотлари етиштиришни кўпайтириш и.ч. воситаси бўлган Е.нинг сифатини тобора яхшилаш ҳисобига эришилади. Қ.х. ишлаб чиқаришини интенсивлаш бўйича катта тадбирлар дастури — минерал ўғитлар қўллаш, мелиорация, табиий-иқлим шароитларини ҳисобга олган ҳолда деҳқончилик тизимини такомиллаштириш худди шу масалага йўналтирилган.

Е.дан фойдаланиш самарадорлигини ўстиришнинг омилларидан бири — ер фондидан ҳар томонлама ва интенсив фойдаланишга асосланган тўғри хўжалик юритиш тизимини жорий қилишдир. Шу сабабли конкрет тупроқ ва иклим шароитлари, Е.нинг мелиоратив ҳолатини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилган алмашлаб экишни жорий қилиш муҳим ўринда туради.

Қ.х. назарияси ва амалиёти илмий технология тупроқ унумдорлигини тобора яхшилаш ва экинлар ҳосилдорлигини оширишга кенг имкониятлар яратиб бера олишини аллакачон исбот этган. Е.нинг асосий и.ч. воситаси сифатида ўзига хос хусусияти деҳқончиликда и.ч. вақти б-н иш даври (яъни и.ч. воситаларининг асосий қисмидан, меҳнат ресурсларидан фойдаланишнинг мавсумийлиги) ўртасидаги узилишни вужудга келтиради. И.ч. воситаси сифатида Е.га бўлган мулкчилик муносабатлари и.ч. (аграр муносабатлар) характерини белгилайди (қ. Аграр масала).

Ўзбекистонда Е.га оид ҳукуқий муно-сабатлар 1998 й. 30 апр.да қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг Ер кодекси б-н тартибга солинади. Е. муносабатларига оид ягона давлат сиёсатини амалга ошириш, Е. ресурсларини бошқариш тузилмасини такомиллаштириш ва Е. фондидан оқилона фойдаланишни таъминлаш мақсадида ЎзРда 1998 й. 24 июлда Ер ресурслари давлат қўмитаси ташкил этилди.

Е. умуммиллий бойлик бўлиб, Ўзбекистон Республикаси халқи ҳаёти, фаолияти ва фаровонлигининг асоси сифатида ундан оқилона фойдаланишни тақозо этади ва у давлат томонидан муҳофаза қилинади (яна қ. Ер ресурслари, Ер фонди, Ердан фойдаланиш).

Султон Холназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.